Shukla Yajurveda · Chapter 31

adhyāya 31 viṣṇu sūktam
puruṣasūktādhyāyaḥ

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt /
sa bhūmiꣳ sarvata spṛtvāty atiṣṭhad daśāṅgulam

puruṣa'evedaꣳ sarvaṃ yad bhūtaṃ yac ca bhāvyam /
utāmṛtatvasyeśāno yad annenātirohati

etāvān asya mahimāto jyāyāꣳś ca pūruṣaḥ /
pādo 'sya viśvā bhūtāni tripād asyāmṛtaṃ divi

tripād ūrdhva ud ait puruṣaḥ pādo 'syehābhavat punaḥ /
tato viṣvaṅ vyakrāmat sāśanānaśane ' abhi

tasmād virāḍ ajāyata virājo ' adhi pūruṣaḥ /
sa jāto ' aty aricyata paścād bhūmim atho puraḥ

tasmād yajñāt sarvahutaḥ sambhṛtaṃ pṛṣadājyam /
paśūꣳs tāꣳś cakre vāyavyān āraṇyā grāmyāś ca ye

tasmād yajñāt sarvahuta ' ṛcaḥ sāmāni jajñire /
chandāꣳsi jajñire tasmād yajus tasmād ajāyata

tasmād aśvā ' ajāyanta ye ke cobhayādataḥ /
gāvo ha jajñire tasmāt tasmāj jātā ' ajāvayaḥ

taṃ yajñaṃ barhiṣi praukṣan puruṣaṃ jātam agrataḥ /
tena devā ' ayajanta sādhyā ' ṛṣayaś ca ye

yat puruṣaṃ vy adadhuḥ katidhā vyakalpayan /
mukhaṃ kim asya kau bāhū kā ūrū pādā ' ucyete

brāhmaṇo 'sya mukham āsīd bāhū rājanyaḥ kṛtaḥ /
ūrū tad asya yad vaiśyaḥ padbhyāꣳ śūdro ' ajāyata

candramā manaso jātaś cakṣoḥ sūryo ' ajāyata /
śrotrād vāyuś ca prāṇaś ca mukhād agnir ajāyata

nābhyā ' āsīd antarikṣaꣳ śīrṣṇo dyauḥ sam avartata /
padbhyāṃ bhūmir diśaḥ śrotrāt tathā lokāꣳ' akalpayan

yat puruṣeṇa haviṣā devā yajñam atanvata /
vasanto 'syāsīd ājyaṃ grīṣma ' idhmaḥ śarad dhaviḥ

saptāsyāsan paridhayas triḥ sapta samidhaḥ kṛtāḥ /
devā yad yajñaṃ tanvānā ' abadhnan puruṣaṃ paśum

yajñena yajñam ayajanta devās tāni dharmāṇi prathamāny āsan /
te ha nākaṃ mahimānaḥ sacanta yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ

adbhyaḥ sambhṛtaḥ pṛthivyai rasāc ca viśvakarmaṇaḥ sam avartatāgre /
tasya tvaṣṭā vidadhad rūpam eti tan martyasya devatvam ājānam agre

vedāham etaṃ puruṣaṃ mahāntam ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt /
tam eva viditvāti mṛtyum eti nānyaḥ panthā vidyate 'yanāya

prajāpatiś carati garbhe 'antar ajāyamāno bahudhā vi jāyate /
tasya yoniṃ pari paśyanti dhīrās tasmin ha tasthur bhuvanāni viśvā

yo devebhya ' ātapati yo devānāṃ purohitaḥ /
pūrvo yo devebhyo jāto namo rucāya brāhmaye

rucaṃ brāhmyaṃ janayanto devā ' agre tad abruvan /
yas tvaivaṃ brāhmaṇo vidyāt tasya devā ' asan vaśe

śrīś ca te lakṣmīś ca patnyāv ahorātre pārśve nakṣatrāṇi rūpam aśvinau vyāttām /
iṣṇann iṣāṇāmuṃ ma ' iṣāṇa sarvalokaṃ ma ' iṣāṇa //