Shukla Yajurveda · Chapter 12

agnicayane ukhādhāraṇādi mantrāḥ

dṛśāno rukma ' urvyā vyadyaud durmarṣam āyuḥ śriye rucānaḥ /
agnir amṛto ' abhavad vayobhir yad enaṃ dyaur janayat suretāḥ

naktoṣāsā samanasā virūpe dhāpayete śiśum ekaꣳ samīcī /
dyāvākṣāmā rukmo ' antar vi bhāti devā ' agniṃ dhārayan draviṇodāḥ

viśvā rūpāṇi prati muñcate kaviḥ prāsāvīd bhadraṃ dvipade catuṣpade /
vi nākam akhyat savitā vareṇyo'nu prayāṇam uṣaso vi rājati

suparṇo'si garutmāꣳs trivṛt te śiro gāyatraṃ cakṣur bṛhadrathantare pakṣau /
stoma ' ātmā chandāꣳsy aṅgāni yajūꣳṣi nāma /
sāma te tanūr vāmadevyaṃ yajñāyajñiyaṃ pucchaṃ dhiṣṇyāḥ śaphāḥ /
suparṇo 'si garutmān divaṃ gaccha svaḥ pata

viṣṇoḥ kramo'si sapatnahā gāyatraṃ chanda ' ā roha pṛthivīm anu vi kramasva /
viṣṇoḥ kramo'sy abhimātihā traiṣṭubhaṃ chanda ' ā rohāntarikṣam anu vi kramasva /
viṣṇoḥ kramo'sy arātīyato hantā jāgataṃ chanda ' ā roha divam anu vi kramasva /
viṣṇoḥ kramo'si śatrūyato hantā''nuṣṭubhaṃ chanda ' ā roha diśo'nu vi kramasva

akrandad agni stanayann iva dyauḥ kṣāmā rerihad vīrudhaḥ samañjan /
sadyo jajñāno vi hīm iddho' akhyad ā rodasī bhānunā bhāty antaḥ

agne'bhyāvartinn abhi mā ni vartasvāyuṣā varcasā prajayā dhanena /
sanyā medhayā rayyā poṣeṇa

agne ' aṅgiraḥ śataṃ te santvāvṛtaḥ sahasraṃ ta ' upāvṛtaḥ /
adhā poṣasya poṣeṇa punar no naṣṭam ā kṛdhi punar no rayim ā kṛdhi

punar ūrjā ni vartasva punar agna ' iṣāyuṣā /
punar naḥ pāhy aꣳhasaḥ

saha rayyā ni vartasvāgne pinvasva dhārayā /
viśvapsnyā viśvatas pari

ā tvāhārṣam antar abhūr dhruvas tiṣṭhāvicācaliḥ /
viśas tvā sarvā vāñchantu mā tvad rāṣṭram adhi bhraśat

ud uttamaṃ varuṇa pāśam asmad avādhamaṃ vi madhyamaꣳ śrathāya /
athā vayam āditya vrate tavānāgaso ' aditaye syāma

agre bṛhann uṣasāmūrdhvo ' asthān nirjaganvān tamaso jyotiṣāgāt /
agnir bhānunā ruśatā svaṅga ' ā jāto viśvā sadmāny aprāḥ

haꣳsaḥ śuciṣad vasur antarikṣasad hotā vediṣad atithir duroṇasat /
nṛṣad varasad ṛtasad vyomasad abjā gojā ' ṛtajā adrijā ' ṛtam bṛhat

sīda tvaṃ mātur asyā ' upasthe viśvāny agne vayunāni vidvān /
maināṃ tapasā mārciṣā'bhiśocīr antar asyāꣳ śukrajyotir vi bhāhi

antar agne rucā tvam ukhāyāḥ sadane sve /
tasyās tvaꣳ harasā tapan jātavedaḥ śivo bhava

śivo bhūtvā mahyam agne' atho sīda śivas tvam /
śivaḥ kṛtvā diśaḥ sarvāḥ svaṃ yonim ihāsadaḥ

divas pari prathamaṃ jajñe ' agnir asmād dvitīyaṃ pari jātavedāḥ /
tṛtīyam apsu nṛmaṇā ' ajasram indhāna ' enaṃ jarate svādhīḥ

vidmā te ' agne tredhā trayāṇi vidmā te dhāma vibhṛtā purutrā /
vidmā te nāma paramaṃ guhā yad vidmā tam utsaṃ yata ' ājagantha

samudre tvā nṛmaṇā ' apsv antar nṛcakṣā ' īdhe divo agna ' ūdhan /
tṛtīye tvā rajasi tasthivāꣳsam apām upasthe mahiṣā ' avardhan

akrandad agni stanayann iva dyauḥ kṣāmā rerihad vīrudhaḥ samañjan /
sadyo jajñāno vi hīm iddho ' akhyad ā rodasī bhānunā bhāty antaḥ

śrīṇām udāro dharuṇo rayīṇāṃ manīṣāṇāṃ prārpaṇaḥ somagopāḥ /
vasuḥ sūnuḥ sahaso ' apsu rājā vi bhāty agra ' uṣasām idhānaḥ

viśvasya ketur bhuvanasya garbha' ā rodasī ' apṛṇāj jāyamānaḥ /
vīḍuṃ cid adrim abhinat parāyañ janā yad agnim ayajanta pañca

uśik pāvako aratiḥ sumedhā martyeṣv agnir amṛto ni dhāyi /
iyarti dhūmam aruṣaṃ bharibhrad uc chukreṇa śociṣā dyām inakṣan

dṛśāno rukma ' urvyā vyadyaud durmarṣam āyuḥ śriye rucānaḥ /
agnir amṛto ' abhavad vayobhir yad enaṃ dyaur janayat suretāḥ

yas te adya kṛṇavad bhadraśoce'pūpaṃ deva ghṛtavantam agne /
pra taṃ naya prataraṃ vasyo ' acchābhi sumnaṃ devabhaktaṃ yaviṣṭha

ā taṃ bhaja sauśravaseṣv agna ' uktha ' uktha ' ā bhaja śasyamāne /
priyaḥ sūrye priyo ' agnā bhavāty uj jātena bhinadad uj janitvaiḥ

tvām agne yajamānā ' anu dyūn viśvā vasu dadhire vāryāṇi /
tvayā saha draviṇam icchamānā vrajaṃ gomantam uśijo vi vavruḥ

astāvy agnir narāꣳ suśevo vaiśvānara ' ṛṣibhiḥ somagopāḥ /
adveṣe dyāvāpṛthivī huvema devā dhatta rayim asme suvīram

samidhāgniṃ duvasyata ghṛtair bodhayatātithim /
āsmin havyā juhotana

ud u tvā viśve devā ' agne bharantu cittibhiḥ /
sa no bhava śivas tvaꣳ supratīko vibhāvasuḥ

pred agne jyotiṣmān yāhi śivebhir arcibhiṣ ṭvam /
bṛhadbhir bhānubhir bhāsan mā hiꣳsīs tanvā prajāḥ

akrandad agni stanayann iva dyauḥ kṣāmā rerihad vīrudhaḥ samañjan /
sadyo jajñāno vi hīm iddho ' akhyad ā rodasī bhānunā bhāty antaḥ

pra-prāyam agnir bharatasya śṛṇve vi yat sūryo na rocate bṛhad bhāḥ /
abhi yaḥ pūruṃ pṛtanāsu tasthau dīdāya daivyo ' atithiḥ śivo naḥ

āpo devīḥ prati gṛbhṇīta bhasmaitat syone kṛṇudhvaꣳ surabhā ' u loke /
tasmai namantāṃ janayaḥ supatnīr māteva putraṃ bibhṛtāpsv enat

apsv agne sadhiṣ ṭava sauṣadhīr anu rudhyase /
garbhai san jāyase punaḥ

garbho'asy oṣadhīnāṃ garbho vanaspatīnām /
garbho viśvasya bhūtasyāgne garbho'apām asi

prasadya bhasmanā yonim apaś ca pṛthivīm agne /
saꣳsṛjya mātṛbhiṣ ṭvaṃ jyotiṣmān punar āsadaḥ

punar āsadya sadanam apaś ca pṛthivīm agne /
śeṣe mātur yathopasthe 'ntar asyāꣳ śivatamaḥ

punar ūrjā nivartasva punar agna ' iṣāyuṣā /
punar naḥ pāhy aꣳhasaḥ

saha rayyā ni vartasvāgne pinvasva dhārayā /
viśvapsnyā viśvatas pari

bodhā me ' asya vacaso yaviṣṭha maꣳhiṣṭhasya prabhṛtasya svadhāvaḥ /
pīyati tvo ' anu tvo gṛṇāti vandāruṣ ṭe tanvaṃ vande ' agne

sa bodhi sūrir maghavā vasupate vasudāvan /
yuyodhy asmad dveṣāꣳsi /
viśvakarmaṇe svāhā

punas tvā''dityā rudrā vasavaḥ sam indhatāṃ punar brahmāṇo vasunītha yajñaiḥ /
ghṛtena tvaṃ tanvaṃ vardhayasva satyāḥ santu yajamānasya kāmāḥ

apeta vīta vi ca sarpatāto ye 'tra stha purāṇā ye ca nūtanāḥ /
adād yamo 'vasānaṃ pṛthivyā ' akrann imaṃ pitaro lokam asmai

saṃjñānam asi /
kāmadharaṇam /
mayi te kāmadharaṇaṃ bhūyāt /
agner bhasmāsy agneḥ purīṣam asi /
cita stha paricita ' ūrdhvacitaḥ śrayadhvam

ayaꣳ so ' agnir yasmint somam indraḥ sutaṃ dadhe jaṭhare vāvaśānaḥ /
sahasriṇaṃ vājam atyaṃ na saptiꣳ sasavānt sant stūyase jātavedaḥ

agne yat te divi varcaḥ pṛthivyāṃ yad oṣadhīṣv apsv ā yajatra /
yenāntarikṣam urv ātatantha tveṣaḥ sa bhānur arṇavo nṛcakṣāḥ

agne divo' arṇam acchā jigāsy acchā devāꣳ ' ūciṣe dhiṣṇyā ye /
yā rocane parastāt sūryasya yāś cāvastād upatiṣṭhanta ' āpaḥ

purīṣyāso ' agnayaḥ prāvaṇebhiḥ sajoṣasaḥ /
juṣantāṃ yajñam adruho'namīvā 'iṣo mahīḥ

iḍām agne purudaꣳsaꣳ saniṃ goḥ śaśvattamaꣳ havamānāya sādha /
syān naḥ sūnus tanayo vijāvāgne sā te sumatir bhūtv asme

ayaṃ te yonir ṛtviyo yato jāto ' arocathāḥ /
taṃ jānann agna ' ā rohāthā no vardhayā rayim

cid asi tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda /
paricid asi tayā devatayāṅgirasvad dhruvā sīda

lokaṃ pṛṇa chidraṃ pṛṇātho sīda dhruvā tvam /
indrāgnī tvā bṛhaspatir asmin yonāv asīṣadan

tā asya sūdadohasaḥ somaꣳ śrīṇanti pṛśnayaḥ /
janman devānāṃ viśas triṣv ā rocane divaḥ

indraṃ viśvā ' avīvṛdhant samudravyacasaṃ giraḥ /
rathītamaꣳ rathīnāṃ vājānāꣳ satpatiṃ patim

samitaꣳ saṃ kalpethāꣳ sampriyau rociṣṇū sumanasyamānau /
iṣamūrjam abhi saṃvasānau

saṃ vāṃ manāꣳsi saṃ vratā sam u cittāny ākaram /
agne purīṣyādhipā bhava tvaṃ na ' iṣamūrjaṃ yajamānāya dhehi

agne tvaṃ purīṣyo rayimān puṣṭimāꣳ२ ' asi /
śivāḥ kṛtvā diśaḥ sarvāḥ svaṃ yonim ihāsadaḥ

bhavataṃ naḥ samanasau sacetasāv arepasau /
mā yajñaꣳ hiꣳsiṣṭaṃ mā yajñapatiṃ jātavedasau śivau bhavatam adya naḥ

māteva putraṃ pṛthivī purīṣyam agniꣳ sve yonāv abhār ukhā /
tāṃ viśvair devair ṛtubhiḥ saṃvidānaḥ prajāpatir viśvakarmā vi muñcatu

asunvantam ayajamānam iccha stenasyetyām anv ihi taskarasya /
anyam asmad iccha sā ta ityā namo devi nirṛte tubhyam astu

namaḥ su te nirṛte tigmatejo 'yasmayaṃ vi cṛtā bandham etam /
yamena tvaṃ yamyā saṃvidānottame nāke ' adhi rohayainam

yasyās te ghora ' āsan juhomy eṣāṃ bandhānām avasarjanāya /
yāṃ tvā jano bhūmir iti pramandate nirṛtiṃ tvāhaṃ pari veda viśvataḥ

yaṃ te devī nirṛtir ābabandha pāśaṃ grīvāsv avicṛtyam /
taṃ te vi ṣyāmy āyuṣo na madhyād athaitaṃ pitum addhi prasūtaḥ /
namo bhūtyai yedaṃ cakāra

niveśanaḥ saṃgamano vasūnāṃ viśvā rūpā'bhi caṣṭe śacībhiḥ /
deva ' iva savitā satyadharmendro na tasthau samare pathīnām

sīrā yuñjanti kavayo yugā vi tanvate pṛthak /
dhīrā deveṣu sumnayā

yunakta sīrā vi yugā tanudhvaṃ kṛte yonau vapateha bījam /
girā ca śruṣṭiḥ sabharā asan no nedīya' it sṛṇyaḥ pakvam eyāt

śunaꣳ su phālā vi kṛṣantu bhūmiꣳ śunaṃ kīnāśā ' abhi yantu vāhaiḥ /
śunāsīrā haviṣā tośamānā supippalā ' oṣadhīḥ kartanāsme

ghṛtena sītā madhunā sam ajyatāṃ viśvair devair anumatā marudbhiḥ /
ūrjasvatī payasā pinvamānāsmānt sīte payasābhyā vavṛtsva

lāṅgalaṃ pavīravat suśevaꣳ somapitsaru /
tad ud vapati gām aviṃ prapharvyaṃ ca pīvarīṃ prasthāvad rathavāhanam

kāmaṃ kāmadughe dhukṣva mitrāya varuṇāya ca /
indrāyāśvibhyāṃ pūṣṇe prajābhya ' oṣadhībhyaḥ

vi mucyadhvam aghnyā devayānā ' aganma tamasas pāram asya jyotir āpāma

sajūr abdo ' ayavobhiḥ sajūr uṣā ' aruṇībhiḥ sajoṣasāv aśvinā daꣳsobhiḥ sajūḥ sūra ' etaśena sajūr vaiśvānara ' iḍayā ghṛtena svāhā

yā oṣadhīḥ pūrvā jātā devebhyas triyugaṃ purā /
manai nu babhrūṇām ahaꣳ śataṃ dhāmāni sapta ca

śataṃ vo ' amba dhāmāni sahasram uta vo ruhaḥ /
adhā śatakratvo yūyam imaṃ me ' agadaṃ kṛta

oṣadhīḥ prati modadhvaṃ puṣpavatīḥ prasūvarīḥ /
aśvā ' iva sajitvarīr vīrudhaḥ pārayiṣṇvaḥ

oṣadhīr iti mātaras tad vo devīr upa bruve /
saneyam aśvaṃ gāṃ vāsa ' ātmānaṃ tava pūruṣa

aśvatthe vo niṣadanaṃ parṇe vo vasatiṣ kṛtā /
gobhāja ' it kilāsatha yat sanavatha pūruṣam

yatrauṣadhīḥ samagmata rājānaḥ samitāv iva /
vipraḥ sa ' ucyate bhiṣag rakṣohāmīvacātanaḥ

aśvāvatīꣳ somāvatīmūrjayantīm udojasam /
āvitsi sarvā ' oṣadhīr asmā ariṣṭatātaye

uc chuṣmā ' oṣadhīnāṃ gāvo goṣṭhād iverate /
dhanaꣳ saniṣyantīnām ātmānaṃ tava pūruṣa //
12.

iṣkṛtir nāma vo mātātho yūyaꣳ stha niṣkṛtīḥ /
sīrāḥ patatriṇī sthana yad āmayati niṣkṛtha

ati viśvāḥ pariṣṭhā stena iva ' vrajam akramuḥ /
oṣadhīḥ prācucyavur yat kiṃ ca tanvo rapaḥ

yad imā vājayann aham oṣadhīr hasta ' ādadhe /
ātmā yakṣmasya naśyati purā jīvagṛbho yathā

yasyauṣadhīḥ prasarpathāṅgam-aṅgaṃ paruṣ-paruḥ /
tato yakṣmaṃ vi bādhadhva ' ugro madhyamaśīr iva

sākaṃ yakṣma prapata cāṣeṇa kikidīvinā /
sākaṃ vātasya dhrājyā sākaṃ naśya nihākayā

anyā vo ' anyām avatv anyānyasyā ' upāvata /
tāḥ sarvāḥ saṃvidānā ' idaṃ me prāvatā vacaḥ

yāḥ phalinīr yā ' aphalā ' apuṣpā yāś ca puṣpiṇīḥ /
bṛhaspatiprasūtās tā no muñcantv aꣳhasaḥ

muñcantu mā śapathyād atho varuṇyād uta /
atho yamasya paḍvīśāt sarvasmād devakilviṣāt

avapatantīr avadan diva ' oṣadhayas pari /
yaṃ jīvam aśnavāmahai na sa riṣyāti pūruṣaḥ

yā ' oṣadhīḥ somarājñīr bahvīḥ śatavicakṣaṇāḥ /
tāsām asi tvam uttamāraṃ kāmāya śaꣳ hṛde

yā ' oṣadhīḥ somarājñīr viṣṭhitāḥ pṛthivīm anu /
bṛhaspatiprasūtā ' asyai saṃ datta vīryam

yāś cedam upaśṛṇvanti yāś ca dūraṃ parāgatāḥ /
sarvāḥ saṃgatya vīrudho 'syai saṃ datta vīryam

mā vo riṣat khanitā yasmai cāhaṃ khanāmi vaḥ /
dvipāc catuṣpād asmākaꣳ sarvam astv anāturam

oṣadhayaḥ sam avadanta somena saha rājñā /
yasmai kṛṇoti brāhmaṇas taꣳ rājan pārayāmasi

nāśayitrī balāsasyārśasa 'upacitām asi /
atho śatasya yakṣmāṇāṃ pākāror asi nāśanī

tvāṃ gandharvā 'akhanaꣳs tvām indras tvāṃ bṛhaspatiḥ /
tvām oṣadhe somo rājā vidvān yakṣmād amucyata

sahasva me ' arātīḥ sahasva pṛtanāyataḥ /
sahasva sarvaṃ pāpmānaꣳ sahamānāsy oṣadhe

dīrghāyusta ' oṣadhe khanitā yasmai ca tvā khanāmy aham /
atho tvaṃ dīrghāyur bhūtvā śatavalśā vi rohatāt

tvam uttamāsy oṣadhe tava vṛkṣā ' upastayaḥ /
upastir astu so smākaṃ yo'asmāꣳ२' abhidāsati

mā mā hiꣳsīj janitā yaḥ pṛthivyā yo vā divaꣳ satyadharmā vyānaṭ /
yaś cāpaś candrāḥ prathamo jajāna kasmai devāya haviṣā vidhema

abhyā vartasva pṛthivi yajñena payasā saha /
vapāṃ te agnir ' iṣito ' arohat

agne yat te śukraṃ yac candraṃ yat pūtaṃ yac ca yajñiyam /
tad devebhyo bharāmasi

iṣamūrjam aham ita ' ādam ṛtasya yoniṃ mahiṣasya dhārām /
ā mā goṣu viśatvā tanūṣu jahāmi sedim anirām amīvām

agne tava śravo vayo mahi bhrājante ' arcayo vibhāvaso /
bṛhadbhāno śavasā vājam ukthyaṃ dadhāsi dāśuṣe kave

pāvakavarcāḥ śukravarcā ' anūnavarcā ' ud iyarṣi bhānunā /
putro mātarā vicarann upāvasi pṛṇakṣi rodasī ' ubhe

ūrjo napāj jātavedaḥ suśastibhir mandasva dhītibhir hitaḥ /
tve ' iṣaḥ saṃ dadhur bhūrivarpasaś citrotayo vāmajātāḥ

irajyann agne prathayasva jantubhir asme rāyo ' amartya /
sa darśatasya vapuṣo vi rājasi pṛṇakṣi sānasiṃ kratum

iṣkartāram adhvarasya pracetasaṃ kṣayantaꣳ rādhaso mahaḥ /
rātiṃ vāmasya subhagāṃ mahīm iṣaṃ dadhāsi sānasiꣳ rayim

ṛtāvānaṃ mahiṣaṃ viśvadarśatam agniꣳ sumnāya dadhire puro janāḥ /
śrutkarṇaꣳ saprathastamaṃ tvā girā daivyaṃ mānuṣā yugā

ā pyāyasva sam etu te viśvataḥ soma vṛṣṇyam /
bhavā vājasya saṃgathe

saṃ te payāꣳsi sam u yantu vājāḥ saṃ vṛṣṇyāny abhimātiṣāhaḥ /
āpyāyamāno ' amṛtāya soma divi śravāꣳsy uttamāni dhiṣva

ā pyāyasva madintama soma viśvebhir aꣳśubhiḥ /
bhavā naḥ suśravastamaḥ sakhā vṛdhe

ā te vatso mano yamat paramāc cit sadhasthāt /
agne tvāṃ kāmayā girā

tubhyaṃ tā ' aṅgirastama viśvāḥ sukṣitayaḥ pṛthak /
agne kāmāya yemire

agniḥ priyeṣu dhāmasu kāmo bhūtasya bhavyasya /
samrāḍ eko vi rājati //