શિવસૂત્ર · અધ્યાય 1

શિવસૂત્ર, પ્રથમ ઉન્મેષ
ચૈતન્યમ્ આત્મા

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* ચૈતન્યં ચિત્ક્રિયારૂપં શિવસ્ય પરમસ્ય યત્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.1:1 ॥
* સ્વાતન્ત્ર્યમ્ એતદ્ એવાત્મા તતો ઽસૌ પરમઃ શિવઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.1:2 ॥
* અથવા કો ઽયમ્ આત્મેતિ પ્રષ્ટ્ બોધયિતું શિશૂન્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.1:3 ॥
* નાત્મા દેહો ન ચ પ્રાણો ન મનઃ ખં ન શૂન્યભૂઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.1:4 ॥
* કિંતુ ચૈતન્યમ્ એવાત્મેત્ય્ આદિષ્ટં પરમેષ્ઠિના ॥ સિવ્સ્વ્_1.1:5 ॥
* અથ ચૈતન્યમ્ એવૈતદ્ આત્મા સ્વાભાવિકં વપુઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.1:6 ॥
* વિશેષાચોદનાદ્ અસ્ય જગતશ્ ચેત્ય્ અરૂપિણઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.1:7 ॥
* અચેત્યમાનં કસ્યાપિ વપુઃ કિમ્ અપિ નો ભવેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.1:8 ॥
* ચેત્યમાનં તુ ચિદ્રૂપતાદાત્મ્યાચ્ ચિન્મયં ભવેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.1:9 ॥
* એવં શિવોક્તયા નીત્યા જઙ્ગમસ્થાવરાત્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.1:10 ॥
* ચૈતન્યમ્ એવ વિશ્વસ્ય સ્વરૂપં પારમાર્થિકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.1:11 ॥
* નન્વ્ એવંવિધવિશ્વસ્ય ચૈતન્યં ચેદ્ વપુસ્ તદા ॥ સિવ્સ્વ્_1.1:12 ॥
* કથં બન્ધસ્ય સમ્બન્ધ ઇતિ શઙ્કાં વ્યપોહિતુમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.1:13 ॥
* પ્રશ્લેષાશ્લેષપાઠાભ્યાં સૂત્રમ્ આહ મહેશ્વરઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.1:14 ॥]
જ્ઞાનં બન્ધઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* અજ્ઞાનમ્ ઇતિ તત્રાદ્યં ચૈતન્યસ્ફારરૂપિણિ ॥ સિવ્સ્વ્_1.2:1 ॥
* આત્મન્ય્ અનાત્મતાજ્ઞાનં જ્ઞાનં પુનર્ અનાત્મનિ ॥ સિવ્સ્વ્_1.2:2 ॥
* દેહાદાવ્ આત્મમાનિત્વં દ્વયમ્ અપ્ય્ એતદ્ આણવમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.2:3 ॥
* મલં સ્વકલ્પિતં સ્વસ્મિન્ બન્ધઃ સ્વેચ્છાવિભાવિતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.2:4 ॥
* કિમ્ આણવમલાત્મૈવ બન્ધો ઽયં નેત્ય્ ઉદીર્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.2:5 ॥]
યોનિવર્ગઃ કલાશરીરમ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* યોનિર્ ભેદપ્રથાહેતુર્ માયા વર્ગસ્ તદુત્થિતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.3:1 ॥
* કલાદિક્ષિતિપર્યન્તતત્ત્વરાશિસ્ તદાત્મકઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.3:2 ॥
* માયીયાખ્યં મલં તત્તદ્ભિન્નવેદ્યપ્રથામયમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.3:3 ॥
* કલેતિ કાયમ્ આવિશ્ય પરિચ્છેદકરી નૃણામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.3:4 ॥
* વ્યાપૃતિઃ પુણ્યપાપાત્મા શરીરં યસ્ય તત્ પુનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.3:5 ॥
* કાર્મં ચ મલમ્ એતસ્મિન્ દ્વયે બન્ધો ઽનુવર્તતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.3:6 ॥
* ઈશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ ઉક્તમ્ એતન્ મલત્રયમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.3:7 ॥
* સ્વાતન્ત્ર્યહાનિર્ બોધસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યસ્યાપ્ય્ અબોધતા ॥ સિવ્સ્વ્_1.3:8 ॥
* દ્વિધાણવં મલમ્ ઇદં સ્વસ્વરૂપાપહારતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.3:9 ॥
* ભિન્નવેદ્યપ્રથાત્રૈવ માયીયં જન્મભોગદમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.3:10 ॥
* કર્તર્ય્ અબોધે કાર્મં તુ માયાશક્ત્યૈવ તત્ ત્રયમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.3:11 ॥
* ઇત્ય્ અથૈષાં મલાનાં તુ બન્ધકત્વં નિરૂપ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.3:12 ॥]
જ્ઞાનાધિષ્ઠાનં માતૃકા

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* અપૂર્ણમ્ અન્યતારૂપં ભિન્નવેદ્યપ્રથાત્મકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:1 ॥
* શુભાશુભાત્મકાશેષકર્મસંસ્કારવિગ્રહમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:2 ॥
* ત્રિવિધં મલમ્ ઉક્તં યત્ તદ્ એવ જ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:3 ॥
* ન સો ઽસ્તિ પ્રત્યયો લોકે યઃ શબ્દાનુગમાદ્ ઋતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:4 ॥
* અનુવિદ્ધમ્ ઇવ જ્ઞાનં સર્વં શબ્દેન ગમ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:5 ॥
* ઇત્ય્ ઉક્તનીત્યા જ્ઞાનસ્ય વિવિધસ્યાસ્ય માતૃકા ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:6 ॥
* અકારાદિક્ષકારાન્તપઞ્ચાશદ્વર્ણવિગ્રહા ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:7 ॥
* શિવાદિક્ષિતિપર્યન્તતત્ત્વગ્રામપ્રસૂતિભૂઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:8 ॥
* કરન્ધ્રચિતિમધ્યસ્થા બ્રહ્મપાશાવલમ્બિકાઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:9 ॥
* પીઠેશ્વર્યો મહાઘોરા મોહયન્તિ મુહુર્મુહુઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:10 ॥
* ઇતિ શ્રીતિમિરોદ્ઘાટપ્રોક્તનીત્યનુસારતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:11 ॥
* સ્વરાદિવર્ગાધિષ્ઠાતૃમાતૃચક્રપરિષ્કૃતા ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:12 ॥
* અપૂર્ણો ઽહમ્ અહં પૂર્ણો ઽહં કૃશો ઽહં કૃશેતરઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:13 ॥
* ઇતિ શબ્દાનુવેધેન શોકહર્ષાદિકારિકા ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:14 ॥
* અધિષ્ઠાનમ્ અધિષ્ઠાત્રી તદધિષ્ઠાનતો નૃણામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:15 ॥
* અલબ્ધાન્તર્મુખસ્વાત્મવિશ્રાન્તીનિ નિરન્તરમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:16 ॥
* બહિર્મુખાનિ જ્ઞાનાનિ કથ્યન્તે બન્ધહેતવઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:17 ॥
* અથેદૃગ્બન્ધસમ્બન્ધપ્રશમોપાય ઉચ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:18 ॥
* પરમોપેયવિશ્રાન્તિસતત્ત્વઃ પરમેષ્ઠિના ॥ સિવ્સ્વ્_1.4:19 ॥]
ઉદ્યમો ભૈરવઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* યો ઽયં વિમર્શરૂપાયાઃ પ્રસરન્ત્યાઃ સ્વસંવિદઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.5:1 ॥
* ઝટિત્ય્ ઉચ્છલનાકારપ્રતિભોન્મજ્જનાત્મકઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.5:2 ॥
* ઉદ્યમો ઽન્તઃપરિસ્પન્દઃ પૂર્ણાહમ્ભાવનાત્મકઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.5:3 ॥
* સ એવ સર્વશક્તીનાં સામરસ્યાદ્ અશેષતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.5:4 ॥
* વિશ્વતો ભરિતત્વેન વિકલ્પાનાં વિભેદિનામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.5:5 ॥
* અલં કવલનેનાપીત્ય્ અન્વર્થાદ્ એવ ભૈરવઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.5:6 ॥
* અથેદૃગ્ભૈરવાપત્તેર્ બન્ધપ્રશમકારણાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.5:7 ॥
* વ્યુત્થાનં ચ ભવેચ્ છાન્તભેદાભાસમ્ ઇતીર્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.5:8 ॥]
શક્તિચક્રસંધાને વિશ્વસંહારઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* યો ઽયમ્ ઉક્તઃ સ્વસંવિત્તેર્ ઉદ્યમો ભૈરવાત્મકઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:1 ॥
* અસ્યાસ્તિ મહતી શક્તિર્ અતિક્રાન્તક્રમાક્રમા ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:2 ॥
* નિઃશેષનિજચિચ્છક્તિચક્રાક્રમણલમ્પટા ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:3 ॥
* રિક્તારિક્તોભયાકારાપ્ય્ અનેતદ્રૂપિણી પરા ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:4 ॥
* યયૈવ સ્વાત્મચિદ્ભિત્તૌ પ્રમેયોલ્લાસનાદિતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:5 ॥
* પરપ્રમાતૃવિશ્રાન્તિપર્યન્તસ્પન્દરૂપયા ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:6 ॥
* સૃષ્ટિસ્થિતિલયાનાખ્યાભાસશક્તિપ્રસારણાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:7 ॥
* પ્રપઞ્ચવિષયં ચઞ્ચત્પઞ્ચકૃત્યં પ્રપઞ્ચિતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:8 ॥
* તયા પ્રસારિતસ્યાસ્ય શક્તિચક્રસ્ય યત્ પુનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:9 ॥
* સંધાનમ્ આન્તરામ્નાયામ્નાતક્રમવિમર્શનમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:10 ॥
* તસ્મિન્ સત્ય્ અસ્ય વિશ્વસ્ય કાલાગ્ન્યાદિકલાવધેઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:11 ॥
* સંહારઃ સ્યાત્ સ્વસંવિત્તિવહ્નિસદ્ભાવલક્ષણઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:12 ॥
* એવં સ્વસંવિત્કાલાગ્નિપ્લુષ્ટભેદસ્ય યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:13 ॥
* ન સ્યાત્ સમાધિવ્યુત્થાનભેદઃ કો ઽપીતિ કથ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:14 ॥
* જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તભેદે તુર્યાભોગસમ્ભવઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:15 ॥
* ઉદ્યમો ભૈરવ ઇતિ પ્રોક્તરૂપં સ્ફુરદ્વપુઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:16 ॥
* તુર્યં નામ પરં ધામ તદાભોગશ્ ચમત્ક્રિયા ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:17 ॥
* ભેદે ઽપિ જાગ્રદાદીનાં યોગિનસ્ તસ્ય સમ્ભવઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:18 ॥
* અનુસ્યૂતિઃ પરાનન્દરૂપા સ્યાદ્ ઇતિ શિષ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:19 ॥
* જાગ્રદાદિત્રયં સૂત્રત્રયેણ લક્ષ્યતે ક્રમાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.6:20 ॥]
જ્ઞાનં જાગ્રત્

સ્વપ્નો વિકલ્પાઃ

અવિવેકો માયા સૌષુપ્તમ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* જ્ઞાનં બાહ્યાક્ષજં જાગ્રત્ સર્વસાધારણાર્થકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:1 ॥
* સ્વપ્નઃ સ્વાત્મૈવ સમ્પ્રોક્તો વિકલ્પાઃ સ્વાત્મસમ્ભવાઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:2 ॥
* અવિવેકો નિજાખ્યાતિર્ માયા મોહસ્ તદાત્મકઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:3 ॥
* સૌષુપ્તં યોગિનામ્ એતત્ ત્રિતયં ધારણાદિકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:4 ॥
* ઈશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાયાં જાગરાદ્ય્ અપિ લક્ષિતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:5 ॥
* શૂન્યે બુદ્ધ્યાદ્યભાવાત્મન્ય્ અહંતાકર્તૃતાપદે ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:6 ॥
* અસ્ફુટારૂપસંસ્કારમાત્રિણિ જ્ઞેયશૂન્યતા ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:7 ॥
* સાક્ષાણામ્ આન્તરી વૃત્તિઃ પ્રાણાદિપ્રેરિકા મતા ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:8 ॥
* જીવનાખ્યાથવા પ્રાણે ઽહંતા પુર્યષ્ટકાત્મિકા ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:9 ॥
* તાવન્ માત્રસ્થિતૌ પ્રોક્તં સૌષુપ્તં પ્રલયોપમમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:10 ॥
* સવેદ્યમ્ અપવેદ્યં ચ માયામલયુતાયુતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:11 ॥
* મનોમાત્રપથે ઽપ્ય્ અક્ષવિષયત્વેન વિભ્રમાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:12 ॥
* સ્પષ્ટાવભાસા ભાવાનાં સૃષ્ટિઃ સ્વપ્નપદં મતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:13 ॥
* સર્વાક્ષગોચરત્વેન યા તુ બાહ્યતયા સ્થિરા ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:14 ॥
* સૃષ્ટિઃ સાધારણી સર્વપ્રમાત્ણાં સ જાગરઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:15 ॥
* ઇતિ વિસ્તરતઃ પ્રોક્તે લોકયોગ્યનુસારતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:16 ॥
* જાગરાદિત્રયે ઽમુષ્મિન્ન્ અવધાનેન જાગ્રતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:17 ॥
* શક્તિચક્રાનુસંધાનાદ્ વિશ્વસંહારકારણાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:18 ॥
* તુર્યાભોગમયાભેદખ્યાતિર્ અખ્યાતિહારિણી ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:19 ॥
* સ્ફુરત્ય્ અવિરતં યસ્ય સ તદ્ધારાધિરોહતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:20 ॥
* તુર્યાતીતમયં યોગી પ્રોક્તચૈતન્યમ્ આમૃશન્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.9:21 ॥]
ત્રિતયભોક્તા વીરેશઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* જાગરાદિત્રયં પ્રોક્તશક્તિચક્રાનુસંધિતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.10:1 ॥
* તુર્યાનન્દરસાસારાચ્ છુરિતં ભેદવર્જનાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.10:2 ॥
* આનન્દરસનિર્મગ્નં પરમં વ્યોમ ભાવયન્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.10:3 ॥
* ત્રિતયસ્યાસ્ય યો ભોક્તા ચમત્કર્તા સ યોગિરાટ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.10:4 ॥
* ત્રિષુ ધામસુ યદ્ ભોગ્યં ભોક્તા યશ્ ચ પ્રકીર્તિતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.10:5 ॥
* વિદ્યાત્ તદ્ ઉભયં યસ્ તુ સ ભુઞ્જાનો ન લિપ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.10:6 ॥
* ઇત્ય્ ઉક્તનિષ્પ્રતિદ્વન્દ્વિસંવિત્સામ્રાજ્યવૈભવઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.10:7 ॥
* ચિદ્ઘનઃ સ્વાત્મવિજ્ઞાનપરમાનન્દનિર્ભરઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.10:8 ॥
* વીરેશો યેન વીરાણાં ભેદગ્રસનકારિણામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.10:9 ॥
* અન્તર્બહિર્વિસરતામ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ અધીશ્વરઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.10:10 ॥
* કિમ્ અસ્ય પરચિત્તત્ત્વારોહવિશ્રાન્તિસૂચિકાઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.10:11 ॥
* ભૂમિકાઃ સન્ત્ય્ અયં યાભિર્ યાતિ સર્વોત્તરાં સ્થિતિમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.10:12 ॥
* ઇત્ય્ અન્તેવાસિહૃચ્છઙ્કાશાન્ત્યૈ સન્તીત્ય્ ઉદીર્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.10:13 ॥]
વિસ્મયો યોગભૂમિકાઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* યથા સાતિશયાનન્દે કસ્યચિદ્ વિસ્મયો ભવેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.11:1 ॥
* તથાસ્ય યોગિનો નિત્યં તત્તદ્વેદ્યાવલોકને ॥ સિવ્સ્વ્_1.11:2 ॥
* નિઃસામાન્યપરાનન્દાનુભૂતિસ્તિમિતેન્દ્રિયે ॥ સિવ્સ્વ્_1.11:3 ॥
* પરે સ્વાત્મન્ય્ અતૃપ્ત્યૈવ યદ્ આશ્ચર્યં સ વિસ્મયઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.11:4 ॥
* સ એવ ખલુ યોગસ્ય પરતત્ત્વૈક્યરૂપિણઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.11:5 ॥
* ભૂમિકાસ્ તત્ક્રમારોહપરવિશ્રાન્તિસૂચિકાઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.11:6 ॥
* ઈર્દૃગ્વિસ્મયવદ્યોગભૂમિકારૂઢચેતસઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.11:7 ॥]
ઇચ્છા શક્તિર્ ઉમા કુમારી

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* પરભૈરવતાં યુક્ત્યા સમાપન્નસ્ય શાશ્વતીમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.12:1 ॥
* તસ્યૈવ યોગિનો યેચ્છા શક્તિઃ સૈવ ભવત્ય્ ઉમા ॥ સિવ્સ્વ્_1.12:2 ॥
* પરા ભટ્ટારિકા સૈવ કુમારીતિ પ્રકીર્તિતા ॥ સિવ્સ્વ્_1.12:3 ॥
* સદાશિવાદિક્ષિત્યન્તવિશ્વસર્ગાદિલીલયા ॥ સિવ્સ્વ્_1.12:4 ॥
* કુમારી કું મહામાયાભૂમિં મારયતીત્ય્ અપિ ॥ સિવ્સ્વ્_1.12:5 ॥
* કુમારી ચોપભોગ્યાસ્ય યોગિનો ભૈરવાત્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.12:6 ॥
* કુમારી નાન્યભોગ્યા ચ ભોક્ત્રૈકાત્મ્યેન તિષ્ઠતિ ॥ સિવ્સ્વ્_1.12:7 ॥
* ઉમા કુમારી સંત્યક્તસર્વાસઙ્ગા મહેશિતુઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.12:8 ॥
* આરાધનપરા તદ્વદ્ ઇચ્છા શક્તિસ્ તુ યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.12:9 ॥
* અયમ્ એવ સ્ફુટઃ પાઠો દૃષ્ટો ઽનુત્તરદૈશિકૈઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.12:10 ॥
* વ્યાખ્યાતશ્ ચ પરૈઃ શક્તિતમેતિપઠનાત્ પુનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.12:11 ॥
* પ્રકર્ષો વ્યાકૃતો ઽમુષ્યાઃ શક્તેર્ જ્ઞાનક્રિયાત્મતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.12:12 ॥
* એવમ્ ઈદૃક્પ્રભાવેચ્છાશક્તિયુક્તસ્ય યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.12:13 ॥]
દૃશ્યં શરીરમ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* યદ્ યદ્ દૃશ્યમ્ અશેષં તચ્ છરીરં તસ્ય યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:1 ॥
* અહમ્ ઇત્ય્ અપૃથક્ત્વેન પતિવત્ પ્રતિભાસનાત્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:2 ॥
* શરીરં દેહધીપ્રાણશૂન્યરૂપં ઘટાદિવત્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:3 ॥
* દૃશ્યમ્ એવાસ્ય પશુવત્ દ્રષ્ટૃત્વેન ન ભાસતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:4 ॥
* એવં દેહે ચ બાહ્યે ચ સર્વત્રૈવાસ્ય યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:5 ॥
* મયૂરાણ્ડરસન્યાયાત્ પ્રતિપત્તિર્ અભેદિની ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:6 ॥
* દૃશ્યં શરીરતામ્ એતિ શરીરં ચાપિ દૃશ્યતામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:7 ॥
* ઇત્ય્ ઉક્તં યોગિનો યત્ તન્ ન દુર્ઘટમ્ ઇતીર્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:8 ॥
* હૃદયે ચિત્તસંઘટ્ટાદ્ દૃશ્યસ્વાપદર્શનમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:9 ॥
* હૃદયં તદ્ વિજાનીયાદ્ વિશ્વસ્યાયતનં મહત્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:10 ॥
* ઇત્ય્ ઉક્તનીત્યા હૃદયં વિશ્વવિશ્રાન્તિભિત્તિભૂઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:11 ॥
* સ્વસંવિત્ તત્ર સંઘટ્ટશ્ ચિત્તસ્ય ચલતઃ સતઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:12 ॥
* તદૈકાત્મ્યપરામર્શજાગરૂકસ્વભાવતા ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:13 ॥
* તસ્માદ્ દૃશ્યસ્ય વિશ્વસ્ય નીલદેહાદિરૂપિણઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:14 ॥
* સ્વાપસ્યૈતદભાવસ્ય શૂન્યસ્યાપિ ચ દર્શનમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:15 ॥
* સ્વાઙ્ગરૂપેષુ ભાવેષુ પ્રમાતા કથ્યતે પતિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:16 ॥
* ઇતિ શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞોક્તનીત્યા પત્યુર્ ઇવ પ્રભોઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:17 ॥
* સ્વાઙ્ગકલ્પતયા તસ્ય યથાવત્પ્રથનં ભવેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:18 ॥
* ઉક્તે ઽપ્ય્ એવં પ્રમેયે ઽસ્મિન્ન્ ઉપાયાન્તરમ્ ઉચ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.13:19 ॥]
શુદ્ધતત્ત્વસંધાનાદ્ વાપશુશક્તિઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* શુદ્ધં તત્ત્વં પરં વસ્તુ યત્ તત્ પરશિવાત્મકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.14:1 ॥
* તત્સંધાનં પ્રપઞ્ચસ્ય તન્મયત્વેન ભાવનમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.14:2 ॥
* તેનૈવ યસ્ય પશ્વાખ્યા બન્ધશક્તિર્ ન વિદ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.14:3 ॥
* તત્ સદાશિવવત્સો ઽપિ વિશ્વસ્ય જગતઃ પતિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.14:4 ॥
* શુદ્ધતત્ત્વાનુસંધાનવત એવાસ્ય યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.14:5 ॥]
વિતર્ક આત્મજ્ઞાનમ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* વિતર્કઃ પ્રોક્તસંધાનધ્વસ્તબન્ધસ્ય યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.15:1 ॥
* વિશ્વાત્મા શિવ એવાહમ્ અસ્મીત્ય્ અર્થવિચિન્તનમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.15:2 ॥
* એતદ્ એવ સ્ફુરદ્રૂપમ્ આત્મનો જ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.15:3 ॥
* કિં ચાસ્ય પ્રોક્તવૈતર્કસ્વાત્મવિજ્ઞાનશાલિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.15:4 ॥]
લોકાનન્દઃ સમાધિસુખમ્

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* લોક્યં લોકયિતા ચેતિ લોકશ્ ચેત્યચિદાત્મનિ ॥ સિવ્સ્વ્_1.16:1 ॥
* તત્તદ્રૂપતયા તસ્મિં લોકે સ્ફુરતિ યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.16:2 ॥
* ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તિઃ સામાન્યા સર્વદેહિનામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.16:3 ॥
* યોગિનાં તુ વિશેષો ઽયં સમ્બન્ધે સાવધાનતા ॥ સિવ્સ્વ્_1.16:4 ॥
* ઇત્ય્ ઉક્તનીત્યા તત્ સર્વમ્ અહમ્ ઇત્ય્ અનુસંહિતેઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.16:5 ॥
* આનન્દો યો ભવત્ય્ અન્તસ્ તત્ સમાધિસુખં સ્મૃતમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.16:6 ॥
* યત્ સમાધિસુખં તસ્ય સ્વાત્મારામસ્ય યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.16:7 ॥
* તદ્ એવ લોકે લોકાનામ્ આનન્દો ઽન્તર્વિચિન્વતામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.16:8 ॥
* વિભૂતિયોગમ્ એતસ્ય દર્શયત્ય્ અથ યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.16:9 ॥]
શક્તિસંધાને શરીરોત્પત્તિઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* ઇચ્છા શક્તિર્ ઉમેત્ય્ આદિસૂત્રોક્તા શક્તિર્ અસ્ય યા ॥ સિવ્સ્વ્_1.17:1 ॥
* સંધાને યોગિનસ્ તસ્યાસ્ તન્મયીભાવને સતિ ॥ સિવ્સ્વ્_1.17:2 ॥
* તદ્વશાત્ તત્તદિચ્છાર્હશરીરોત્પત્તિર્ ઇષ્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.17:3 ॥
* અન્યાશ્ ચ સિદ્ધયસ્ તસ્ય સમ્ભવન્તીત્ય્ ઉદીર્યતે ॥ સિવ્સ્વ્_1.17:4 ॥]
ભૂતસંધાનભૂતપૃથક્ત્વવિશ્વસંઘટ્ટાઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* ભૂતાનાં દેહધીપ્રાણશૂન્યાનાં ગ્રાહકાત્મનામ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.18:1 ॥
* ગ્રાહ્યાણાં સ્થાવરાણાં ચ સંધાનં પરિપોષણમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.18:2 ॥
* પૃથક્ત્વમ્ અથ વિશ્લેષો વ્યાધ્યાદિક્લેશશાન્તયે ॥ સિવ્સ્વ્_1.18:3 ॥
* વિશ્વસ્ય દેશકાલાદિવિપ્રકૃષ્ટસ્ય યત્ પુનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.18:4 ॥
* સંઘટ્ટશ્ ચક્ષુરાદ્યક્ષપ્રત્યક્ષીકરણાદિકમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.18:5 ॥
* એતત્ સર્વં ભવેચ્ છક્તિસંધાને સતિ યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.18:6 ॥
* યદા પરિમિતાઃ સિદ્ધીર્ અનિચ્છન્ પુનર્ ઇચ્છતિ ॥ સિવ્સ્વ્_1.18:7 ॥
* વિશ્વાત્મતાપ્રથારૂપાં પરાં સિદ્ધિં તદાસ્ય તુ ॥ સિવ્સ્વ્_1.18:8 ॥]
શુદ્ધવિદ્યોદયાચ્ ચક્રેશત્વસિદ્ધિઃ

* [<શિવસૂત્રવાર્તિક:>
* વૈશ્વાત્મ્યપ્રથનાકાઙ્ક્ષી સંધત્તે શક્તિમ્ આત્મનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.19:1 ॥
* યદા યોગી તદા તસ્ય સદાશિવપદસ્પૃશઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.19:2 ॥
* ઈશ્વરો બહિર્ ઉન્મેષો નિમેષો ઽન્તઃ સદાશિવઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.19:3 ॥
* સામાનાધિકરણ્યં ચ સદ્વિદ્યાહમિદંધિયોઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.19:4 ॥
* ઇતિ નીત્યા જગત્ સર્વમ્ અહમ્ એવેતિ યા મતિઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.19:5 ॥
* સા શુદ્ધા નિર્મલા વિદ્યા તદીયાદ્ ઉદયાત્ સ્ફુટમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.19:6 ॥
* ઉન્મજ્જનાત્ સ ચિચ્છક્તિમ્ આત્મનો નિત્યમ્ આમૃશેત્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.19:7 ॥
* યદા યોગી તદા તસ્ય ચક્રેશત્વમ્ અનુત્તરમ્ ॥ સિવ્સ્વ્_1.19:8 ॥
* માહેશ્વર્યં સમાવેશોત્કર્ષાત્ સિધ્યતિ યોગિનઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.19:9 ॥
* વિશ્વાત્મકતદુત્તીર્ણસ્વાત્મારામત્વમ્ એવ સઃ ॥ સિવ્સ્વ્_1.19:10 ॥
* ઇચ્છતિ સ્વચ્છચિદ્રૂપો યદા યોગી તદાસ્ય તુ ॥ સિવ્સ્વ્_1.19:11 ॥]
મહાહ્રદાનુસંધાનાન્ મન્ત્રવીર્યાનુભવઃ