સિદ્ધાન્તબિન્દુ · અધ્યાય 1

મધુસૂદનસરસ્વતી: સિદ્ધાન્તબિન્દુ
અથ સિદ્ધાન્તબિન્દુ
ઉપોદ્ઘાતઃ
શ્રીશઙ્કરાચાર્યનવાવતારં
વિશ્વેશ્વરં વિશ્વગુરું પ્રણમ્ય ।
વેદાન્તશાસ્ત્રશ્રવણાલસાનાં
બોધાય કુર્વે કમ્ અપિ પ્રયત્નમ્ ॥
ઇહ ખલુ સાક્ષાત્પરમ્પરયા વા સર્વાન્ એવ જીવાન્ સમુદ્દિધીર્ષુર્ ભગવાન્ શ્રીમચ્છઙ્કરો ઽનાત્મભ્યો વિવેકેનાત્માનં નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવં સંક્ષેપેણ બોધયિતું દશશ્લોકીં પ્રણિનાય ।
નન્વ્ ઇદઙ્કારાસ્પદેભ્યો ઽનાત્મભ્યો વિવેકેનાહઙ્કારાસ્પદમ્ આત્માનં સર્વો લોકો ઽહમ્ અસ્મીતિ પ્રત્યેતિ દુઃખં ચાનુભવતિ । તેન જ્ઞાતજ્ઞાપકત્વાન્ નિષ્પ્રયોજનકત્વાચ્ ચ આત્મતત્ત્વપ્રતિપાદનં વ્યર્થમ્ ઇતિ ચેત્, ન, ચિદ્ભાસ્યત્વેન લક્ષણેન ઇદઙ્કારાસ્પદાનામ્ અપિ દેહેન્દ્રિયમનસાં પ્રતિભાસતો ઽહઙ્કારાસ્પદત્વેન તદવિવેકાત્ તેન વિશુદ્ધે ઽપ્ય્ આત્મનિ દુઃખિત્વાદ્યભિમાનાત્ શાસ્ત્રીયેણૈવ બ્રહ્મત્મૈક્યજ્ઞાનેન સમૂલસ્ય તસ્ય નિવૃત્તેઃ । તસ્માદ્ અજ્ઞાતજ્ઞાપકત્વાત્ સપ્રયોજનકત્વાચ્ ચાત્મતત્ત્વપ્રતિપાદનં ન વ્યર્થમ્ ।
તસ્ય ચાત્મતત્ત્વસ્ય "તત્ત્વમ્ અસિ" (છુ વિ.8.7) "અહં બ્રહ્માસ્મિ" (બૌ ઇ.4.10) ઇત્યાદિવેદાન્તમહાવાક્યમ્ એવ પ્રમાપકમ્ । વાક્યં ચ પદાર્થજ્ઞાનદ્વારેણૈવ જ્ઞાપકમ્ ઇતિ તત્ત્વમ્પદાર્થયોઃ પ્રકૃતવાક્યાનુકૂલયોર્ અન્યતો ઽસિદ્ધત્વાત્ તાવ્ અપિ શાસ્ત્રેણૈવ પ્રમાતવ્યૌ યૂપાહવનીયપદાર્થવત્ । તતશ્ ચ "યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે યેન વા જાતાનિ જીવન્તિ" (તુ ઇઇઇ.1.1) ઇત્યાદ્યાઃ સૃષ્ટ્યાદિશ્રુતયસ્ તત્પદવાચ્યાર્થસ્ય સમર્પિકાઃ "સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તમ્" (તુ ઇઇ.1) ઇત્યાદ્યાસ્ તુ લક્ષ્યાર્થસ્ય । એવં જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્ત્યાદિશ્રુતયઃ "તદ્ યથા મહામત્સ્ય ઉભે કૂલે અનુસઞ્ચરતિ" (બૌ ઇવ્.3.18) ઇત્યાદ્યાસ્ ત્વમ્પદવાચ્યાર્થસ્ય સમર્પિકાઃ "યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃ" (બૌ ઇવ્.3.7) "ન દૃષ્ટેર્ દ્રષ્ટારં પશ્યેઃ" (બૌ ઇઇઇ.4.2) ઇત્યાદ્યાસ્ તુ લક્ષ્યાર્થસ્ય । તેન પ્રથમમ્ અવાન્તરવાક્યેભ્યો ઽનુભૂતયોઃ શુદ્ધજીવબ્રહ્મણોસ્ તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યે મુખાર્થાન્વયાનુપપત્તેર્ લક્ષણયા સ્મરણોપપત્તિઃ । સુષુપ્તૌ નિર્વિકલ્પકસાક્ષિચૈતન્યાનુભવાઙ્ગીકારાચ્ ચ અદ્વિતીયબ્રહ્મજિજ્જાપયિષયા પ્રવૃત્તાનાં સત્યજ્ઞાનાદિપદાનામ્ ઉપાધિવિશિષ્ટચૈતન્યે શક્તત્વે ઽપિ ચૈતન્યમાત્રે તાત્પર્યેણ તત્રૈવ તદંશે એવ સંસ્કારોદ્બોધાચ્ ચ । ઇચ્છન્તિ હિ આકાશાદિપદાદ્ અપિ નિર્વિકલ્પકં સ્મરણં તાત્પર્યાધીનત્વાચ્ છબ્દવૃત્તેઃ । એતેન પ્રમિતિપ્રમાત્રોર્ મહાવાક્યાર્થબોધે ભાનમ્ અપાસ્તમ્ । અસમ્પ્રજ્ઞાતસમાધેઃ શ્રુતિસ્મૃતિસિદ્ધત્વાચ્ ચ । પારોક્ષ્યસદ્વિતીયત્વાભ્યાં ચ ન તત્ત્વમ્પદાર્થમાત્રાનુભવાદ્ એવ કૃતકૃત્યતા । વાચ્યાર્થસ્ય ચ ભેદાવભાસાન્ ન પૌનરુક્ત્યમ્ । લક્ષ્યાર્થસ્ય ચૈકત્વાદ્ અખણ્ડાર્થતા । પદજન્યસ્ય ચ સ્મરણસ્ય નિર્વિકલ્પલવાક્યાર્થાનુકૂલસ્ય નિર્વિકલ્પકત્વમ્ અનુભવવદ્ એવાવિરુદ્ધમ્ । સવિકલ્પકવાક્યાર્થબોધે ચ સવિકલ્પકપદાર્થાપસ્થિતિર્ અઙ્ગમ્ । પ્રકૃતે ચ નિર્વિકલ્પકો વાક્યાર્થબોધસ્ તસ્યૈવ પ્રમાત્વેનાજ્ઞાનનિવર્તનસામર્થ્યાત્ । અતો ન લક્ષ્યતાવચ્છેદકમ્ અન્તરેણ લક્ષણાનુપપત્તિઃ । પ્રકૃતવાક્યાર્થાનુકૂલપદાર્થોપસ્થિતિર્ એવ શક્તિલક્ષણાસાધ્યત્વાત્ ।
નનુ તર્હિ વેદાન્તવાક્યેભ્ય એવ પદાર્થોપસ્થિતૌ વાક્યાર્થબોધે ચ સતિ તસ્ય સ્વત એવ પ્રામાણ્યાત્ તેનાજ્ઞાનતત્કાર્યનિવૃત્ત્યનુપપત્તૌ કિં વિચારેણેતિ ચેત્, સત્યમ્, વેદાન્તા યદ્ય્ અપિ સ્વતઃપ્રામાણ્યાન્ નિર્વિકલ્પકમ્ આત્મસાક્ષાત્કારં જનયન્તિ તથાપિ મન્દમતીનાં વાદિવિપ્રતિપત્તિજસંશયપ્રતિબન્ધેન તસ્યાજ્ઞાનનાશકત્વાસામર્થ્યાત્ વિચારેણ તુ સંશયનિવૃત્તૌ નિરપવાદમ્ અજ્ઞાનનિવૃત્તિર્ ઇતિ સંશયબીજભૂતવાદિવિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થં વિચાર આરભ્યતે ।
પ્રથમો વિભાગઃ ।
ત્વંપદાર્થનિર્ણયઃ ।
તત્ર ત્વમ્પદાર્થે વિપ્રતિપત્તયઃ પ્રથમં પ્રદર્શ્યન્તે । તત્પદાર્થસ્ય શાસ્ત્રતાત્પર્યવિષયતયાભ્યર્હિતત્વે ઽપિ ત્વમ્પદાર્થસ્ય શાસ્ત્રફલમોક્ષભાગિતયા તતો ઽપ્ય્ અભ્યર્હિતત્વાત્ ।
તત્ર દેહાકારપરિણતાનિ ચત્વારિ ભૂતાન્ય્ એવ ત્વમ્પદાર્થ ઇતિ ચાર્વાકાઃ । ચક્ષુરાદીનિ પ્રત્યેકમ્ ઇત્ય્ અપરે । મિલિતાનીત્ય્ અન્યે । મન ઇત્ય્ એકે । પ્રાણ ઇત્ય્ અન્યે । ક્ષણિકં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ સૌગતાઃ । શૂન્યમ્ ઇતિ માધ્યમિકાઃ । દેહેન્દ્રિયાતિરિક્તો દેહપરિમાણ ઇતિ દિગમ્બરાઃ । કર્તા ભોક્તા જડો વિભુર્ ઇતિ વૈશેષિકતાર્કિકપ્રાભાકરાઃ । જડો બોધાત્મક ઇતિ ભાટ્ટાઃ । ભોક્તૈવ કેવલબોધાત્મક ઇતિ સાઙ્ખ્યાઃ પાતઞ્જલાશ્ ચ । અવિદ્યયા કર્તૃત્વાદિભાક્ પરમાર્થતો નિર્ધર્મકઃ પરમાનન્દબોધરૂપ એવેત્ય્ ઔપનિષદાઃ । એવં સામાન્યતો ઽહમ્પ્રત્યયસિદ્ધચિદાત્મનિ વાદિવિપ્રતિપત્તિભિઃ સન્દિગ્ધે ઽહમ્પ્રત્યયસ્યાલમ્બનવિશેષનિર્ણયાયાહ ભગવાન્ આચાર્યઃ --
ન ભૂમિર્ ન તોયં ન તેજો ન વાયુર્ ન ખં નેન્દ્રિયં વા ન તેષાં સમૂહઃ ।
અનૈકાન્તિકત્વાત્ સુષુપ્ત્યેકસિદ્ધસ્ તદ્ એકો ઽવિશિષ્ટશ્ શિવઃ કેવલો ઽહમ્