Shiva Sutras · Chapter 1

śivasūtra, prathama unmeṣa
caitanyam ātmā

* [<śivasūtravārtika:>
* caitanyaṃ citkriyārūpaṃ śivasya paramasya yat || SivSV_1.1:1 ||
* svātantryam etad evātmā tato 'sau paramaḥ śivaḥ || SivSV_1.1:2 ||
* athavā ko 'yam ātmeti praṣṭ bodhayituṃ śiśūn || SivSV_1.1:3 ||
* nātmā deho na ca prāṇo na manaḥ khaṃ na śūnyabhūḥ || SivSV_1.1:4 ||
* kiṃtu caitanyam evātmety ādiṣṭaṃ parameṣṭhinā || SivSV_1.1:5 ||
* atha caitanyam evaitad ātmā svābhāvikaṃ vapuḥ || SivSV_1.1:6 ||
* viśeṣācodanād asya jagataś cety arūpiṇaḥ || SivSV_1.1:7 ||
* acetyamānaṃ kasyāpi vapuḥ kim api no bhavet || SivSV_1.1:8 ||
* cetyamānaṃ tu cidrūpatādātmyāc cinmayaṃ bhavet || SivSV_1.1:9 ||
* evaṃ śivoktayā nītyā jaṅgamasthāvarātmanaḥ || SivSV_1.1:10 ||
* caitanyam eva viśvasya svarūpaṃ pāramārthikam || SivSV_1.1:11 ||
* nanv evaṃvidhaviśvasya caitanyaṃ ced vapus tadā || SivSV_1.1:12 ||
* kathaṃ bandhasya sambandha iti śaṅkāṃ vyapohitum || SivSV_1.1:13 ||
* praśleṣāśleṣapāṭhābhyāṃ sūtram āha maheśvaraḥ || SivSV_1.1:14 ||]
jñānaṃ bandhaḥ

* [<śivasūtravārtika:>
* ajñānam iti tatrādyaṃ caitanyasphārarūpiṇi || SivSV_1.2:1 ||
* ātmany anātmatājñānaṃ jñānaṃ punar anātmani || SivSV_1.2:2 ||
* dehādāv ātmamānitvaṃ dvayam apy etad āṇavam || SivSV_1.2:3 ||
* malaṃ svakalpitaṃ svasmin bandhaḥ svecchāvibhāvitaḥ || SivSV_1.2:4 ||
* kim āṇavamalātmaiva bandho 'yaṃ nety udīryate || SivSV_1.2:5 ||]
yonivargaḥ kalāśarīram

* [<śivasūtravārtika:>
* yonir bhedaprathāhetur māyā vargas tadutthitaḥ || SivSV_1.3:1 ||
* kalādikṣitiparyantatattvarāśis tadātmakaḥ || SivSV_1.3:2 ||
* māyīyākhyaṃ malaṃ tattadbhinnavedyaprathāmayam || SivSV_1.3:3 ||
* kaleti kāyam āviśya paricchedakarī nṛṇām || SivSV_1.3:4 ||
* vyāpṛtiḥ puṇyapāpātmā śarīraṃ yasya tat punaḥ || SivSV_1.3:5 ||
* kārmaṃ ca malam etasmin dvaye bandho 'nuvartate || SivSV_1.3:6 ||
* īśvarapratyabhijñāyām uktam etan malatrayam || SivSV_1.3:7 ||
* svātantryahānir bodhasya svātantryasyāpy abodhatā || SivSV_1.3:8 ||
* dvidhāṇavaṃ malam idaṃ svasvarūpāpahārataḥ || SivSV_1.3:9 ||
* bhinnavedyaprathātraiva māyīyaṃ janmabhogadam || SivSV_1.3:10 ||
* kartary abodhe kārmaṃ tu māyāśaktyaiva tat trayam || SivSV_1.3:11 ||
* ity athaiṣāṃ malānāṃ tu bandhakatvaṃ nirūpyate || SivSV_1.3:12 ||]
jñānādhiṣṭhānaṃ mātṛkā

* [<śivasūtravārtika:>
* apūrṇam anyatārūpaṃ bhinnavedyaprathātmakam || SivSV_1.4:1 ||
* śubhāśubhātmakāśeṣakarmasaṃskāravigraham || SivSV_1.4:2 ||
* trividhaṃ malam uktaṃ yat tad eva jñānam ucyate || SivSV_1.4:3 ||
* na so 'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamād ṛte || SivSV_1.4:4 ||
* anuviddham iva jñānaṃ sarvaṃ śabdena gamyate || SivSV_1.4:5 ||
* ity uktanītyā jñānasya vividhasyāsya mātṛkā || SivSV_1.4:6 ||
* akārādikṣakārāntapañcāśadvarṇavigrahā || SivSV_1.4:7 ||
* śivādikṣitiparyantatattvagrāmaprasūtibhūḥ || SivSV_1.4:8 ||
* karandhracitimadhyasthā brahmapāśāvalambikāḥ || SivSV_1.4:9 ||
* pīṭheśvaryo mahāghorā mohayanti muhurmuhuḥ || SivSV_1.4:10 ||
* iti śrītimirodghāṭaproktanītyanusārataḥ || SivSV_1.4:11 ||
* svarādivargādhiṣṭhātṛmātṛcakrapariṣkṛtā || SivSV_1.4:12 ||
* apūrṇo 'ham ahaṃ pūrṇo 'haṃ kṛśo 'haṃ kṛśetaraḥ || SivSV_1.4:13 ||
* iti śabdānuvedhena śokaharṣādikārikā || SivSV_1.4:14 ||
* adhiṣṭhānam adhiṣṭhātrī tadadhiṣṭhānato nṛṇām || SivSV_1.4:15 ||
* alabdhāntarmukhasvātmaviśrāntīni nirantaram || SivSV_1.4:16 ||
* bahirmukhāni jñānāni kathyante bandhahetavaḥ || SivSV_1.4:17 ||
* athedṛgbandhasambandhapraśamopāya ucyate || SivSV_1.4:18 ||
* paramopeyaviśrāntisatattvaḥ parameṣṭhinā || SivSV_1.4:19 ||]
udyamo bhairavaḥ

* [<śivasūtravārtika:>
* yo 'yaṃ vimarśarūpāyāḥ prasarantyāḥ svasaṃvidaḥ || SivSV_1.5:1 ||
* jhaṭity ucchalanākārapratibhonmajjanātmakaḥ || SivSV_1.5:2 ||
* udyamo 'ntaḥparispandaḥ pūrṇāhambhāvanātmakaḥ || SivSV_1.5:3 ||
* sa eva sarvaśaktīnāṃ sāmarasyād aśeṣataḥ || SivSV_1.5:4 ||
* viśvato bharitatvena vikalpānāṃ vibhedinām || SivSV_1.5:5 ||
* alaṃ kavalanenāpīty anvarthād eva bhairavaḥ || SivSV_1.5:6 ||
* athedṛgbhairavāpatter bandhapraśamakāraṇāt || SivSV_1.5:7 ||
* vyutthānaṃ ca bhavec chāntabhedābhāsam itīryate || SivSV_1.5:8 ||]
śakticakrasaṃdhāne viśvasaṃhāraḥ

* [<śivasūtravārtika:>
* yo 'yam uktaḥ svasaṃvitter udyamo bhairavātmakaḥ || SivSV_1.6:1 ||
* asyāsti mahatī śaktir atikrāntakramākramā || SivSV_1.6:2 ||
* niḥśeṣanijacicchakticakrākramaṇalampaṭā || SivSV_1.6:3 ||
* riktāriktobhayākārāpy anetadrūpiṇī parā || SivSV_1.6:4 ||
* yayaiva svātmacidbhittau prameyollāsanāditaḥ || SivSV_1.6:5 ||
* parapramātṛviśrāntiparyantaspandarūpayā || SivSV_1.6:6 ||
* sṛṣṭisthitilayānākhyābhāsaśaktiprasāraṇāt || SivSV_1.6:7 ||
* prapañcaviṣayaṃ cañcatpañcakṛtyaṃ prapañcitam || SivSV_1.6:8 ||
* tayā prasāritasyāsya śakticakrasya yat punaḥ || SivSV_1.6:9 ||
* saṃdhānam āntarāmnāyāmnātakramavimarśanam || SivSV_1.6:10 ||
* tasmin saty asya viśvasya kālāgnyādikalāvadheḥ || SivSV_1.6:11 ||
* saṃhāraḥ syāt svasaṃvittivahnisadbhāvalakṣaṇaḥ || SivSV_1.6:12 ||
* evaṃ svasaṃvitkālāgnipluṣṭabhedasya yoginaḥ || SivSV_1.6:13 ||
* na syāt samādhivyutthānabhedaḥ ko 'pīti kathyate || SivSV_1.6:14 ||
* jāgratsvapnasuṣuptabhede turyābhogasambhavaḥ || SivSV_1.6:15 ||
* udyamo bhairava iti proktarūpaṃ sphuradvapuḥ || SivSV_1.6:16 ||
* turyaṃ nāma paraṃ dhāma tadābhogaś camatkriyā || SivSV_1.6:17 ||
* bhede 'pi jāgradādīnāṃ yoginas tasya sambhavaḥ || SivSV_1.6:18 ||
* anusyūtiḥ parānandarūpā syād iti śiṣyate || SivSV_1.6:19 ||
* jāgradāditrayaṃ sūtratrayeṇa lakṣyate kramāt || SivSV_1.6:20 ||]
jñānaṃ jāgrat

svapno vikalpāḥ

aviveko māyā sauṣuptam

* [<śivasūtravārtika:>
* jñānaṃ bāhyākṣajaṃ jāgrat sarvasādhāraṇārthakam || SivSV_1.9:1 ||
* svapnaḥ svātmaiva samprokto vikalpāḥ svātmasambhavāḥ || SivSV_1.9:2 ||
* aviveko nijākhyātir māyā mohas tadātmakaḥ || SivSV_1.9:3 ||
* sauṣuptaṃ yoginām etat tritayaṃ dhāraṇādikam || SivSV_1.9:4 ||
* īśvarapratyabhijñāyāṃ jāgarādy api lakṣitam || SivSV_1.9:5 ||
* śūnye buddhyādyabhāvātmany ahaṃtākartṛtāpade || SivSV_1.9:6 ||
* asphuṭārūpasaṃskāramātriṇi jñeyaśūnyatā || SivSV_1.9:7 ||
* sākṣāṇām āntarī vṛttiḥ prāṇādiprerikā matā || SivSV_1.9:8 ||
* jīvanākhyāthavā prāṇe 'haṃtā puryaṣṭakātmikā || SivSV_1.9:9 ||
* tāvan mātrasthitau proktaṃ sauṣuptaṃ pralayopamam || SivSV_1.9:10 ||
* savedyam apavedyaṃ ca māyāmalayutāyutam || SivSV_1.9:11 ||
* manomātrapathe 'py akṣaviṣayatvena vibhramāt || SivSV_1.9:12 ||
* spaṣṭāvabhāsā bhāvānāṃ sṛṣṭiḥ svapnapadaṃ matam || SivSV_1.9:13 ||
* sarvākṣagocaratvena yā tu bāhyatayā sthirā || SivSV_1.9:14 ||
* sṛṣṭiḥ sādhāraṇī sarvapramātṇāṃ sa jāgaraḥ || SivSV_1.9:15 ||
* iti vistarataḥ prokte lokayogyanusārataḥ || SivSV_1.9:16 ||
* jāgarāditraye 'muṣminn avadhānena jāgrataḥ || SivSV_1.9:17 ||
* śakticakrānusaṃdhānād viśvasaṃhārakāraṇāt || SivSV_1.9:18 ||
* turyābhogamayābhedakhyātir akhyātihāriṇī || SivSV_1.9:19 ||
* sphuraty avirataṃ yasya sa taddhārādhirohataḥ || SivSV_1.9:20 ||
* turyātītamayaṃ yogī proktacaitanyam āmṛśan || SivSV_1.9:21 ||]
tritayabhoktā vīreśaḥ

* [<śivasūtravārtika:>
* jāgarāditrayaṃ proktaśakticakrānusaṃdhitaḥ || SivSV_1.10:1 ||
* turyānandarasāsārāc churitaṃ bhedavarjanāt || SivSV_1.10:2 ||
* ānandarasanirmagnaṃ paramaṃ vyoma bhāvayan || SivSV_1.10:3 ||
* tritayasyāsya yo bhoktā camatkartā sa yogirāṭ || SivSV_1.10:4 ||
* triṣu dhāmasu yad bhogyaṃ bhoktā yaś ca prakīrtitaḥ || SivSV_1.10:5 ||
* vidyāt tad ubhayaṃ yas tu sa bhuñjāno na lipyate || SivSV_1.10:6 ||
* ity uktaniṣpratidvandvisaṃvitsāmrājyavaibhavaḥ || SivSV_1.10:7 ||
* cidghanaḥ svātmavijñānaparamānandanirbharaḥ || SivSV_1.10:8 ||
* vīreśo yena vīrāṇāṃ bhedagrasanakāriṇām || SivSV_1.10:9 ||
* antarbahirvisaratām indriyāṇām adhīśvaraḥ || SivSV_1.10:10 ||
* kim asya paracittattvārohaviśrāntisūcikāḥ || SivSV_1.10:11 ||
* bhūmikāḥ santy ayaṃ yābhir yāti sarvottarāṃ sthitim || SivSV_1.10:12 ||
* ity antevāsihṛcchaṅkāśāntyai santīty udīryate || SivSV_1.10:13 ||]
vismayo yogabhūmikāḥ

* [<śivasūtravārtika:>
* yathā sātiśayānande kasyacid vismayo bhavet || SivSV_1.11:1 ||
* tathāsya yogino nityaṃ tattadvedyāvalokane || SivSV_1.11:2 ||
* niḥsāmānyaparānandānubhūtistimitendriye || SivSV_1.11:3 ||
* pare svātmany atṛptyaiva yad āścaryaṃ sa vismayaḥ || SivSV_1.11:4 ||
* sa eva khalu yogasya paratattvaikyarūpiṇaḥ || SivSV_1.11:5 ||
* bhūmikās tatkramārohaparaviśrāntisūcikāḥ || SivSV_1.11:6 ||
* īrdṛgvismayavadyogabhūmikārūḍhacetasaḥ || SivSV_1.11:7 ||]
icchā śaktir umā kumārī

* [<śivasūtravārtika:>
* parabhairavatāṃ yuktyā samāpannasya śāśvatīm || SivSV_1.12:1 ||
* tasyaiva yogino yecchā śaktiḥ saiva bhavaty umā || SivSV_1.12:2 ||
* parā bhaṭṭārikā saiva kumārīti prakīrtitā || SivSV_1.12:3 ||
* sadāśivādikṣityantaviśvasargādilīlayā || SivSV_1.12:4 ||
* kumārī kuṃ mahāmāyābhūmiṃ mārayatīty api || SivSV_1.12:5 ||
* kumārī copabhogyāsya yogino bhairavātmanaḥ || SivSV_1.12:6 ||
* kumārī nānyabhogyā ca bhoktraikātmyena tiṣṭhati || SivSV_1.12:7 ||
* umā kumārī saṃtyaktasarvāsaṅgā maheśituḥ || SivSV_1.12:8 ||
* ārādhanaparā tadvad icchā śaktis tu yoginaḥ || SivSV_1.12:9 ||
* ayam eva sphuṭaḥ pāṭho dṛṣṭo 'nuttaradaiśikaiḥ || SivSV_1.12:10 ||
* vyākhyātaś ca paraiḥ śaktitametipaṭhanāt punaḥ || SivSV_1.12:11 ||
* prakarṣo vyākṛto 'muṣyāḥ śakter jñānakriyātmataḥ || SivSV_1.12:12 ||
* evam īdṛkprabhāvecchāśaktiyuktasya yoginaḥ || SivSV_1.12:13 ||]
dṛśyaṃ śarīram

* [<śivasūtravārtika:>
* yad yad dṛśyam aśeṣaṃ tac charīraṃ tasya yoginaḥ || SivSV_1.13:1 ||
* aham ity apṛthaktvena pativat pratibhāsanāt || SivSV_1.13:2 ||
* śarīraṃ dehadhīprāṇaśūnyarūpaṃ ghaṭādivat || SivSV_1.13:3 ||
* dṛśyam evāsya paśuvat draṣṭṛtvena na bhāsate || SivSV_1.13:4 ||
* evaṃ dehe ca bāhye ca sarvatraivāsya yoginaḥ || SivSV_1.13:5 ||
* mayūrāṇḍarasanyāyāt pratipattir abhedinī || SivSV_1.13:6 ||
* dṛśyaṃ śarīratām eti śarīraṃ cāpi dṛśyatām || SivSV_1.13:7 ||
* ity uktaṃ yogino yat tan na durghaṭam itīryate || SivSV_1.13:8 ||
* hṛdaye cittasaṃghaṭṭād dṛśyasvāpadarśanam || SivSV_1.13:9 ||
* hṛdayaṃ tad vijānīyād viśvasyāyatanaṃ mahat || SivSV_1.13:10 ||
* ity uktanītyā hṛdayaṃ viśvaviśrāntibhittibhūḥ || SivSV_1.13:11 ||
* svasaṃvit tatra saṃghaṭṭaś cittasya calataḥ sataḥ || SivSV_1.13:12 ||
* tadaikātmyaparāmarśajāgarūkasvabhāvatā || SivSV_1.13:13 ||
* tasmād dṛśyasya viśvasya nīladehādirūpiṇaḥ || SivSV_1.13:14 ||
* svāpasyaitadabhāvasya śūnyasyāpi ca darśanam || SivSV_1.13:15 ||
* svāṅgarūpeṣu bhāveṣu pramātā kathyate patiḥ || SivSV_1.13:16 ||
* iti śrīpratyabhijñoktanītyā patyur iva prabhoḥ || SivSV_1.13:17 ||
* svāṅgakalpatayā tasya yathāvatprathanaṃ bhavet || SivSV_1.13:18 ||
* ukte 'py evaṃ prameye 'sminn upāyāntaram ucyate || SivSV_1.13:19 ||]
śuddhatattvasaṃdhānād vāpaśuśaktiḥ

* [<śivasūtravārtika:>
* śuddhaṃ tattvaṃ paraṃ vastu yat tat paraśivātmakam || SivSV_1.14:1 ||
* tatsaṃdhānaṃ prapañcasya tanmayatvena bhāvanam || SivSV_1.14:2 ||
* tenaiva yasya paśvākhyā bandhaśaktir na vidyate || SivSV_1.14:3 ||
* tat sadāśivavatso 'pi viśvasya jagataḥ patiḥ || SivSV_1.14:4 ||
* śuddhatattvānusaṃdhānavata evāsya yoginaḥ || SivSV_1.14:5 ||]
vitarka ātmajñānam

* [<śivasūtravārtika:>
* vitarkaḥ proktasaṃdhānadhvastabandhasya yoginaḥ || SivSV_1.15:1 ||
* viśvātmā śiva evāham asmīty arthavicintanam || SivSV_1.15:2 ||
* etad eva sphuradrūpam ātmano jñānam ucyate || SivSV_1.15:3 ||
* kiṃ cāsya proktavaitarkasvātmavijñānaśālinaḥ || SivSV_1.15:4 ||]
lokānandaḥ samādhisukham

* [<śivasūtravārtika:>
* lokyaṃ lokayitā ceti lokaś cetyacidātmani || SivSV_1.16:1 ||
* tattadrūpatayā tasmiṃ loke sphurati yoginaḥ || SivSV_1.16:2 ||
* grāhyagrāhakasaṃvittiḥ sāmānyā sarvadehinām || SivSV_1.16:3 ||
* yogināṃ tu viśeṣo 'yaṃ sambandhe sāvadhānatā || SivSV_1.16:4 ||
* ity uktanītyā tat sarvam aham ity anusaṃhiteḥ || SivSV_1.16:5 ||
* ānando yo bhavaty antas tat samādhisukhaṃ smṛtam || SivSV_1.16:6 ||
* yat samādhisukhaṃ tasya svātmārāmasya yoginaḥ || SivSV_1.16:7 ||
* tad eva loke lokānām ānando 'ntarvicinvatām || SivSV_1.16:8 ||
* vibhūtiyogam etasya darśayaty atha yoginaḥ || SivSV_1.16:9 ||]
śaktisaṃdhāne śarīrotpattiḥ

* [<śivasūtravārtika:>
* icchā śaktir umety ādisūtroktā śaktir asya yā || SivSV_1.17:1 ||
* saṃdhāne yoginas tasyās tanmayībhāvane sati || SivSV_1.17:2 ||
* tadvaśāt tattadicchārhaśarīrotpattir iṣyate || SivSV_1.17:3 ||
* anyāś ca siddhayas tasya sambhavantīty udīryate || SivSV_1.17:4 ||]
bhūtasaṃdhānabhūtapṛthaktvaviśvasaṃghaṭṭāḥ

* [<śivasūtravārtika:>
* bhūtānāṃ dehadhīprāṇaśūnyānāṃ grāhakātmanām || SivSV_1.18:1 ||
* grāhyāṇāṃ sthāvarāṇāṃ ca saṃdhānaṃ paripoṣaṇam || SivSV_1.18:2 ||
* pṛthaktvam atha viśleṣo vyādhyādikleśaśāntaye || SivSV_1.18:3 ||
* viśvasya deśakālādiviprakṛṣṭasya yat punaḥ || SivSV_1.18:4 ||
* saṃghaṭṭaś cakṣurādyakṣapratyakṣīkaraṇādikam || SivSV_1.18:5 ||
* etat sarvaṃ bhavec chaktisaṃdhāne sati yoginaḥ || SivSV_1.18:6 ||
* yadā parimitāḥ siddhīr anicchan punar icchati || SivSV_1.18:7 ||
* viśvātmatāprathārūpāṃ parāṃ siddhiṃ tadāsya tu || SivSV_1.18:8 ||]
śuddhavidyodayāc cakreśatvasiddhiḥ

* [<śivasūtravārtika:>
* vaiśvātmyaprathanākāṅkṣī saṃdhatte śaktim ātmanaḥ || SivSV_1.19:1 ||
* yadā yogī tadā tasya sadāśivapadaspṛśaḥ || SivSV_1.19:2 ||
* īśvaro bahir unmeṣo nimeṣo 'ntaḥ sadāśivaḥ || SivSV_1.19:3 ||
* sāmānādhikaraṇyaṃ ca sadvidyāhamidaṃdhiyoḥ || SivSV_1.19:4 ||
* iti nītyā jagat sarvam aham eveti yā matiḥ || SivSV_1.19:5 ||
* sā śuddhā nirmalā vidyā tadīyād udayāt sphuṭam || SivSV_1.19:6 ||
* unmajjanāt sa cicchaktim ātmano nityam āmṛśet || SivSV_1.19:7 ||
* yadā yogī tadā tasya cakreśatvam anuttaram || SivSV_1.19:8 ||
* māheśvaryaṃ samāveśotkarṣāt sidhyati yoginaḥ || SivSV_1.19:9 ||
* viśvātmakataduttīrṇasvātmārāmatvam eva saḥ || SivSV_1.19:10 ||
* icchati svacchacidrūpo yadā yogī tadāsya tu || SivSV_1.19:11 ||]
mahāhradānusaṃdhānān mantravīryānubhavaḥ