શુક્લયજુર્વેદઃ · અધ્યાય 31

અધ્યાય 31 વિષ્ણુ સૂક્તમ્
પુરુષસૂક્તાધ્યાયઃ

સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ ।
સ ભૂમિꣳ સર્વત સ્પૃત્વાત્ય્ અતિષ્ઠદ્ દશાઙ્ગુલમ્

પુરુષઽએવેદꣳ સર્વં યદ્ ભૂતં યચ્ ચ ભાવ્યમ્ ।
ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદ્ અન્નેનાતિરોહતિ

એતાવાન્ અસ્ય મહિમાતો જ્યાયાꣳશ્ ચ પૂરુષઃ ।
પાદો ઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદ્ અસ્યામૃતં દિવિ

ત્રિપાદ્ ઊર્ધ્વ ઉદ્ ઐત્ પુરુષઃ પાદો ઽસ્યેહાભવત્ પુનઃ ।
તતો વિષ્વઙ્ વ્યક્રામત્ સાશનાનશને ઽ અભિ

તસ્માદ્ વિરાડ્ અજાયત વિરાજો ઽ અધિ પૂરુષઃ ।
સ જાતો ઽ અત્ય્ અરિચ્યત પશ્ચાદ્ ભૂમિમ્ અથો પુરઃ

તસ્માદ્ યજ્ઞાત્ સર્વહુતઃ સમ્ભૃતં પૃષદાજ્યમ્ ।
પશૂꣳસ્ તાꣳશ્ ચક્રે વાયવ્યાન્ આરણ્યા ગ્રામ્યાશ્ ચ યે

તસ્માદ્ યજ્ઞાત્ સર્વહુત ઽ ઋચઃ સામાનિ જજ્ઞિરે ।
છન્દાꣳસિ જજ્ઞિરે તસ્માદ્ યજુસ્ તસ્માદ્ અજાયત

તસ્માદ્ અશ્વા ઽ અજાયન્ત યે કે ચોભયાદતઃ ।
ગાવો હ જજ્ઞિરે તસ્માત્ તસ્માજ્ જાતા ઽ અજાવયઃ

તં યજ્ઞં બર્હિષિ પ્રૌક્ષન્ પુરુષં જાતમ્ અગ્રતઃ ।
તેન દેવા ઽ અયજન્ત સાધ્યા ઽ ઋષયશ્ ચ યે

યત્ પુરુષં વ્ય્ અદધુઃ કતિધા વ્યકલ્પયન્ ।
મુખં કિમ્ અસ્ય કૌ બાહૂ કા ઊરૂ પાદા ઽ ઉચ્યેતે

બ્રાહ્મણો ઽસ્ય મુખમ્ આસીદ્ બાહૂ રાજન્યઃ કૃતઃ ।
ઊરૂ તદ્ અસ્ય યદ્ વૈશ્યઃ પદ્ભ્યાꣳ શૂદ્રો ઽ અજાયત

ચન્દ્રમા મનસો જાતશ્ ચક્ષોઃ સૂર્યો ઽ અજાયત ।
શ્રોત્રાદ્ વાયુશ્ ચ પ્રાણશ્ ચ મુખાદ્ અગ્નિર્ અજાયત

નાભ્યા ઽ આસીદ્ અન્તરિક્ષꣳ શીર્ષ્ણો દ્યૌઃ સમ્ અવર્તત ।
પદ્ભ્યાં ભૂમિર્ દિશઃ શ્રોત્રાત્ તથા લોકાꣳઽ અકલ્પયન્

યત્ પુરુષેણ હવિષા દેવા યજ્ઞમ્ અતન્વત ।
વસન્તો ઽસ્યાસીદ્ આજ્યં ગ્રીષ્મ ઽ ઇધ્મઃ શરદ્ ધવિઃ

સપ્તાસ્યાસન્ પરિધયસ્ ત્રિઃ સપ્ત સમિધઃ કૃતાઃ ।
દેવા યદ્ યજ્ઞં તન્વાના ઽ અબધ્નન્ પુરુષં પશુમ્

યજ્ઞેન યજ્ઞમ્ અયજન્ત દેવાસ્ તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્ય્ આસન્ ।
તે હ નાકં મહિમાનઃ સચન્ત યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ

અદ્ભ્યઃ સમ્ભૃતઃ પૃથિવ્યૈ રસાચ્ ચ વિશ્વકર્મણઃ સમ્ અવર્તતાગ્રે ।
તસ્ય ત્વષ્ટા વિદધદ્ રૂપમ્ એતિ તન્ મર્ત્યસ્ય દેવત્વમ્ આજાનમ્ અગ્રે

વેદાહમ્ એતં પુરુષં મહાન્તમ્ આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ ।
તમ્ એવ વિદિત્વાતિ મૃત્યુમ્ એતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાય

પ્રજાપતિશ્ ચરતિ ગર્ભે ઽઅન્તર્ અજાયમાનો બહુધા વિ જાયતે ।
તસ્ય યોનિં પરિ પશ્યન્તિ ધીરાસ્ તસ્મિન્ હ તસ્થુર્ ભુવનાનિ વિશ્વા

યો દેવેભ્ય ઽ આતપતિ યો દેવાનાં પુરોહિતઃ ।
પૂર્વો યો દેવેભ્યો જાતો નમો રુચાય બ્રાહ્મયે

રુચં બ્રાહ્મ્યં જનયન્તો દેવા ઽ અગ્રે તદ્ અબ્રુવન્ ।
યસ્ ત્વૈવં બ્રાહ્મણો વિદ્યાત્ તસ્ય દેવા ઽ અસન્ વશે

શ્રીશ્ ચ તે લક્ષ્મીશ્ ચ પત્ન્યાવ્ અહોરાત્રે પાર્શ્વે નક્ષત્રાણિ રૂપમ્ અશ્વિનૌ વ્યાત્તામ્ ।
ઇષ્ણન્ન્ ઇષાણામું મ ઽ ઇષાણ સર્વલોકં મ ઽ ઇષાણ ॥