Shukla Yajurveda · Chapter p7

sarvānukramasūtram/
śrīvedapuruṣāya namaḥ // ॐmaṇḍalaṃ dakṣiṇamakṣi hṛdayaṃ cādhiṣṭhitaṃ yena śuklāni yajū ᳪṃ᳭ṣi bhagavānyājñavalkyo yataḥ prāpa taṃ vivasvantaṃ trayīmayamarciṣmantamabhidhyāya mādhyandinīye vājasaneyake yajurvedāmnāye sarve sakhile saśukriyaṛṣidaivatacchandā ᳪṃ᳭syanukramiṣyāmo yajuṣāmaniyatākṣaratvādekeṣāṃ chando na vidyate draṣṭāro ṛṣayaḥ smartāraḥ parameṣṭhyādayo devatā mantrāntarbhūtādhyādikā havirbhājaḥ stutibhājo vā'naḥśākhokhāśabhyopaveṣakapāledhmolūkhalādayaśca pratimābhūtāśchandā ᳪṃ᳭si gāyatryādīnyetānyaviditvā yo'dhīte'nubrūte japati juhoti yajate yājayate tasya brahma nirvīryaṃ yātayāmaṃ bhavatyathāntarāśvagarte vā padyate sthāṇuṃ varcchati pramīyate vā pāpīyānbhavatyatha vijñāyaitāni yo'dhīte tasya vīryavadatha yo'rthavittasya vīryavattaraṃ bhavati japitvā hutveṣṭvā tatphalena yujyate

iṣetvādi khaṃbrahmāntaṃ vivasvānapaśyattataḥ pratikarmavibhāgena brāhmaṇānusāreṇa ṛṣayo veditavyāḥ parameṣṭhī prājāpatyo darśapūrṇamāsamantrāṇāmṛṣirdevā vā prājāpatyā iṣetvā śākhānuṣṭubviniyogaḥ kalpakārokta evamūrjetvā vāyave vāyavyaṃ devova aindraṃ yajamānasya śākhā vasorvāyavyaṃ dyaurmātariśvana ukhā vasorvāyavyaṃ devastvāpayaḥ kāmadhukṣaḥ praśnaḥ sā viśvāyustrīṇi gavyānīndrasyaindraṃ viṣṇoḥ payaḥ

yo agna idamāgneye kastvā prājāpatyaṃ karmaṇe sukśūrpaṃ pratyuṣṭaṃ dve rākṣase urubrahma rakṣoghna ᳪṃ᳭ sarvatra dhūrasi dhūrdaivānāṃ viṣṇustvāna ᳪṃ᳭ uru haviṣyā apahata ᳪṃ᳭rakṣo yacchantā ᳪṃ᳭haviṣyā devasya tvā sāvitra ᳪṃ᳭sarbatrāgneye liṅgokte bhūtāya tvā haviḥ svaḥ sūryo dṛ ᳪṃ᳭hantāṃ gṛhāḥ pṛthivyāstvā havyaṃ pavitre liṅgokta ᳪṃ᳭saviturdevīḥ prokṣitā āpānyagnaye liṅgokte daivyāya pātrāṇi

śarmāsyadityāḥ kṛṣṇājinamavadhūta ᳪṃ᳭rākṣasamadrirgrāvolūkhale agnerhavirbṛhatsa imaṃ mausale haviṣkṛdadhidaivataṃ vāgadhiyajñaṃ patnī kukkuṭo vāgvarṣavṛddha ᳪṃ᳭ śūrpaṃ pratitvāhaviḥ parāpūtamapahata ᳪṃ᳭ rākṣase vāyurvo devo vastaṇḍulādhṛṣṭirupaveṣo'pāgna ādevayajamāgneye dhruvamasiṣaṇṇāṃ kapālānyagne brahmāgneyaṃ dhiṣaṇāsi dārṣadaṃ divaḥ śamyā'dhiṣavaṇaupalaṃ dhānyamasi ṣaṇṇā ᳪṃ᳭havirmahīnāmājyam

saṃvapāmi haviḥ samāpa āpaṃ janayattyai tveda ᳪṃ᳭haviriṣetvājyaṃ gharmosi ṣaṇṇāṃ puroḍāśastritāya trayāṇāṃ trito dvitaḥ krameṇādada indrasya sphyaḥ pṛthivī vedirrijaṃ purīṣaṃ varṣatu vedirbadhāna sāvitramapārarumararo āsure drapsaste vedigāyatreṇa trīṇi vaiṣṇavāni sūkṣmā trayāṇāṃvediḥ purāghaśa ᳪṃ᳭ so'paśyaccāndramasī triṣṭubhaṃ prokṣaṇīḥ praiṣo dviṣataḥ ābhicārikamaniśitaḥ sruvo niśitā srugadityai viṣṇoryoktramūrje trayāṇāmājya ᳪṃ᳭ saviturāpaṃ tejosi dhāmājyam

iti० saṃhitāyāṃ prathamo'dhyāyaḥ /
kṛṣṇosīdhmo vedirbarhirliṅgokte adityā āpaṃ viṣṇoḥ prāstaramūrṇamradasaṃ vedirbhuvapataye trīṇyāgneyāni gandharvastrayāṇāṃ paridhayo vītihotraṃ viśvāvasurāgneyīṃ gāyatrī ᳪṃ᳭ samidāgneya ᳪṃ᳭ sūryastvāliṅgokta ᳪṃ᳭ saviturvidhṛtī ūrṇamradasamātvāprāstare ghṛtācyasi trayāṇāṃ juhūpabhṛdruāgavāḥ krameṇa priyeṇa havirdhruvā asadanpāhi māṃ vaiṣṇave agnevājajidāgneyaṃ namodaiva ᳪṃ᳭ svadhāpitrya ᳪṃ᳭suyame srucāvaṅghriṇā vaiṣṇavaṃ vasumatīmāgneyamita aindra ᳪṃ᳭ saṃjyotiṣājyaṃ mayīdamāśīḥpratigrahaṇamupahūtā dyāvāpṛthivyam

brahmatvaṃ pratiṣṭhāntaṃ bṛhaspatirāṅgiraso'paśyadagneṣṭvā prāśitrametaṃ te vaiśvadevameṣā tenuṣṭubāgneyyagne vājajidāgneyamagnīṣomayoścatvāri liṅgoktāni vasubhyastrayāṇāṃ paridhayaḥ saṃjānāthā vyantu prāstare marutāṃ kapirbṛhatī prāstarīmantyaḥ pāda āgneyo yaṃ paridhiṃ devala āgneyīṃ triṣṭubhaṃ virāḍrūpā yajurantāmagneḥ priyaṃ yajuḥ sa ᳪṃ᳭sravabhāgāḥ somasūkṣmau vaiśvadevīṃ triṣṭubhaṃ yajurantā ᳪṃ᳭ svāhā vāḍyajurghṛtācī srucau yajñanamaḥ śūrpaṃ yavamānkṛṣirudvālavāndhānāntarvāniti pañcārṣeyo yajño devatāgnedabdhā yogārhapatyo'gnaye dakṣiṇāgniḥ sarasvatyai liṅgoktaṃ vedosi vedo devā manasaspatirvātadevatyā virāja ᳪṃ᳭saṃbarhirliṅgoktā triṣṭubvirāḍrūpā kastvā prājāpatya ᳪṃ᳭ rakṣasā ᳪṃ᳭ rākṣasam

atha yājamāna ᳪṃ᳭ saṃvarcasā tvāṣṭrī triṣṭubdiviviṣṇustrīṇi vaiṣṇavānyasmādbhāgo'syai bhūmiraganma daiva ᳪṃ᳭ saṃjyotiṣāhavanīyaḥ svayaṃbhūḥ sūryasya saure agne gṛhapategārhapatyaḥ sūryasya sauramagna idamāgneye

pitṛyajñaḥ prajāpaterārṣamagnaye somāya dve daive svāhākārayaśruterapahatā asuraṃ ye rūpāṇi kavyavāhano'gnistriṣṭubatrāmīmadanta pitryai namo vaḥ ṣaḍliṅgoktāni pare pitrye ādhatta pitryā gāyatryūrjamāpi virāṭ

iti० saṃhitāyāṃ dvitīyo'dhyāyaḥ

agnyādheyaṃ prajāpaterārṣaṃ devānāmagnergandharvāṇāṃ vā samidhāgneyyaścatasro gāyatryaḥ samidhāvirūpa āṅgirasaḥ susamiddhāya vasuśrutastaṃ tvā bharadvājo bhūrbhuvaḥsvastisro mahāvyāhṛtayo'gnivāyusūryadevatyāḥ krameṇa dyauriva yajamānāśīrliṅgoktadevatāyaṃ gauḥ sārparājñyastṛco gāyatro'gniḥ parāvararūpeṇa devatā

agnihotraṃ prajāpaterārṣamagnirjyotiḥ sapta liṅgoktadevatā gāyatrya ādyāḥ pañcaikapadā agnirvarco dve takṣāpaśyatparā jīvalaścailakiḥ

yajamānāgnyupasthānaṃ bṛhaddevānāmārṣaṃ upaprayanta ityanuvāka ādye dve āgneyyau gāyatryāvupavatyā gotamo rāhūgaṇo mūrdhanvatyā virūpa ubhā vāṃ bharadvāja aindrāgnīṃ triṣṭubhamayaṃ te devaśravā devavātaśca bhāratāvāgneyīmanuṣṭubhamayamiha vāmadevo jagatīmasya pratnāmavatsāro gavyā vāgneyī vā payodevatyā vā gāyatrīṃ tanūpā āgneyānīndhānā āgneyīṃ mahāpaṅktistryavasānā

citrāvasorātridevatyamṛṣayo'paśyantsaṃtvamāgneyamandhastha revatīḥ saᳪṃ᳭hiteti trīṇi gavyānyupatvāgneyaṃ tṛcaṃ gāyatraṃ madhucchandā vaiśvāmitro'gne tvaṃ catasro dvipadā āgneyīrbandhuḥ subandhuḥ śrutabandhurviprabandhurekaikaśa iḍe kāmyā gavye somānaṃ brāhmaṇaspatyaṃ tṛcaṃ gāyatraṃ brahmaṇaspatirmedhātithirvā mahitrīṇāᳪṃ᳭ satyadhṛtirvāruṇirādityadaivataṃ tṛcaṃ gāyatraṃ pathi svastyayanaṃ kadācanaindrīṃ pathyābṛhatīṃ madhucchandāstatsaviturviśvāmitraḥ sāvitrīṃ gāyatrī parite vāmadeva āgneyīmaniruktāṃ gāyatrīm

kṣullakopasthānamāsurerārṣaṃ bhūrbhuvaḥ svaḥ pravatsyadupasthānamāgatopasthānaṃ cādityasyārṣaṃ naryagārhapatyaḥ śaᳪṃ᳭syāhavanīyo'tharvadakṣiṇāgnirāganmāhavanīyo'nuṣṭubayamagnirnyaṅkusāriṇībṛhatī gārhapatyo'yamagniranvāhāryapacano'nuṣṭubgṛhāmā triṣṭubbirāḍrūpā yeṣāmānuṣṭubupahūtā mahāpaṅktistryavasānāstisropi vāstavīḥ śaṃyurbārhaspatyaḥ

cāturmāsyāni prajāpaterārṣaṃ praghāsino mārutī gāyatrī yadgrāmamārutyanuṣṭubaniruktā moṣūṇo'gastya aindrāmārutīṃ virājamakraṃ na niruktāgneyyanuṣṭubavabhṛtha yajñadaivataṃ pūrṇādarvi dve aurṇavābha aindryāvanuṣṭubhāvakṣaṃ dve gotama aindryau paṅktī manonumānasaṃ tṛcaṃ bandhurgāyatraṃ vayaᳪṃ᳭ saumīṃ gāyatrīṃ bandhureṣa te dve raudre avarudraᳪṃ᳭ raudryāvekāpaṅktiraparā kakup tryambakaṃ dve anuṣṭubhau pūrvasyā vasiṣṭha āstārapaṅktistryāyuṣaṃ nārāyaṇa uṣṇihaṃ yajamānāśīḥ śivonāma kṣauraṃ nivartayāmi liṅgoktadaivatamāśīḥprāyam

iti० saṃhitāyāṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ

agniṣṭomaḥ prajāpaterārṣabhedaṃ dve atyaṣṭī tryavasāne ādyāvardharcau devayajanadevatyāvimā āpa oṣadhe kuśataruṇaᳪṃ᳭ svadhite kṣauramāpo asmānāpaṃ dīkṣātapasorvāso mahīnāṃ navanītaṃ vṛtrasyājanaṃ citpatirdve prājāpatye devo mā sāvitramāvodaivyanuṣṭubāśīḥsvāhāyajñaṃ caturṇāṃ yajña ākūtyai caturṇāmaudgrabhaṇānāmagnirāpodevīrliṅgoktadevatā virāṭ

viśvo devasya svastyātreyaḥ sāvitrīmanuṣṭubhamṛksāmayoḥ kṛṣṇājine śarmāsi kṛṣṇājinamūrgasyāṅgirobhirdṛṣṭaṃ maikhalaᳪṃ᳭ somasya nīvirviṣṇorvāsa indrasya susasyāḥ kṛṣṇaviṣāṇocchrayasva daṇḍo vrataṃ yajño daivīṃ dhīrye devā vākprāṇodānau cakṣuḥśrotramadhyātmamagnirmitrāvaruṇāvādityo viśvedevā adhidaivataᳪṃ᳭ śvātrā āpo jagatīyaṃ te loṣṭamapo mūtraṃ pṛthivyā loṣṭamagne tvamāgneyyanuṣṭuppunarmana āgneyaṃ tvamagne vatsa āgneyīṃ gāyatrīᳪṃ᳭ rāsveyatsaumyameṣā te hiraṇyājyadaivataṃ jūrasi vāgdaivataᳪṃ᳭ śukramasi hiraṇyaṃ cidasi gauḥ somakrayaṇī vāgrūpādhyāropakalpanayā

vasvyasyanuṣṭubbṛhatī somakrayaṇyāḥ stutiradityā ājyamasme ṣaṇṇāṃ liṅgoktā devatāḥ samakhye patnyāśīrāstārapaṅktireṣa te liṅgoktadevatamāsmāko'si saumyamabhityaᳪṃ᳭ sāvitryaṣṭiḥ prajābhyastvā prajāstvā śukraṃ tvā saumyāni sagme'sme liṅgokte tapasordhejārdhe somo mitro na indrasya saumye svānādīni dhiṣṇyānāmāni parimāgneyī purastādbṛhatī pratipanthāmanuṣṭuppathidevatyādityāḥ kṛṣṇājinamadityai saumyamastabhnāttriṣṭubhau vāruṇyau sūryasyānuṣṭup kṛṣṇājinamusrāvūrdhvabṛhatyānaḍuhī bhadro me saumyaṃ namo mitrasyābhitapanaḥ sūryaḥ saurīṃ jagatīṃ varuṇasya pañca vāruṇāni yā te saumīṃ triṣṭubhaṃ gautamaḥ

iti० saṃhitāyāṃ caturtho'dhyāyaḥ

agnestanūrasi pañca vaiṣṇavānyagneḥ śakalaṃ vṛṣaṇā darbhataruṇaike urvaśyasi trayāṇāṃ liṅgoktā devatā gāyatreṇa trīṇyāgneyāni bhavataṃ naḥ paṅktīragnāvagnirvirāḍetayornirmathyāhavanīyāvagnī devate āpataye vāyavyamanādhṛṣṭamājyamagnevratapā āgneyamaᳪṃ᳭śuraᳪṃ᳭śuḥ prakṛtiścaturavasānā saumyantyordharco liṅgoktadaivato yāte trīṇyāgneyāni taptāyanī catvāri pārthivāni videdāgneyamagne aṅgiro'syāmanutvā liṅgoktāni siᳪṃ᳭hyasi trayāṇāṃ vedirindraghoṣaścaturṇāmuttaravediridamahamāpaᳪṃ᳭ siᳪṃ᳭hyasi pañcānāṃ vāgbhūtebhyaḥ srugdhruvo'si paridhayastrayāṇāmagneḥ saṃbhārā gulgulvādayaḥ

yuñjate śyāvāśvaḥ sāvitrīṃ jagatīmidaṃ viṣṇurmedhātithirvaiṣṇavīṃ gāyatrīmirāvatī vasiṣṭhastriṣṭubhaṃ devaśrutāvakṣadhurau prācīsvaṃ goṣṭhamatra havirdhāne viṣṇornu tisro vaiṣṇavyastriṣṭubha ādye dve yajurante viṣṇornu pradīrghatamā otathyo viṣṇorarāṭaṃ pañca vaiṣṇavānyādade'bhriridamahaᳪṃ᳭rakṣoghnaṃ bṛhannau parvāṇīdamahaṃ pañca liṅgoktāni svarāḍasyauparvāṇi catvāri rakṣohaṇo vaḥ sapta vaiṣṇavāni yavo'si yavo divetvaudumbarī śundhantāṃ pitrye uddivaṃ pañcānāmaudumbarī ghṛtena dyāvāpṛthivyamindrasyaindraṃ pari tvā madhucchandā aniruktāmaindrīmanuṣṭubhamindrasyaindrāṇi trīṇi caturthaṃ vaiśvadevam

vibhūratyaṣṭānāṃ dhiṣṇyā agnayaḥ samrāḍāhavanīyaḥ pariṣadyo bahiṣpavamānadeśo nabho'si cātvālo mṛṣṭo'si śāmitra ṛtadhāmaudumbarī samudro'si brahmāsanamajo'si śālādvāryo'hirasi prājahito vāgasi sada ṛtasya dvārye adhvanāᳪṃ᳭ sūryo mitrasyartvijo'gnayo dhiṣṇyāḥ

jyotirasi vaiśvadevaṃ tvaᳪṃ᳭ somakraturbhārgavaḥ saumīṃ gāyatrīmanavasānāṃ juṣāṇo aptudevatyaikapadā virāḍyajurantāgnenayā'gastya āgneyīṃ triṣṭubhamayaṃnastriṣṭubyajurantāgneyyuruviṣṇo vaiṣṇavyanuṣṭubyajurantā devasavitaḥ sāvitrametatvaᳪṃ᳭ saumyaᳪṃ᳭ svāhā nirliṅgoktadevatāmagne vratapā āgneyamatyanyānvanaspatiroṣadhe kuśataruṇaᳪṃ᳭ svadhite paraśurdyāṃ mātastvaṃ vanaspatiḥ

iti० saṃhitāyāṃ pañcamo'dhyāyaḥ

agreṇīḥ śakalaṃ devastvā yūpaḥ supippalābhyaśca bālaṃdyāmagreṇa yūpo yāte dīrghatamā yūpadevatyā triṣṭubhaṃ brahma dṛᳪṃ᳭ha yūpadevatye viṣṇoḥ karmāṇi dve medhātithirvaiṣṇavyau gāyatryau parivīryūpo divasvarureṣa te yūpa upāvīstṛṇamupadevā liṅgoktamṛtasya tvā paśuragnīṣomābhyāṃ liṅgoktamadbhyo'pāṃ paśurāpodevīrāpaᳪṃ᳭saṃ te paśurghṛtena svaruśāsau revatī vāgvarṣo tṛṇaᳪṃ᳭ svāhā daive

māhirbhūrajjurnamaste yajño devīrāpordhamāpamardhamāśīrvācaṃ te manaste paśuśaṃ liṅgoktamoṣadhe tṛṇaᳪṃ᳭ svadhite'sī rakṣasāṃ liṅgoktaṃ nirastamidamahaᳪṃ᳭, rakṣohaṇī ghṛtena dyāvāpṛthivyaṃ vāyo vāyavyamagnirājyasyāgneyaᳪṃ᳭ svāhākṛte vapāśrapaṇyāvidamāpa āpī mahāpaṅktistryavasānā pāvamānaścāntyaḥ pādaḥ saṃ te hṛdayaᳪṃ᳭ reḍasi vasāprayutaṃ liṅgoktaṃ ghṛtaṃ vaiśvadevaṃ diśaḥ pañcadiśyānyaindraḥ prāṇaḥ paśvaṅgaḥ prāṇadānaṃ liṅgoktaṃ devatvāṣṭrī triṣṭup

samudraṃ liṅgoktāni dvādaśa divaṃ te svarurmāpo hṛdayaśūlaṃ dhāmno vāruṇaṃ yadāhurvāruṇī gāyatryanavasānā sumitriyā na āpaᳪṃ᳭ haviṣmatīrliṅgoktadevatānuṣṭubagnervaścatvāryapāṃ nyamūrāpīṃ gāyatrīṃ medhātithirhṛde tvā saumyanuṣṭap somarājantsaumye śṛṇotu liṅgoktadevatā triṣṭubdevīrāpa āpī paṅktiḥ kārṣirājyamanuṣṭupsamudrasya samāpa āpo yamagne madhucchandā āgneyīṃ gāyatrīmādade grāvā nigrābhyā āpamindrāya tvā pañca saumyāni yatte saumī viparītā bṛhatī śvātrāḥ pathyābṛhatī mābheḥ saumyamardhaṃ dyāvāpṛthivyamardhaṃ prāgapāksaumyuṣṇik tvamaṅga gotama aindrīṃ pathyābṛhatīm

iti saṃhitāyāṃ ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

vācaspataye prāṇadevatyā virāṭ madhumatīrliṅgoktaṃ yatte saumyaᳪṃ᳭ svāhoruyajuṣī liṅgokte svāṃkṛtosyupāᳪṃ᳭ śurdevebhyastvā daivaṃ devāᳪṃ᳭śo liṅgoktamābhicārikaṃ prāṇāyagraho vyānāya upāᳪṃ᳭śusavana upayāmagṛhītosyantaraindramantaste maghavadevatyā triṣṭubudānāya graha āvāyo vasiṣṭho vāyavyāṃ triṣṭubhamindravāyū madhucchandā aindravāyavīṃ gāyatrīmayaṃ vā gṛtsamado maitrāvaruṇīᳪṃ᳭ rāyāvayaṃ trasadasyustriṣṭubhaṃ yāvāṃ medhātithirāśvinīṃ gāyatrīṃ taṃ pratnathāvatsāraḥ kāśyapo vaiśvadevīṃ jagatīmacchinnasya saumyaᳪṃ᳭ sā prathamaindrī triṣṭuptṛpaṃ tvayāḍagnī liṅgokte

ayaṃ veno venasya triṣṭup somastutiradhidaivatamadhiyajñaṃ ca manona triṣṭupsomastutiradhiyajñānuvādinyapamṛṣṭaḥ śaṇḍo'pamṛṣṭo marka ābhicārike devāstvā śukrāmanthināvanādhṛṣṭāsi dakṣiṇottaravediśroṇyau suvīraḥ suprajāḥ śukrāmanthinau nirasto dve ābhicārike śukrasya manthinaḥ śakalaṃ ye devāsaḥ parucchepo vaiśvadevīṃ triṣṭubhamāgrayaṇosi liṅgoktadaivatam

somaḥ pavate vaiśvadevamindrāya tvā pañca liṅgoktāni mūrdhānaṃ bharadvājo vaiśvānarīṃ triṣṭubhaṃ dhruvosi dhruvo dhruvaṃ dhruveṇa bṛhatī pūrvo'rdharco dhrauva uttara aindro yaste devaśravāḥ saumīṃ triṣṭubhaṃ yajurantā devānāṃ cātvāladaivataṃ prāṇāya me liṅgoktadevatānyekādaśa ko'si prājāpatyoṣṇigvardhamānā madhave tvā liṅgoktadevatāni trayodaśa

indrāgnīṃ viśvāmitra aindrāgnī gāyatrīmāghātriśoka āgnaindrīmomāso madhucchandā vaiśvadevīṃ viśvedevāso gṛtsamada indramarutvaścatasro / viśvāmitra aindrāmārutīstriṣṭrabho marutātvā yajurmarutvatīyaṃ mahām̐indro bharadvājo māhendrī triṣṭubhamojasā vatso gāyatrīmudutyaṃ praskaṇvaḥ saurīṃ gāyatrī citraṃ kutsa āṅgirasastriṣṭubhaᳪṃ᳭rūpeṇa vo dakṣiṇāścaturṇāṃ brāhmaṇamadya liṅgoktadevatānyaṣṭau

iti० saṃhitāyāṃ saptamo'dhyāyaḥ

viṣṇo vaiṣṇavaṃ kadācanādityadevatye bṛhatyau yajño devānāṃ kutsastriṣṭubhaṃ vivasvanyajuḥ śradasmai jagatyāśīrvāmamadya bharadvājo bārhaspatyaḥ sāvitrīṃ triṣṭubhaᳪṃ᳭ sāvitro'si sāvitraᳪṃ᳭ suśarmāsi vaiśvadevaṃ bṛhaspatisutasya liṅgoktamahaṃ prajāpatirūpeṇātmādevatātriṣṭubagnām̐ ३ i patnīvannāgneyaṃ prajāpatiḥ prājāpatyaᳪṃ᳭ harirasyṛksāme haryoryaste liṅgokte devakṛtasyāgneyāni ṣaṭ

samindrātrirvaiśvadevīṃ triṣṭubhaṃ dhātā liṅgoktabahudevatyā sugāvo devīyām̐ २ āvaho vayamāgneyyau yajñāyajñameṣa te liṅgokte yajuṣī uruᳪṃ᳭ hi śunaḥśepo vāruṇīṃ triṣṭubhaṃ namo vāruṇamagneranīkamāgneyī triṣṭup samudre te saumī virāḍdevīrāpaḥ paṅktirbṛhatī vā pūrvo'rdharca āpa uttaraḥ saumyo devānāmāgneyamejatu tryavasānā mahāpaṅktiryasyai te vaśā purudasmogarbho maruto yasya gotamo mārutīṃ gāyatrīṃ mahīdyaurmedhātithirdyāvāpṛthivyāmityagniṣṭomaḥ

atha ṣoḍaśyātiṣṭha gotama aindrīmanuṣṭubhaṃ yukṣvāhi madhucchandā indramidgotamo yasmānnaindrī triṣṭupparabrahmarūpeṇa ṣoḍaśinasturindraścaindrāvāruṇī ṣoḍaśidevatyā vā yajurantāgnepavasva vaikhānasa āgneyīṃ gāyatrīmuttiṣṭhankurustutiraindrīmadṛśraṃ praskaṇvaḥ saurīṃ tisro'pi yajurantā udutyaṃ devānāmārṣamājighreḍe kusurubindurgavye mahāpaṅktiprastārapaṅktī vinaḥ śāso bhāradvāja aindrīmanuṣṭubhaṃ vācaspatiṃ vaiśvakarmaṇīṃ triṣṭubhaṃ viśvakarmannaindrī vaiśvakarmaṇyagnaye tvā devārṣāṇyadābhyadevatyāni vreśīnāṃ tvā saumyāni

satrotthānaṃ devānāmārṣamiha ratiḥ paśudaivatamupasṛjannuṣṇigāgneyī satrasya bṛhatī yajamānānāmātmastutiryuvantaṃ parucchepa aindrīmatyaṣṭiṃ tryavasānāmādyo'rdharca aindrāpārvataḥ parameṣṭhī naimittikānyādhyāyādvasiṣṭhasyārṣaṃ liṅgoktadevatāni catustriᳪṃ᳭śadyayorvaiṣṇavavāruṇīṃ triṣṭubdevā divamāśīrliṅgoktadevatāścatustriᳪṃ᳭śadvarmadevatyā paṅktistriṣṭubvā yajñasya yajñadevatyā triṣṭubāpavasva saumīṃ gāyatrīṃ naidhruviḥ kaśyapaḥ

iti० saṃhitāyāmaṣṭamo'dhyāyaḥ

atha vājapeyo bṛhaspaterārṣamindrasya ca devasavitaḥ sāvitrī triṣṭup dhruvasadamaindrāṇi trīṇyapāᳪṃ᳭rasadevatyānuṣṭab grahā liṅgoktadevatānuṣṭupsaṃpṛcau yajuṣīndrasya ratho vājasya pārthivyatijagatyantyaḥ pādaḥ sāvitro'psvantaraśvadevatyānavasānā purauṣṇigvāto vā tisro'śvastutaya uṣṇiktriṣṭubjagatyo vājino'śvā devasyāhaṃ liṅgoktāni vājino'śvā eṣasya dve dadhikrāvāvāmadevyoktadevatye jagatyau śaṃno vasiṣṭho virājaṃ teno nābhānediṣṭho jagatīṃ vājevāje vasiṣṭhastriṣṭubhamāmā prājāpatyāṃ vājinoktāḥ

āpaya āyuryajñena prājāpatyāni prajāpateḥ svaramṛtā yajamānosme diśo namaḥ pṛthivīyamāsaṃdīyaṃ tāsunvanvājasya prājāpatyaṃ tṛcaṃ traiṣṭubhaᳪṃ᳭ somaṃ tṛcaṃ tāpasa ādyā vaiśvadevyaniruktānuṣṭubdvitīyā liṅgoktadevatā tṛtīyāgneyī prano liṅgoktā gāyatrī sarasvatyai sunvannagniḥ saptadaśa liṅgoktadevatāni

atha rājasūyo varuṇasyārṣameṣa te pārthivamagninetrebhyo devārṣāṇyādhyāyāddaśādyāni daivānyagne sahasva devaśravā devavātaśca bhāratāvāgneyīmanuṣṭubhamupāᳪṃ᳭śostrīṇi rakṣoghnāni savitā dve yajamānaḥ

iti० saṃhitāyāṃ navamodhyāyaḥ

apodevā āpatriṣṭup vṛṣṇa ūrmirliṅgoktāni madhumatīranādhṛṣṭā āpaḥ somasya carmāgnaye liṅgoktānyanibhṛṣṭamāpasadhamādo vāruṇī triṣṭup kṣarasya caturṇāṃ tārpyapāṇḍvādhīvāsoṣṇīṣāṇīndrasya dhanurmitrasya bāhū tvayāyaṃ dhanurdvātisṛṇāmiṣava āviḥ prājāpatyaṃ parāṇi liṅgoktāni

aveṣṭā mṛtyunāśanaṃ prācīṃ pañcānāṃ yajamānaḥ pratyastamāsuraṃ mṛtyorojo'si rukmo hiraṇyarūpau maitrāvāruṇī triṣṭubyajurantā somasya sunvanpraparvatasyāpī triṣṭub viṣṇostrīṇi liṅgoktāni sunvanprajāpatena prājāpatyā triṣṭubyajurmadhyoyamamuṣyajū rudrayadraudram

indrasya liṅgoktāni mā te saṃvaraṇaḥ prājāpatya aindrīṃ triṣṭubhamagnaye liṅgoktāni pṛthivi mātarbhūmirhaᳪṃ᳭so vāmadevaḥ saurīᳪṃ᳭ saprapañcaparabrahmābhidhāyinīmatijagatīmiyacchatamānāvūrgasi śākhendrasya bāhū syonāsyāsaṃdī kṣatrasyādhīvāsaᳪṃ᳭ syonāᳪṃ᳭, sunvanniṣasāda śunaḥśepo vāruṇīṃ gāyatrīmabhibhūrasyakṣā yajamāno vā brahmaᳪṃ᳭stvamāmantraṇāni pañca liṅgoktānīndrasya sphyo'gniḥ pṛthurāgneyaᳪṃ᳭ svāhākṛtā akṣāḥ savitrā liṅgoktadaivatam

atha carakasautrāmaṇyaśvinorārṣamaśvibhyāṃ trīṇi liṅgoktāni vāyuḥ saumī gāyatrī kuvittṛcaᳪṃ᳭ sukīrtiḥ kākṣīvata ādyā saumyaniruktā triṣṭubyuvamanuṣṭup putramiva triṣṭubaśvisarasvatīndradevatye aśvisarasvatīndradevatye

iti० saṃhitāyāṃ daśamo'dhyāyaḥ

iti sarvānukramaṇikāyāṃ prathamo'dhyāyaḥ

athāgniṃ prajāpatirapaśyatsādhyā vāpaśyanso'gniḥ pañcacitikaḥ prathamā citiḥ prajāpaterdvitīyā devānāṃ tṛtīyendrāgnyoviśvakarmaṇaścaturthyṛṣīṇāṃ pañcamī parameṣṭhino'tha pratikarmadarśino yuñjānoṣṭau sāvitrāṇi savitāpaśyadādyā tṛtīyā cānuṣṭup caturthīṣaṣṭhyau jagatyau dvitīyā gāyatrī pañcamī triṣṭubimaṃ no yajurantā gāyatryanavasānādade'bhrirhaste'nuṣṭubyajurantā

pratūrtaṃ nābhānediṣṭha āśvīmāstārapaṅktiryuñjāthāṃ kuśrirgārdabhīṃ gāyatrīṃ yogeyoge śunaḥśepa ājīṃ pratūrvastriṣṭubvirāḍrūpā yajurgarbhoruyajuḥ pṛthivyāstrīṇyāgneyānyanvagnirāgneyīṃ triṣṭubhaṃ purodhasa āgatya mayobhuva āśvīnamanuṣṭubhamākramyānuṣṭup dyauste bṛhatyutkrāma virāḍudakramīttriṣṭubātvā dve gṛtsamada āgneyyau parisomako gāyatrīṃ paritvā pāyurānuṣṭubhaṃ tvamagne gṛtsamado jagatīm

pṛthivyā āgneyamapāṃ puṣkaraparṇaᳪṃ᳭ svarāṭpaṅktiḥ śarma dve anuṣṭubhau kṛṣṇājinapuṣkaraparṇe purīṣyo'gnistvāmagne tṛcaṃ bhāradvāja āgneyaṃ gāyatraᳪṃ᳭ sīda hotardevaśravā devavātaśca triṣṭubhaṃ nihotā gṛtsamadaḥ saᳪṃ᳭sīdasva praskaṇvo bṛhatīm

apodevīḥ sindhudvīpa āpīṃ nyaṅkusāriṇīᳪṃ᳭saṃte triṣṭuppārthivo'rdho vāyavyo'rdhaḥ sujāto'nuṣṭubāgneyyudutiṣṭha viśvamanāḥ pathyābṛhatīmūrdhvaḥ kaṇva upariṣṭādbṛhatīᳪṃ᳭, sajātastritastriṣṭubhaᳪṃ᳭, sthiro rāsabheyyanuṣṭubuṣṇigvā śivobhavājī pathyābṛhatī praitu liṅgoktamahāpaṅktistryavasānāgnegāyavyekapadāgneyyaṃ tamagnimāgneye oṣadhayastriṣṭubanuṣṭubhāvoṣadhidevatye vyasyannāgneyo'rdharco vipājasotkīlaḥ kātya āgneyīṃ triṣṭubham

āpo hyāpaᳪṃ᳭, sindhudvīpastṛcaṃ gāyatraṃ mitra upariṣṭādbṛhatī maitrī rudrā anuṣṭub raudrī saᳪṃ᳭sṛṣṭāṃ dve sinīvālīdevatye ukhāmādityā makhasya mṛtpiṇḍo vasavastvā liṅgoktāni sarvatrādityai rāsnāditirauṣaṃ kṛtvāyādityoṣṇigaditirāvaṭaṃ devānāṃ pañcaukhāni mitrasya viśvāmitro maitrīṃ devastvā sāvitrī bṛhatyutthāya pūrvordharca auṣa uttaro maitraḥ

ākūtiṃ liṅgoktānyaudgrabhaṇāni māsvaukhyau gāyatrītriṣṭubhāvagniśca pāda āgneyo drvaṃnaḥ somāhutirāgneyīṃ gāyatrīṃ parasyā virūpa āṅgirasaḥ paramasyā āruṇiranuṣṭubhaṃ yadagne dve jamadagniraharaharnābhānediṣṭhastriṣṭubhau yāḥ senā anuṣṭubhaḥ sarvā āgneyyo'ntyopariṣṭādbṛhatī // iti० saṃhitāyāṃ ekādaśo'dhyāyaḥ

dṛśāno vatsaprī triṣṭubhaᳪṃ᳭ raukmīṃ naktoṣāsā kutsa āgneyīṃ viśvā śyāvāśvaḥ sāvitrīṃ jagatīᳪṃ᳭, suparṇaḥ kṛtiścaturavasānā gārutmatī viṣaghnī viṣṇorliṅgoktā nyakrandadvatsaprīrāgneyīṃ triṣṭubhamagna ūrdhvabṛhatī punargāyatryāvātvādhruvo'nuṣṭubhamuduttamaᳪṃ᳭ śunaḥśepo vāruṇīṃ triṣṭubhamagre trita āgneyīᳪṃ᳭ haᳪṃ᳭sa uktā jagatīha yajurantānte bṛhadyajuḥ sīdatvamāgneyī triṣṭubhamantaragne'nuṣṭubhau

divasparyāgneyaṃ traiṣṭubhaṃ dvādaśarcaṃ vatsaprīrbhālandanaḥ samidhāgniṃ virūpākṣa āṅgirasa āgneyaṃ gāyatramudutvā tāpaso'nuṣṭubhaṃ predanuṣṭuppraprāyamāgneyīṃ vasiṣṭhasya triṣṭubhamāpodevīrāpyasvagne virūpa āgneyīṃ gāyatrī garbho asi tisro'nuṣṭubho bodhā me dīrghatamāstriṣṭubhaᳪṃ᳭ sabodhi somāhutirāgneyīṃ yajurantā gāyatrī yajurvaiśvakarmaṇaṃ punastvā triṣṭubāgneyī

apeta liṅgoktabahudevatyā saṃjñānamūṣadevatyamagneḥ sikatāścitaḥ pariśrito'yaᳪṃ᳭saḥ pañcarcamāgneyaṃ traiṣṭubhaṃ viśvāmitraścaturthyanuṣṭubayaṃ te'nuṣṭupcidaiṣṭake lokaṃ liṅgotānuṣṭup tā asyāpīndriyamedha aindra indraṃ jetāmādhucchandasa aindrīᳪṃ᳭ samitaṃcatasro dvyagnidevatyā uṣṇigupariṣṭādbṛhatyuṣṇikpaṅktayo mātevokhāstutistriṣṭup

asunvantaṃ nairṛtaṃ tṛcaṃ traiṣṭubhaṃ yaṃ te yajamānadevatyā namovirāḍbhūtidevatyekapadā niveśana āgneyīṃ triṣṭubhaṃ viśvāvasurdevagandharvaḥ sīrā dve sīradevatye budhaḥ saumyo gāyatrītriṣṭubhau śunaṃ catasraḥ sītādevatyāḥ kumāraharito dve triṣṭubhau tṛtīyāpaṅktiścaturthyanuṣṭubvimucyadhvamānaḍuhī gāyatrī sajūrliṅgoktadevatam

yā oṣadhīḥ saptaviᳪṃ᳭śatiranuṣṭubha oṣadhistutimātharvaṇo bhiṣaṅmuñcantu bandhurdvādaśānārabhyādhītāmāmāhiraṇyagarbhaḥ kāyīṃ triṣṭubhamabhyāvartasvoṣṇigāgneyyagneyadgāyatrīyaṃ triṣṭubagnnetava pāvako'gnirāgneyaᳪṃ᳭ ṣaḍṛcaṃ prathame viṣṭārapaṅktī tisraḥ satobṛhatya upariṣṭājjyotiḥ ṣaṣṭhyāpyāyasvagotamaḥ somo gāyatrī triṣṭubuṣṇiha āte'vatsārastubhyaṃtā dve virūpastisro gāyatrya āgneyyaḥ

iti० saṃhitāyāṃ dvādaśo'dhyāyaḥ

mayikakubāgneyī brahmādityadevatyā triṣṭubbhiraṇyagarbhaḥ kāyīṃ triṣṭubhaṃ drapso devaśravā ādityo namostu sārpaṃ tṛcamānuṣṭubhaṃ kṛṇuṣvapañcapratisarā rākṣoghnā devānāmārṣaᳪṃ᳭ sarvāstriṣṭubha āgneyīrvāmadevaścāpaśyadagneṣṭvā yajurāgneyamindrasyaindraṃ bhuvastriśirā āgneyīṃ triṣṭubham

dhruvāsyūrdhvabṛhatī prajāpatiranuṣṭup bhūrasi prastārapaṅktirasāᳪṃ᳭ svayamātṛṇṇādevatā viśvasmā ityetasya ca yajuṣaḥ kāṇḍātkāṇḍādānuṣṭubhaṃ dvyṛcamagninā dṛṣṭaṃ dūrveṣṭukādevataṃ yāsta āgneyaṃ dvyṛcamānuṣṭubhamindrāgnibhyāṃ dṛṣṭaṃ virāḍayaṃ lokaḥ svarāḍasau lokaḥ prajāpatiṣṭvā viśvajyotiṣaṃ madhuścaturdaivatamaṣāḍhāsi savitāpaśyaddevāvāpaśyanniṣṭakādaivatam

madhuvātā vaiśvadevaṃ tṛcaṃ gāyatraṃ gotamopāṃ gambhanpaṅktistrīnsamudrāṃstriṣṭupkaurmyaṃ dvyṛcaṃ dhruvāsi triṣṭubipebṛhatyauravaṃ dvyṛcamagne yukṣvāgneyaṃ dvyṛcaṃ gāyatramādyāyāṃ bharadvājo dvitīyasyāṃ virūpaḥ samyaktriṣṭubliṅgoktadevatarcetvābṛhatyagnirjyotiṣoṣṇigādityaṃ garbhaṃ pañcarcamāgneyaṃ traiṣṭubhamimaṃmā pañcarcamāgneyaṃ traiṣṭubhameva dvedvecāte yajuṣī tvaṃyaviṣṭhośanāḥ kāvya āgneyīmaniruktāṃ gāyatrīmapātvā viᳪṃ᳭śatiraiṣṭakānyayaṃ puraḥ pañcāśatprāṇabhṛddevatyāni lokaṃ tā indraṃ tisraḥ pratīkoktā evaᳪṃ᳭ sarvatra

iti० saṃhitāyāṃ trayodaśo'dhyāyaḥ

atha dvitīyācitiḥ / dhruvakṣitiḥ pañcāśvinyastāsāṃ prathamā virāṭcatasrastriṣṭubho yajurantāḥ śukraścartavyaᳪṃ᳭, sajūḥ pañca viśveṣāṃ devānāmārṣaṃ tā eva devatāḥ prāṇaṃ me pañca vāyavyānyapaḥ pañcāpāni mūrdhāvaya ekonaviᳪṃ᳭śatirliṅgoktadevatāni

atha tṛtīyendrāgnī anuṣṭup pūrvordharca aindrāgna uttaraḥ , svayamātṛṇṇādevato viśvakarmā vāyavyaᳪṃ᳭ rājñyasi pañca digdevatyāni viśvakarmā vāyavyaṃ nabhaśceṣaścartavye āyurme daśa liṅgoktadevatāni mācchandaśca ṣaṭtriᳪṃ᳭śanmūrdhānuṣṭubyattrī paroṣṇikcaturdaśa yajūᳪṃ᳭ṣi prāṇadevatyāni

atha caturthyāśuraṣṭādaśāgnerdaśaikayā saptadaśa sarvāṇi liṅgoktadevatāni sahaścartavyam

iti० saṃhitāyāṃ caturdaśo'dhyāyaḥ

atha pañcamyagnejātānāgneyyau triṣṭubhau ṣoḍaśīcatuścatvāriᳪṃ᳭śalliṅgokte agnestriṣṭup evaścatvāriᳪṃ᳭śadraśminaikānnatriᳪṃ᳭śadrājñyasi pañcāyaṃpuraḥ pañcaitāni sarvāṇi liṅgoktadevatāni

agnirmūrdhāgneyo'nuvākaḥ prathamastṛco gāyatro dvitīyastraiṣṭubho bhuvastṛtīyo jāgato'yamiha caturtha ānuṣṭubhaḥ sakhāyaḥ saṃ pañcamaḥ pragātha enāvastatra pūrvā bṛhatī satobṛhatyuttarā tābhyāṃ tisro bṛhatyaḥ saṃpāditāḥ ṣaṣṭha auṣṇiho'gnevājasya gotamaḥ saptamaḥ punaḥ kakubhaḥ pragātho bhadro nastatra pūrvā kakupsatobṛhatyuttarābhyāṃ tisraḥ kakubhaḥ saṃpāditā aṣṭamaḥ pāṅkto'gniṃ taṃ padapāṅkto navamo'gne tamagniᳪṃ᳭ hotāratichandā stryavasānāgnetvaṃ dvaipadastṛcaḥ

ayamagnirvirūpo'bodhibudhagaviṣṭhiro janasya sutaṃbharaḥ sakhāya iṣaḥ saᳪṃ᳭samitsaṃvananastvāṃ praskaṇva enāvo vasiṣṭho'gnevājasya gotamo bhadro naḥ saubhariragniṃ taṃ kumāravṛṣau yenāṣṭāvāgneyyaḥ ṣaṭtriṣṭubho dve anuṣṭubhau tadaścartavyaṃ parameṣṭhī sauraṃ prothadaśvī vasiṣṭhastriṣṭubhamāgneyīmāyordve svayamātṛṇṇadevatye sahasrasya pañcāgneyāni

iti० saṃhitāyāṃ pañcadaśo'dhyāyaḥ

raudrodhyāyaḥ / parameṣṭhina āpa devānāṃ vā prajāpatervādyo'nuvākaḥ ṣoḍaśarca ekarudradevatyaḥ prathamā gāyatrī tisro'nuṣṭubhastisraḥ paṅktayaḥ saptānuṣṭubho dve jagatyau māno dve kutsaḥ

antyānuvāke saptaikarudrastutirādyopariṣṭādbṛhatī dvitīyā jagatī kutsasya tṛtīyānuṣṭubdve triṣṭubhau dve anuṣṭubhāvasaṃkhyātā bahurudradevatyā daśānuṣṭubho mantrā avatānasaṃjñakāstato'ntyāni trīṇi yajūᳪṃ᳭ṣi bahurudradevatyāni pratyavarohasaṃjñakā mantrāḥ

madhye sarvāṇi yajūᳪṃ᳭ṣi hiraṇyabāhava iti tisro'śītayo rudrāṇāṃ teṣāmubhayatonamaskārā anye'nyataratonamaskārā apare jātānāmarudrāḥ sabhābhya ityādayo namo vaḥ kirikebhya ityagnivāyusūryahṛdayabhūtāḥ pañca vyāhṛtayo bahurudradevatyāḥ

iti० saṃhitāyāṃ ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

aśmanmārutamaśmaᳪṃ᳭ste'śmā mayyāśīryaṃ dviṣma ābhicārikamimāma āgneyamṛtavo bṛhatī paṅktirvā samudrasya dve gāyatryāvupajmaṃ jagatī triṣṭubvāpāmidaṃ bṛhatyagne pāvaka va sūyavaḥ sa no medhātithirāgneyyau gāyatryau pāvakayā jagatīṃ bharadvājo namaste bṛhatīmāgneyīmṛṣisutā lopāmudrā

nṛṣade pañcāgneyāni ye devā jagatyau prāṇadevatye prāṇadā bṛhatī paṅktirvāgneyyāgnistigmenāgneyīṃ gāyatrīṃ bharadvājo ya imā vaiśvakarmaṇīstriṣṭubho viśvakarmā bhauvanaḥ

āśuraindrīrdvādaśa triṣṭubho'pratiratho'vasṛṣṭānuṣṭubiṣudevatyā pretāyoddhṛntstautyanuṣṭubasau yā mārutī triṣṭubyatra liṅgoktadevatā paṅktirmarmāṇi liṅgoktaiva triṣṭubudenaṃ tisro'nuṣṭubha ādyāgneyī dvitīyaindrī tṛtīyā liṅgoktadevatā pañcadiśaḥ pañcayajñāgnisādhanavādinya ādye dve triṣṭubhau tṛtīyā paṅktirbṛhatī vā caturthī bṛhatyevāntyātriṣṭubvimāno dve ādityadevatye ādyā viśvāvasordvitīyā'pratirathasya devahūrvidhṛtiranuṣṭubyajñadevatyā vājasyaindryanuṣṭubudgrābhamaindrāgnyanuṣṭubeva

kramadhvaṃ pañcāgneyya ādyānuṣṭup tatastriṣṭup tato bṛhatīpipīlikamadhyā tato'nuṣṭuptriṣṭubantyāgnesahasrākṣa virāḍāgneyī suparṇo dve paṅktitriṣṭubhau tāᳪṃ᳭savituḥ sāvitrīṃ triṣṭubhaṃ purastājjyotiṣaṃ kaṇvo dadarśa vidhemāgneyīṃ gṛtsamadastriṣṭubhamasyāstristhāno'gnirdevatā preddho virāḍāgneyī vasiṣṭhasya cittiṃ vaiśvakarmaṇyatijagatī saptata āgneyītriṣṭupsaptaṛṣīṇām

śukrajyotiḥ ṣaṇmārutya ādyā caturthī coṣṇigdvitīyā tṛtīyā ca gāyatrī pañcamī jagatī ṣaṣṭhī gāyatryuṣṇigvendraṃ daivīrmārutamimaṃ trayodaśarca āgneyastraiṣṭubho'nuvāko yajñastutirghṛtastutirvā vasordhārābhivādinī vā ghṛtaṃ mimikṣe gṛtsamadaḥ samudrādvāmadevaścatvāriśṛṅgāḥ yajñapuruṣadevatya ṛṣabho mantraḥ

iti saṃhitāyāṃ saptadaśo'dhyāyaḥ

vājaścame devānāmārṣametairyajurbhiryajamāno'gneḥ kāmānyācate vājaprasavīyaᳪṃ᳭ saptarcaṃ viśvetraiṣṭubhaṃ vaiśvadevaṃ luśodhānāko vājonastisro'nnadevatyā ādyānuṣṭubdve triṣṭubhau saṃmā virājāvāgneyyo sarasvatyai liṅgoktadevatam

ṛtāṣāṅgandharvāpsarasaḥ sanaḥ prājāpatyā prastārapaṅktiḥ samudro'si vāyavyāni trīṇi rucamāgneyyanuṣṭuptattvā vāruṇīṃ triṣṭubhaᳪṃ᳭ śunaḥśepaḥ svarṇāgneyāni pañcāgniṃ yunajmyāgneyyastisra ādye dve triṣṭubhau paṅktistṛtīyā divo dve āgneyyau paroṣṇiṅmahāpadapaṅktī iṣṭo yajño dvyṛcaṃ yajamānāgnidevatyaṃ gālava ādyoṣṇigdvitīyā gāyatrī

yadākūtādaṣṭarcamāgneyaṃ viśvakarmaṇastṛtīyā daivī vādyā jagatī tisrastriṣṭubhaścatasro'nuṣṭubho'gnirasmyadvaitavādinīṃ triṣṭubhaṃ devaśravā devavātaśca bhāratāvṛco yajurye agnayo'nuṣṭubāgneyī

vārtrahatyāya saptamindro'paśyadādye dve vārtraghnyau gāyatrītriṣṭubhau viśvāmitrasya ca vino'nuṣṭummṛgo na triṣṭupprathamāᳪṃ᳭śāso bhāradvājo dvitīyāṃ jaya aindro dve vaiśvānaryau gāyatrītriṣṭubhau pṛṣṭhodivi kutsasya cāśyāma dve triṣṭubhāvāgneyyau kāmavatyāvaśyāma bharadvājasya ca vayaṃ te kātyasyotkīlasya ca dhāmacchadanuṣṭub vaiśvadevī

iti० saṃhitāyāmaṣṭādaśo'dhyāyaḥ

atha sautrāmaṇī prajāpaterārṣamaśvinoḥ sarasvatyāśca svādvīṃtvānuṣṭupsurāsomadevatyā somo'si catvāri saurāṇi parito bhāradvājaḥ saumīṃ bṛhatīṃ vāyostṛco gāyatraḥ saumya ābhūterbrahma kṣatraṃ triṣṭupsurāsomadevatyā nānā hi jagatī surāsomadevatyā tejosi payodevatyānyojosi surādevatyāni yāvyāghraᳪṃ᳭ haimavarceranuṣṭubviṣūcikāstutiryadā pipeṣāgneyī bṛhatī saṃpṛcastha payograhā vipracastha surāgrahā devā yajñaṃ brāhmaṇānuvāko viᳪṃ᳭śatiranuṣṭubhaḥ somasaṃpat

surāvantaṃ caturṛcaṃ traiṣṭubhamaśvisarasvatīndradevatyaṃ pitṛbhyaḥ sapta pitryāṇi punantumā navarcaṃ pavamānamādye dve pitrye anuṣṭubhau prajāpatistṛtīyā vaikhānasa āgneyīṃ gāyatrīṃ caturthī liṅgoktadevatānuṣṭuppañcamyāgneyī gāyatrī ṣaṣṭhyāgneyī brāhmī ca gāyatrī brāhmastṛtīyaḥ pādaḥ saumī sāvitryaṣṭamī navamī triṣṭubvaiśvadevī ye samānā anuṣṭubhau pitryādyā dvitīyā yajamānāśīrdve sṛtī triṣṭubdevayānapitṛyāṇau panthānau bravītīdaᳪṃ᳭havistryavasānāṣṭiryajamānāśīḥ

udīratāṃ trayodaśarcaṃ paitryaṃ traiṣṭubhaᳪṃ᳭, śaṅkha ekādaśī tu jagatyācyājānu daśarco'nuvāko nava pitryo daśamyaindrī gāyatrī tṛtīyācaturthīnavamyo'nuṣṭubhastriṣṭubha itarāḥ somo rājāṣṭarcamaśvisarasvatīndrā apaśyannādyāstisro mahābṛhatya upāntyā ca caturthyante atijagatyau śeṣe atiśakvaryau tryavasāne sīsena tantramaśvisarasvatīndradevatyāḥ ṣoḍaśa jagatyaḥ

iti० saṃhitāyāmekonaviṃśo'dhyāyaḥ

kṣatrasya yonirdvipadā gāyatrī āsandīdevatakā mātvā kṛṣṇājinaṃ mṛtyorukmāvaśvinorbhaiṣajyena liṅgoktadevatāni trīṇi ko'si prājāpatyā gāyatrī śiro me pañcarcamindraśarīrāvayavadevatākaṃ tṛtīyā gāyatryantyā mahāpaṅktistryavasānānuṣṭubhontyāḥ pratikṣatre vaiśvadevaṃ trayā devā daivīpaṅktistryavasānā prathamā dvitīyairvaiśvadevamāśīrliṅgaṃ lomānyanuṣṭubliṅgoktadevatā

yaddevāstisro'gnivāyusūryadevatyā anuṣṭubhaḥ kūṣmāṇḍīryadgrāme liṅgoktadevataᳪṃ᳭ samudrete dvipadā virāḍāpī drupadādivānuṣṭubāpyudvayaᳪṃ᳭ sauryanuṣṭappraskaṇvasyāpa ādyāgneyī paṅktiredhosi samiddevatye yajuṣī samāvavartyaniruktā gāyatrī vaiśvānarajyotiryajurabhyādadhyāgneyaṃ tṛcamānuṣṭubhamāśvatarāśviraᳪṃ᳭śunā sauryanuṣṭup siñcanti pari sauryaindrī cānuṣṭubdhānāvantamaindrī gāyatrī viśvāmitrasya ca bṛhadindrāya bṛhatī nṛmedhapurumedhayoradhvaryo gāyatrī

yo bhūtānāmātmapravādā paṅktirnārāyaṇīyā kauṇḍinyasya prāṇapā me dve anuṣṭubupariṣṭādbṛhatyau liṅgoktadevate samiddha indra ekādaśāprītriṣṭubha āṅgirasa idhmastanūnapānnarāśaᳪṃ᳭sa iḍo barhirdvāra uṣāsānaktā daivyā hotārā tisro devīstvaṣṭā vanaspatiḥ svāhākṛtaya ityetā āprīdevatā āyātu sapta triṣṭubha aindrya āmandrairbṛhatyāyātu vāmadevastrātāraṃ garga āmandrairviśvāmitra evedvasiṣṭhaḥ

atha hotraṃ tripaśoḥ samiddho agnirāprīrdvādaśa vidarbhiraśvisarasvatīndradevatyā anuṣṭubho'śvinā havistisro'nuṣṭabha ekaikāśvisarasvatīndradevatyā ya indra savitṛvaruṇadevatyāstisro'nuṣṭubho'viśvanā gobhistisro'nuṣṭubho yuvaṃ putramivānuṣṭuptriṣṭubhau yasminnaśvāsa āgneyyau jagatītriṣṭubhāvaśvinātejasaikādarcaᳪṃ᳭ śastraṃ gomadgṛtsamadastṛcamāśvinaṃ gāyatraṃ pāvakā no madhucchandāḥ sārasvatamindrāyāhyaindraṃ madhucchandā evānuktatamānuṣṭubhamaśvisarasvatīndradevatyam

iti० saṃhitāyāṃ viṃśo'dhyāyaḥ

imaṃme gāyatrītriṣṭubhau vāruṇyau śunaḥśepastvaṃnastriṣṭubhāvāgnivāruṇyau vāmadevo mahīmūṣu triṣṭubādityā sutrāmāṇaṃ gayaḥplātaḥ sunāvatraisvargyā gāyatryāno maitrāvaruṇīṃ gāyatrīṃ viśvāmitraḥ prabāhavā vasiṣṭhastriṣṭubhaᳪṃ᳭ samiddho agnirekādaśāpramānuṣṭubhaᳪṃ᳭ svastyātreyasyārṣaṃ vayodhā indro devatā vasantena ṛtunā ṣaḍṛcamānuṣṭubhaṃ liṅgoktadevataᳪṃ᳭ hotā yakṣaddvādaśāprīḥ praiṣā aśvisarasvatīndradevatyā aśvinau chāgasya sapta liṅgoktadevatāḥ praiṣā vanaspatimabhiyūpo'gniᳪṃ᳭sviṣṭakṛdagnirdevaṃ barhirekādaśānuyājapraiṣā aśvisarasvatīndradevatyā agnimadya sūktavākapraiṣo liṅgoktadevato liṅgoktadevataḥ

iti० saṃhitāyāmekaviṃśo'dhyāyaḥ

iti sarvānukramaṇikāyāṃ dvitīyo'dhyāyaḥ

ॐ athāśvamedhaścaturo'dhyāyānprajāpatirapaśyattejosi sauvarṇaṃ niṣkamimāmagṛbhṇansaṃvatsaro yajñapuruṣastriṣṭubhamabhidhā liṅgoktāni yo arvantaṃ gāyatryardhenāśvastutiḥ parordhe liṅgokto'gnaye liṅgoktānyeva hiṃkārāyetyaśvasyaikānnapañcāśañceṣṭitāni hiraṇyapāṇiṃ pañcarcaᳪṃ᳭ sāvitraṃ gāyatramādyā medhātithiragniᳪṃ᳭stomenāgneyaṃ tṛcaṃ gāyatraᳪṃ᳭ sutaṃbharo viśvāmitro virūpo yathāsaṃkhyamajījano hi pāvamānī kṛtiṃ pipīlikamadhyāmanuṣṭubhaṃ tryaruṇatrasadasyū vibhūraśvadevataṃ devā daivamiharantirāgneyāni catvāri kāyaudgrabhaṇāni liṅgoktānyābrahma liṅgoktānyevādhyāyāt

iti० saṃhitāyāṃ dvāviṃśo'dhyāyaḥ

prajāpataye prājāpatyaṃ yaste devaṃ yaḥ prāṇatastriṣṭup kāyī hiraṇyagarbhasya yuñjanti madhucchandā ādityadevatyāṃ gāyatrīṃ yuñjantyasyāśvastutiryadvāto bṛhatīmau vasavastvā liṅgoktāni lājī २ naśvadevatyaṃ kaḥsviccatasro'nuṣṭubhaḥ praśnapratipraśnabhūtabrahmodye hoturbrahmaṇaśca vāyuṣṭvā liṅgoktāni saᳪṃ᳭śitastisro'śvadevatyā anuṣṭubvirāṭtriṣṭubho'gniḥ paśurāśvāni trīṇyambenuṣṭubaśvastutirgaṇānāṃ tvā catvāri liṅgoktāni

utsakthyā gāyatryāśvī ekādaśarcamānuṣṭubhaṃ dvitīyā tūpariṣṭādbṛhatyadhvaryvādīnāṃ kumāryādibhiraślīlabhāṣaṇaṃ tā eva devatā dadhikrāvṇo dadhikrāvā vāmadevyaḥ surabhimatīmanuṣṭubhamāśvīṃ gāyatrīᳪṃ᳭ṣaḍṛcamāśvamuṣṇigādyāścatasro'nuṣṭubhontyātriṣṭup kastvā ṣaḍṛcamāśvamādyā gāyatrī pañcānuṣṭubhaḥ kaḥsvidaṣṭādaśarcaṃ brahmodyaᳪṃ᳭ hotrādīnāṃ praśnapratipraśnabhūtamādyāścatasro'nuṣṭubhaḥ kāsvidādyāścatasraścāntyā daśa triṣṭubhaḥ subhūranuṣṭubliṅgoktadevatā hotāyakṣatprājāpatyaḥ praiṣaḥ prajāpaterhiraṇyagarbhaḥ prājāpatyā traiṣṭubham

iti० saṃhitāyāṃ trayoviṃśo'dhyāyaḥ

aśvastūpara ityādayaḥ paśavo'dhyāye noktā devatā vā paryaṅgyāstathā rohitādayo guṇayuktā āraṇyāśca kapiñjalādaya ādhyāyācchādaṃ dadbhirityāditvagityetadantaṃ dravyadaivatamuktamaśvastūparo brāhmaṇo'dhyāyaḥ

iti० saṃhitāyāṃ caturviṃśo'dhyāyaḥ

śādaṃ dadbhistvacāntaśca jumbakāya vāruṇīṃ dvipadāṃ muṇḍibha odanya eṣā cāghanāśanyantarjale yasyeme kāvyau triṣṭubhau hiraṇyagarbhaḥ prājāpatya āno daśarcaṃ jāgataṃ vaiśvadevaṃ gotamaḥ svastino virāṭsthānā bhadraṃkarṇebhistṛcaṃ traiṣṭubhaṃ māno'śvastomīyaṃ dīrghatamāstraiṣṭubhaṃ dvāviᳪṃ᳭śatyṛcamaśvastutistṛtīyāṣaṣṭhyau jagatyāvimānu dvaipadaṃ vaiśvadevaṃ tṛcaṃ bhauvana āptyo vā sādhanabhauvano vā

iti० saṃhitāyāṃ pañcaviṃśo'dhyāyaḥ

agniśca sapta liṅgoktāni priyo devānāṃ laugākṣiranuṣṭubhamanavasānāṃ bṛhaspate gṛtsamado brāhmīṃ triṣṭubhamindragomannaindryau gāyatryau ramyākṣirṛtāvānaṃ prādurākṣirvaiśvānarīyāṃ vaiśvānarasya triṣṭubhaṃ kutso'gnirṛṣirāgneyīṃ gāyatrīṃ vasiṣṭhabharadvājau mahāṃ२'indro māhendrī vasiṣṭhastaṃva aindrīṃ pathyā
bṛhatīṃ nodhā gotamo yadvāhiṣṭhaṃ vasūyava āgneyīmanuṣṭubhamehi bharadvājo gāyatrīmṛtavaste bṛhatyupahvare vatso gāyatrīm

uccā te gāyatraṃ tṛcaᳪṃ᳭ saumyamāmahīyavo'nuvīrairmudgalo yajñapuruṣastriṣṭubhamagnepatnīrmedhātithirāgneyīṃ gāyatrīmabhiyajñaṃ dvyṛcamṛtudaivataṃ medhātithistavāyamaindrī triṣṭubhaṃ viśvāmitro'mevano jagatīṃ gṛtsamadaḥ svādiṣṭhayā madhucchandāḥ saumyāvanuktānāṃ gāyatram

iti० saṃhitāyāṃ ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ

samāstvāgniko'dhyāyaḥ prajāpaterārṣaᳪṃ᳭, sāmidhenyo navāgneyyastriṣṭubho'gninā dṛṣṭā agnirṛṣiḥ karmāṅgabhūtamagniᳪṃ᳭ stautyūrdhvā dvādaśarcamāpriyamauṣṇihaṃ viṣamapadaṃ prājāpatyamāgneyamagnirapaśyadagnirhi prajāpatitvena saṃstūyate tena prājāpatyam

pīvo annāṃ dve vāyavye triṣṭubhau vasiṣṭha āpoha dve prājāpatye hiraṇyagarbhaḥ prājāpatyaḥ prayābhirdve vāyavye vasiṣṭho niyutvānvāyavyāḥ ṣaḍvāyośukro'nuṣṭubekayā ca triṣṭubantyā gāyatryo niyutvānvāyo gṛtsamado vāyo śukraḥ purumīḍhājamīḍhau tavavāyo vyaśva āṅgiraso'bhitvā vasiṣṭha aindraṃ pragāthaṃ prathamā bṛhatī dvitīyā satobṛhatī tvāmidevaᳪṃ᳭ śaṃyurbārhaspatyaḥ kayāna aindraṃ tṛcaṃ gāyatraṃ vāmadevo'ntyā tu pādanicṛdyajñā ūrjonapātaᳪṃ᳭ śaṃyuḥ pāhi no garbhaḥ prāgātha etaṃ tṛcaṃ prāgāthamāgneyaṃ dve bṛhatyau tṛtīyā satobṛhatī saṃvatsaro'syāgneyam

iti० saṃhitāyāṃ saptaviṃśo'dhyāyaḥ

indramiḍaḥ sautrāmaṇiko'dhyāya ekādaśa prayājapraiṣā aindrā āprīdevatyā ādye'nuvāke devaṃbarhiranuyājapraiṣā aindrā ekādaśaivāgnimadyendraḥ sūktavākapraiṣastvāmadya pratīka ubhayatrāpi samidhānaṃ mahadvāyodhasa āpriya ekādaśa prayājapraiṣāstathaiva devaṃbarhiranuyājapraiṣā agnimadya vāyodhasaḥ sūktavākapraiṣaḥ

iti० saṃhitāyāmaṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ

samiddho añjanāśvamedhiko'dhyāya ādyā āprīstriṣṭubha ekādaśāśvastutirbṛhaduktho vāmadevyo dadarśāśvo vā sāmudriryadakrandastrayodaśāśvastutistriṣṭubho bhārgavo jamadagnirdadarśa dīrghatamāśca samiddho adya dvādaśāprīstriṣṭubho jamadagniḥ

ketuṃ kṛṇvannāgneyīmaniruktāṃ gāyatrīṃ madhucchandā jīmūtasyeva pāyurbhāradvājaḥ saṃgrāmāṅgānyṛkṣostauṣītsannāhaṃ kārmukaṃ guṇamārtnītūṇaṃ jagatyardhena sārathimardhena raśmīnharīnrathagopāyitṝnjagatyā liṅgoktadevatā dvābhyāṃ triṣṭubanuṣṭubbhyāmiṣumanuṣṭubhā kaśāṃ tato hastaghnaṃ tatastṛcau rathadundubhidevatyāvaindro'rdharcontyāḥ sarvāstriṣṭubho'nuktā āgneyyaḥ kṛṣṇagrīva ityādyā ekādaśinyordvayoḥ paśudevatā agnaye gāyatrāyeti daśa haviṣoveṣṭerdaivatā

iti० saṃhitāyāmekonatriṃśo'dhyāyaḥ

devasavitardvāvadhyāyau puruṣamedho nārāyaṇaḥ puruṣo dadarśa viśvāni devagāyatrīᳪṃ᳭ sāvitrīᳪṃ᳭ śyāvāśvo vibhaktāraṃ medhātithirbrahmaṇe brāhmaṇamiti dve kaṇḍike tapase'nuvākaśca brāhmaṇam

iti० saṃhitāyāṃ triṃśo'dhyāyaḥ

sahasraśīrṣā ṣoḍaśarcamānuṣṭubhaṃ triṣṭubantaṃ puruṣo jagadbījamantradevatādbhyaḥ ṣaḍṛca uttaranārāyaṇo mantra ādyāstisrastriṣṭubho dve anuṣṭubhāvantyā triṣṭup

iti० saṃhitāyāmekatrimaśo'dhyāyaḥ

tadeva sarvamedho'dhyāya ātmadaivataḥ saptamehani sarvahome viniyuktaḥ sarvamedhaṃ brahma svayaṃbhvaikṣata tadīyaṃ mantragaṇaṃ pravāyumacchetyetasmādādye dve anuṣṭubhau natasya dvipadāgāyatrī hiraṇyagarbhaścatasro māmāhiᳪṃ᳭sīdyasmānnadve etāḥ pratīkacoditā brahmayajñe dhyeyāḥ sarvatraivamepoha catasrastriṣṭubha āpoha yaścitpratīkacodite

venastatpañca triṣṭubhaḥ sadasaspatiṃ tṛcena medhākāmo medhāṃ yācate prathamā gāyatrī liṅgoktadevatā dvitīyāgneyyanuṣṭup tṛtīyā liṅgoktadevatānuṣṭubidaṃ me māntravarṇikyanuṣṭabetayā devebhyaḥ śrīkāmo yācate śriyam

iti० saṃhitāyāṃ dvātriṃśo'dhyāyaḥ

asyājarāsaḥ saptadaśāgniṣṭutyāgniṣṭomike prathamehani puroruca āgneyya ādye dve aindravāyavasyāsyājarāso vatsaprīrharayo dhūmaketavo virūpo yajamāno dve maitrāvaruṇasya yajamāno gotamo dve virūpe śukrasya kutso'yamiha manthino vaiśvadevagrahagrahaṇe trīṇi śatā viśvāmitra aindrāgnasyāgnirvṛtrāṇi bharadvājo vaiśvadevasya viśvebhiḥ somyaṃ medhātithirāyanmarutvatīyayordve āyatparāśaraḥ śāktyo'gneśardhā'triduhitā viśvavārā tvāᳪṃ᳭hi bharadvājastve agne dve bṛhatyāvādityasya tve agne vasiṣṭhaḥ śrudhi praskaṇva ādityagrahagrahaṇe viśveṣāmaditirvāmadevo gotamo maho agneḥ sāvitrasya luśo dhānāko'nuktaṃ gāyatraṃ traiṣṭubham

indrastutyukthye dvitīyehani aindryaḥ puroruco dvādaśa pratīkacodite ca dve tisraścāpaścidvasiṣṭho gāva upa purumīḍhājamīḍhau yadadya vasiṣṭha āsute sunītirātiṣṭhataṃ viśvāmitraḥ pravaḥ sucīko bṛhannitriśoka indrehi madhucchandā indro vṛtraviśvāmitraḥ kutastvamagastya ātadgaurivītiḥ śāktya imāṃte kutso jagatīmanuktaṃ gāyatraṃ traiṣṭubham

sūryastutyukthye tṛtīyehani sauryaścaturdaśa purorucastisraśca pratīkoktā vibhrāḍbṛhajjagatīṃ vibhrāṭsaurya udutyaṃ tisraḥ praskaṇva āno'gastyo yadadya śrutakakṣaḥ sutakakṣau taraṇiḥ praskaṇvastatsūryasya dve kutso baṇmahām̐२'dve jamadagnirbṛtīsatobṛhatyau śrāyanta iva nṛmedho bṛhatī matyādyā (१) devāḥ kutsa ākṛṣṇena hiraṇyastūpa āṅgiraso'nākhyātaᳪṃ᳭ sauryaṃ gāyatraṃ traiṣṭubham

vaiśvadevastutiścaturthehani vaiśvadevyaḥ puroruca ekādaśa ṣaṭ ca pratīkoktāḥ pravāvṛje vasiṣṭhastriṣṭubhamindravāyū bṛhaspatiṃ dve medhātithiradhinaḥ kusīdīkāṇvo'gnaindrapratikṣatra indrāgnī mitrāvaruṇā jagatīṃ kāśyapo'vatsāro'smerudrāḥ pragātho'rvāṃco adya kūrmo gārtsamado viśve adya luśo dhānāko viśvedevāḥ suhotro devebhyo hi vāmadevo jagatīmanuktaṃ gāyatraṃ traiṣṭubham

athānārabhyādhītaṃ mantragaṇamarvāk pitṛmedhādādityayājñavalkyau dadṛśatuḥ pravāyuṃ pañcadaśarcaḥ puroruggaṇo dve ca pratīkokte pravāyumṛjiśvo mitraᳪṃ᳭ huve dve madhucchandā mitraṃ liṅgoktā dasrāyuvākava āśvinīṃ vidadyadyaindrīṃ kuśiko nahispaśaṃ viśvāmitro vaiśvānarīmugrāvidhani aindrāgnīṃ bharadvāja upāsmai saumīṃ devalosito vā ye tvā viśvāmitro janiṣṭhā ugro gaurivītirātu vāmadevastṛcamaindraṃ tvamindaindryau nṛmedhaḥ pathyābṛhatīsatobṛhatyau yajño devānāṃ kutso'dabdhebhiḥ sāvitrīṃ jagatīṃ bharadvājaḥ

pravīrayā pañcadaśarcaḥ puroruggaṇo dveca pratīkokte pravīrayā vasiṣṭho vāyavyākāvyayorājāneṣu dakṣastiraścīnaḥ parameṣṭhīṃ prajāpatirbhāvavṛttaṃ tṛcamārodasīṃ jagatīṃ viśvāmitra ukthebhirvṛtrahantamā vasiṣṭha upanaḥ suhotro vaiśvadevīṃ brahmāṇi me'gastyo dve indramarutsaṃvāde tadidātharvaṇo bṛhaddiva imāutvā dve bṛhatyau medhātithirayaᳪṃ᳭ sahasraṃ medhātithiḥ satobṛhatīm

ānastrayodaśarcaḥ puroruggaṇaścaturṛcaṃ pratīkacoditaṃ cāno vāyavyāṃ jamadagnirindravāyū susaṃdṛśaindravāyavyā tāpasa ṛdhagitthā maitrāvaruṇīṃ jamadagnirāyātamāśvinīṃ vasiṣṭhaḥ praitu vaiśvadevīṃ kaṇvaścandramā apasvaindrīmārutī pariṇāmavādinīṃ tritaāptyo devaṃdevaṃ vo manurvaivasvato vaiśvadevīṃ divipṛṣṭho mṛdha aindra indrāgnī apātsuhotro devāso hi manurapādhama dve nṛmedho'syenmedhātithirdaśamyekādaśyantyā ca satobṛhatyaḥ śeṣā bṛhatyaḥ śeṣā bṛhatyaḥ

iti० saṃhitāyāṃ trayastriṃśo'dhyāyaḥ

iti०sarvānukramaṇikāyāṃ tṛtīyo'dhyāyaḥ

yajjāgrataḥ ṣaḍṛcaṃ mānasaṃ traiṣṭubhaᳪṃ᳭ śivasaṃkalpaḥ pituṃ nūṣṇihamagastyo'nnastutimanviñcaturṛcamānuṣṭubhaṃ dvayoranumitirdvayoḥ sinīvālīsarasvatyau sinīvālipṛthuṣṭuke dve gṛtsamadastvamagne dve āgneyyau jagatyau hiraṇyastūpa āṅgirasa uttānāyāṃ dve devaśravā devavātaśca bhāratāvādyā triṣṭubdvitīyānuṣṭuppramanmahe nodhā dvyṛcamaindraṃ traiṣṭubhamicchantitvā dvyṛcamaindraṃ traiṣṭubhameva devaśravā devavātaśca bhāratau

aṣāḍhaṃ yutsu gotamaścaturṛcaṃ traiṣṭubhaᳪṃ᳭ saumyamaṣṭauvyakhyaccaturṛcaṃ traiṣṭubhaᳪṃ᳭ sāvitramāṅgiraso hiraṇyastūpo dvitīyā jagatyubhāpibatamāśvinaṃ tṛcamubhāpibataṃ praskaṇvo gāyatrīmapnasvatīmaśvinātriṣṭubhau kutsa ārātri pathyābṛhatīᳪṃ᳭ rātridevatyā kaśipā bharadvājaduhitoṣastaduṣasyā paroṣṇihaṃ gotamaḥ prātaragniṃ vasiṣṭhaḥ saptarcamādyā jagatī bahudevatyā pañca bhagadevatyāstriṣṭubho'ntyoṣasyāḥ

pūṣantava suhotraḥ pathaspathaḥ paripatimṛjiśvaite pauṣṇyau gāyatrītriṣṭubhau trīṇipadā vaiṣṇavyau gāyatryau medhātithirghṛtavatī bhuvanānāṃ bharadvājo dyāvāpṛthivyāṃ jagatīṃ yeno liṅgoktadevatāṃ triṣṭubhaṃ vihavya ānāsatyā hiraṇyastūpa āśvinīmeṣa vo mārutīṃ triṣṭubhamagastyaḥ sahastomā ṛṣisṛṣṭipratipādikā triṣṭubhaṃ yajñaḥ prājāpatya āyuṣyaṃ varcasyaṃ tṛcaṃ dakṣa uṣṇikśakkarītriṣṭubho hiraṇyastutirutana ṛtvijo bahudevatyā triṣṭubhamimāgiraḥ kūrmo gārtsamada ādityadevatyāṃ triṣṭubhaᳪṃ᳭ saptaṛṣayo'dhyātmavādinī jagatyuttiṣṭhaṃ tṛco brāhmaṇaspatya ādye bṛhatyau kaṇvo ghauro'ntyāṃ triṣṭubhaṃ gṛtsamado yaimā caturṛcaṃ pratīkoktam

iti० saṃhitāyāṃ catustriṃśo'dhyāyaḥ

apeto'dhyāyaḥ pitrya ādityasya devānāṃ vādyāgāyatrī paraṃ yajuḥ savitāte gāyatrī vāyuḥ punātu catvāri liṅgoktāni savitāte gāyatrī paraṃmṛtyo saṃkasukastriṣṭubhaṃ mṛtyudevatyāᳪṃ᳭, śaṃvāto'nuṣṭubbṛhatyau vaiśvadevyāvaśmanvatīṃ sucīkastriṣṭubhaṃ vaiśvadevīmapāghaṃ, liṅgoktadevatāmanuṣṭubhaᳪṃ᳭ śunaḥśepo duḥsvapnanāśanīmanaḍvāhamānaḍuhyanuṣṭubimaṃ jīvebhyaḥ saṃkasuko mṛtyudevatyāṃ triṣṭubhamāyuṣmānagna āgneyīṃ triṣṭubhaṃ vaikhānasaḥ parīme'nuṣṭubhamaindrīṃ bhāradvājaḥ śiriṃbiṭhaḥ kravyādamagniṃ triṣṭubhamāgneyīṃ damano vahavapāṃjātavedasī triṣṭup syonāpṛthivī medhātithiḥ pārthivīṃ gāyatrīmasmāttvamāgneyī gāyatryaniruktā

iti० saṃhitāyāṃ pañcatriṃśo'dhyāyaḥ

ṛcaṃvācaṃ pañcādhyāyīṃ dadhyāṅṅātharvaṇo dadarśāgnikāśvamedhikavarjamādyo'dhyāyaḥ śāntyartho vaiśvadeva ādyāni yajūᳪṃ᳭ṣi yanme bārhaspatyā paṅktiḥ kayātvamaindryaniruktā gāyatrīndroviśvasya virāḍ dvipadā śaṃno dve anuṣṭubhāvahāni dvipadāgāyatrī śaṃnaindrāgnī triṣṭubgāyatryāvantyāśīrdyauḥ śāntiryajūᳪṃ᳭ṣi namaste astvanuṣṭabhau taccakṣuḥ purauṣṇiksaurī

iti० ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ

ādade nārirasyabhridaivataṃ devī dyāvāpṛthivyaṃ devyo vaśyo valmīkavapeyatyagnevarāhavihatamindrasyauja ādārāḥ praitu makhasyāśvasyarjave yamāya devastvārcirasi gharmadevatyāni yo gharmaḥ sa ādityo ya eṣa tapatyanādhṛṣṭā purastātsapta pārthivāni yajamānāśīrmadhuprāṇadevatyāni garbho devānāmavakāśā māmāhiᳪṃ᳭sīrityetadantā gharmadevatyā dhartādiva ūrdhvabṛhatyapaśyaṃgopāṃ triṣṭubhaṃ dīrghatamā hṛdetvā paroṣṇiktvaṣṭramantaḥ patnyāśīrahaḥketunā yajuṣī gharmadevatye

iti० saṃhitāyāṃ saptatriṃśodhyāyaḥ

ādade'dityai rajjuriḍaehi gauryaste triṣṭubhaṃ dīrghatamā indrāśvinā vaiśvadevāni samudrāyatvā vātanāmāni svāhāgharmāya gharmadevatye viśvāāśā āśvinyanuṣṭub dividhā gharmadevatyamaśvinā gharmamuṣṇigapātāṃ kakubamenyasme kharaḥ svāhāpūṣṇe sapta liṅgoktadevatāni svāhāsaṃ payodevatyaṃ madhuhutaṃ gharmo bhīmaṃ gāyatrībṛhatyāvanavasāne atiśakvarī vāgneyī samastā tryavasānā yā te gharma kṣatrasya bṛhatī catuḥsraktirmahābṛhatī gharmaitadanuṣṭabacikradatparoṣṇigyāvatī dyāvāpṛthivī dadhigharmo mayityatpaṅktiryajamānāśīḥ payasoreto gāyatryanavasānā tviṣaḥ saṃvṛgdadhigharmo'nuktaṃ gharmadaivatam

iti० saṃhitāyāṃ aṣṭatriṃśodhyāyaḥ

svāhā prāṇebhyo māntravarṇikyo devatā manasaḥkāmamanuṣṭubyajamānāśīḥ śrīrdevatā prajāpatiḥ saṃbhriyamāṇo yathākālaṃ prāyaścittadevatāḥ savitā prathame'hantyahaṃ krameṇograśca mārutī gāyatrī vimukhākhyo mano'gnau viniyuktastasmādāgnika evāsya ṛṣiḥ parameṣṭhī prājāpatyo vāgniᳪṃ᳭ hṛdayenāśvamedhikāni trīṇi tatrokta eva ṛṣirlomabhyaḥ svāheti prāyaścittāhutayo dvicatvāriᳪṃ᳭śat

iti० ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

īśāvāsyamātmadevatya ānuṣṭubho'dhyāya anejadekaṃ triṣṭup sapari jagatī vāyuranilaṃ yajuṣī ॐ३miti paramākṣarasya yogināmālambabhūtasya parasya brahmaṇaḥ praṇavākhyasyāsthūlādiguṇayuktasya brahmaṛṣiśchandogāyatraṃ paramātmā devatā brahmārambhe virāme ca yāgahomādiṣu śāntipuṣṭikarmasu cānyeṣvapi kāmyanaimittikādiṣu sarveṣu viniyogo'sya krato tribhiryajurbhirante yajñānyogī smārayatyanenayāntanamaskāroktirhiraṇmayenādityopāsanamo ३ miti nāmanirdeśo brahmaṇaḥ khaṃbrahmetyākāśarūpamante brahma dhyāyet

iti catvāriṃśosdhyāyaḥ

athātaśchandodevatā gāyacyā agniruṣṇihaḥ savitānuṣṭubhaḥ somo bṛhatyā bṛhaspatiḥ paṅktervaruṇastriṣṭubha indro jagatyā viśvedevā virājo mitraḥ svarājo'ruṇo'ticchandasaḥ prajāpatirvicchandaso vāyurdvipadāyāḥ puruṣa ekapadāyā brahmā sarvā ca āgneyyaḥ sarvāṇi yajūᳪṃ᳭ṣi vāyavyāni sarvāṇi sāmāni saurāṇi sarvāṇi brāhmaṇāni ca svāhākārasyāgnirvaṣaṭkārasya viśvedevāḥ karmārambhe mantrāṇāṃ devatā veditavyāḥ saṃnyastamanasi devatāṃ tato havirhūyate devatāmavijñāya yo juhoti devāstasya havirna juṣante svādhyāyamapi yo'dhīte mantradevatajñaḥ; somuṣmiṃlloke devairapīḍyate tasmācca devatā vedyā mantre mantre prayatnato mantrāṇāṃ devatājñānānmantrārthamadhigacchati mantrārthajñānāttu vidhūtapāpmā nākamabhyeti nahi kaścidavijñāya yāthātathyena devatāḥ śrautānāṃ karmaṇāṃ vipraḥ smārtānāṃ cāśnute phalam

anādiṣṭamadhvarādau sarvāntakarmaṇi paribhāṣitaṃ mantragaṇaṃ vakṣyāmaḥ sarvamāgneyaṃ gāyatraṃ gautamīyaᳪṃ᳭ sarvaᳪṃ᳭ sāvitramauṣṇihaṃ bhāradvājīyaᳪṃ᳭ sarvaᳪṃ᳭ saumyamānuṣṭubhamātharvaṇikaᳪṃ᳭ sarvaṃ bārhaspatyaṃ bārhatamāṅgirasaᳪṃ᳭ sarvaṃ vāruṇaṃ pāṅktamālambāyanīyaᳪṃ᳭ sarvamaindraṃ traiṣṭubhaṃ yājñavalkīyaᳪṃ᳭ sarvamādityadaivataṃ jāgataṃ kautsam

jyotiṣṭome dīkṣāprabhṛti vakṣyāmo dīkṣāyāṃ bhṛguragnāviṣṇū gāyatrī prāyaṇīya āṅgiraso'ditiruṣṇiktraye viśvāmitraḥ somo'nuṣṭubātithye vasiṣṭho viṣṇurbṛhatī pravargye kaśyapa ādityapaṅktirupasatsvātreya upasaddevatā triṣṭubagnīṣomīye'gastyo'gnīṣomau jagatī prāyaṇīye'tirātra āgniveśyo'horātre atijagatī caturviᳪṃ᳭śatyahe saukarāyaṇaḥ saṃvatsaraḥ śakvaryabhiplave ṣaḍahe sauparṇordhamāsā māsāścātiśakvarī pṛṣṭhye ṣaḍahe sāṃyakāyana ṛtavoṣṭirabhijitipriyaghṛto'gniratyaṣṭiḥ svarasāmasu sarasvatyāpodhṛtirviṣuvati rauhiṇāyana ādityo'tidhṛtirviśvajiti saubhara indraḥ kṛtirgo āyuṣo bāṣkalirmitrāvaruṇau prakṛtirdaśarātra ācāryo viśvedevā ākṛtirdvādaśarātrike pṛṣṭhye ṣaḍahe bhāllaveyo diśo vikṛtiśchandomeṣu śaulvāyana ime lokāḥ saṃkṛtirdaśame'hani parāśaraḥ saṃvatsaro'bhikṛtirmahāvrate śailinaḥ prajāpatirutkṛtirudayanīye'tirātre bhauvāyano vāyuśchandāᳪṃ᳭si sarvāṇi

ṛṣibhirupalakṣitaṃ vākyaṃ ṛṣayaśchandobhirupalakṣitā devatā mantravarṇādṛgyajuṣorviniyogataśva vijñeyā sarvametacchandodevatamārṣaṃ ca vijñāya yatkiṃcijjapahomādi karoti tasya phalamaśnute brahmayajñārambhe yathāvidhi snātvā chandaḥpuruṣamenonirṇodanaᳪṃ᳭ śarīraṃ nyasettiryagbilaścamasa ūrdhvabudhnastasyākṣiṇī gotamabharadvājau śrotre viśvāmitrajamadagnī nāsike vasiṣṭhakaśyapau vāgatrirgāyatrīṃ chando'gnirdevatāᳪṃ᳭ śirasi vinyasedevamevoṣṇihaᳪṃ᳭ savitāraṃ grīvāsvanūke bṛhatīṃ bṛhaspatiṃ bāhvorbṛhadrathantare dyāvāpṛthivīmadhye triṣṭubhamindraᳪṃ᳭ śroṇyorjagatīmādityaṃ meḍhre'ticchandasaṃ prajāpatiṃ pāyau yajñāyajñiyaṃ vaiśvānaramūrvoranuṣṭubhaṃ viśvāndevānaṣṭhīvatoḥ paṅktiṃ marutaḥ pādayordvipadāviṣṇuṃ prāṇeṣu vicchandasaṃ vāyuṃ nyūnātirikteṣvaṅgeṣu nyūnākṣaraṃ chanda āpodevatetyevaᳪṃ᳭ sarvāṅgeṣu yojayitvā vedamayaḥ saṃpadyate śāpānugrahasamartho bhavati brāhmaṃ tejaśva vardhate na kutaścidbhayaṃ vindate ṛṅmayo yajurmayaḥ sāmamayastejomayo brahmamayo'mṛtamayaḥ saṃbhūya brahmaivābhyeti tasmādetannābrahmacāriṇe nātapasvine nāsaṃvatsaroṣitāya nāpravaktre'nubrūyādanenādhītena cāndrāyaṇābdaphalamavāpnotyanena ca samyagjñātena brahmaṇaḥ sāyujyaᳪṃ᳭ salokatāmāpnotyāpnoti

iti० sarvānukramaṇikāyāṃ caturtho'dhyāyaḥ

atha chandāᳪṃ᳭si gāyatryuṣṇiganuṣṭubbṛhatīpaṅktitriṣṭubjagatyatijagatīśakvaryatiśakvaryaṣṭyatyaṣṭī dhṛtyatidhṛtayaḥ kṛtiprakṛtyākṛtivikṛtisaṃkṛtyabhikṛtyutkṛtayaścaturviᳪṃ᳭śatyakṣarādīni caturuttarāṇyūnādhikenaikenanicṛdbhurijau dvābhyāṃ virāṭsvarājau pādapūraṇārthaṃ tu kṣaiprasaṃyogaikākṣarībhāvānvyūhedādye tu saptavarge pādaviśeṣātsaṃjñāviśeṣāstānanukrāmanta evodāhariṣyāmo virāḍrūpā virāṭsthānāśca bahūnāmapi triṣṭubha evetyuddeśastatra daśaikādaśadvādaśākṣarāṇāṃ vairājatraiṣṭubhajāgatā iti saṃjñā anādeśe'ṣṭākṣarāḥ pādāścatuṣpadāścarcaḥ

prathamaṃ chandastripadāgāyatrī pañcakāścatvāraḥ ṣaṭkaścaikaścaturthaścatuṣko vā padapaṅktiḥ ṣaṭsaptaikādaśā uṣṇiggarbhāstrayaḥ saptakāḥ pādanicṛnmadhyamaḥ ṣaṭkaścedatinicṛddaśakaścedyavamadhyā yasyāstu ṣaṭkasaptakāṣṭakāḥ sā vardhamānā viparītā pratiṣṭhā dvauṣaṭkau saptakaśceti hrasīyasī

dvitīyamuṣṇiktripadāntyo dvādaśaka ādyaścetpurauṣṇiṅmadhyamaścetkakuptraiṣṭubhajāgatacatuṣkāḥ kakumnyaṅkuśiraikādaśinoḥ paraḥ ṣaṭkastanuśirā madhye cetpipīlikamadhyādyaḥ pañcakastrayo'ṣṭakā anuṣṭubgarbhā catuḥsaptakoṣṇigeva

tṛtīyamanuṣṭupcatuṣpadātha pañcapañcakāḥ ṣaṭkaścaiko mahāpadapaṅktirjāgatāvaṣṭakaśca kṛtirmadhye cedaṣṭakaḥ pipīlikamadhyā navakayormadhye jāgataḥ kāvirāṇnavavairājatrayodaśairnaṣṭarūpādekāstrayovirāḍekādaśakā vā

caturthaṃ bṛhatī tṛtīyo dvādaśaka ādyaścetpurastādbṛhatī dvitīyaścennyaṅkusāriṇyurobṛhatī skandhogrīvī vāntyaścedupariṣṭādbṛhatyaṣṭinormadhye daśakau viṣṭārabṛhatī trijāgatordhvabṛhatī trayodaśinormadhye'ṣṭakaḥ pipīlikamadhyā navakāṣṭakaikādaśāṣṭino viṣamapadā caturnavakā bṛhatyeva

pañcamaṃ paṅktiḥ pañcapadātha catuṣpadā virāṭdaśakā ayujau jāgatau satobṛhatī yujau cedviparītādyau cetprastārapaṅktirantyau cedāstārapaṅktirādyāntyau cetsaṃstārapaṅktirmadhyamau cedviṣṭārapaṅktiḥ

ṣaṣṭhaṃ triṣṭup traiṣṭubhapadā dvau tu jāgatau yasyāḥ sā jāgate jagatī triṣṭubhetriṣṭubvairājau jāgatau cābhisāriṇī navakau vairājastriṣṭubhaśca dvau vā vairājau navakastraiṣṭubhaśca virāṭsthānaikādaśinastrayo'ṣṭakaśca virāḍrūpā dvādaśinastrayo'ṣṭakaśca jyotiṣmatī yato'ṣṭakastato jyotiścatvāro'ṣṭakā jāgataśca mahābṛhatī madhye jāgataścedyavamadhyādyau daśakāvaṣṭakāstrayaḥ paṅkyuvattarā virāṭpūrvā vā

saptamaṃ jagatī jāgatapadāṣṭinastrayaḥ svau ca dvau mahāsatobṛhatyaṣṭako saptakaḥ ṣaṭko daśako navakaśca ṣaḍaṣṭakā vā mahāpaṅktirmādhyaṃdinīye vājasaneyake sarvānukramaṇikaiṣā kṛtirbhagavataḥ kātyāyanasyaiṣā kṛtirbhagavataḥ kātyāyanasya

iti sarvānukramaṇikāyāṃ pañcamo'dhyāya

kaṇḍikāsaṃkhyā