Shiva Samhita · Chapter p4
śrī devyuvāca
brūhi me vākyamīśāna paramārthadhiyaṃ prati
ye vighnāḥ santi lokānāṃ vada me priya śaṅkara
īśvara uvāca
śṛṇu devi pravakṣyāmi yathā vighnāḥ sthitāḥ sadā
muktiṃ prati narāṇāñca bhogaḥ paramabandhanaḥ
nārī śayyāsanaṃ vastraṃ dhanamasya viḍambanam
tāmbūlagnayayayānāni rājyaiśvaryavibhūtayaḥ
haimaṃ raupyaṃ tathā tāmraṃ ratrañcāgurudhenavaḥ
pāṇḍityaṃ vedaśāstrāṇi nṛtyaṃ gītaṃ vibhūṣaṇam
vaṃśī vīṇā mṛdaṅgāśca gajedraścāśvavāhanam
dārāpatyāni viṣayā vighnā ete prakīrtitāḥ
bhogarūpā ime vighnā dharmarūpānimācchuśu
snānaṃ pūjāvidhirhomaṃ tathā mokṣamayī sthitiḥ
vatopavāsaniyamamaunamindriyaniyahaḥ
dhyeyo dhyānaṃ tathā mantro dānaṃ khyātirdiśāsu ca
vāpīkūpataḍāgādiprāsādārāmakalpanā
yaśaṃ cāndrāyaṇa kacchūṃ tīrthāni vividhāni ca
dṛśyante ca ime vighnā dharmarūpeṇa saṃsthitāḥ
yattu vighnaṃ bhavejjñānaṃ kathayāmi varānane
gomukhaṃ svāsanaṃ kṛtvā dhautiprakṣālana ca tat
nāḍīsañcāravijñānaṃ pratyāhāranirodhanam
kukṣisaṃcālanaṃ kṣipraṃ praveśa indriyādhvanā
nāḍīkarmāṇi kalyāṇi bhojanaṃ śrayatāṃ mama
navadhāturasaṃ chindhi śuyiukāstāḍayetpunaḥ
ekakālaṃ samādhiḥ khyāñjigabhūtamidaṃ śṛṇu
saṅgamaṃ gaccha sādhūnāṃ saṃkocaṃ bhaja durjanāt
praveśanirgame vāyorgurulakṣaṃ vilokayet
piṇḍasthaṃ rūpasaṃsthañca rūpasthaṃ rūpavarjitam
barhyaitasminmatāvacchā hṛdayañca praśāmyati
ityete kathitā vighnā jñānarūpe vyavasthitāḥ
mantrayogo hatvaścaiva layayogastṛtīyakaḥ
caturtho rājayogaḥ syātsa dvidhābhāvavarjitaḥ
caturdhā sādhako jñeyo mṛdumadhyādhimātrakāḥ
adhimātratamaḥ śreṣṭho bhavābdhau laghanakṣamaḥ
mandotsāhī susamasvo vyādhistho gurudūṣakaḥ
lobhī pāpamatiścaiva bahvāśī vanitāśrayaḥ
capalaḥ kātaro rogī parādhīno'tiniṣṭhuraḥ
mandācāro mandavīryo jñātavyo mṛdumānavaḥ
dvādaśābde bhavetsiddhiretakhya yatnataḥ param
mantrayogādhikārī sa jñātavyo guruṇā dhruvam
samabuddhiḥ kṣamāyuktaḥ puyayākākṣī priyaṃvadaḥ
madhyasthaḥ sarvakāryeṣu sāmānyaḥ khyāva saṃśayaḥ
etajjātvaiva gurubhirdīyate muktito layaḥ
sthirabuddhirlaye yuktaḥ svādhīno vīryavānapi
mahāśayo dayāyuktaḥ kṣamāvān satyavānapi
śūro vayasthaḥ śraddhāvān gurupādājjapūjakaḥ
yogābhyāsarataścaiva jñātavyaścādhimātrakaḥ
etasya siddhiḥ ṣaḍvarṣe bhavedabhyāsayogataḥ
etasmai dīyate dhīro haḍhayogaśca sāhataḥ
mahāvīryānvitotsāhī manojñaḥ śauryavānapi
śāstrajño'bhyāsaśīlaśca nirmohaśca nirākulaḥ
navayauvanasampatro mitāhārī jiteṃdriyaḥ
nirbhayaśca śucirdakṣo dātā sarvajanāśrayaḥ
adhikārī sthiro dhīmān yathecchāvasthitaḥ kṣamī
suśīlo dharmacārī ca guptaceṣṭaḥ priyaṃvadaḥ
śāstraviśvāsasampatro devatā gurupūjakaḥ
janasaṃgaviraktaśca mahāvyādhi vivarjitaḥ
adhimātravatajñaśca sarvayogasya sādhakaḥ
tribhiḥ saṃvatsaraiḥ siddhiretasya nātra saṃśayaḥ
sarvayogādhikārī sa nātra kāryā vicāraṇā
pratīkopāsanā kāryā dṛṣṭādṛṣṭaphalapradā
punātī darśanādatra nātra kāryā vicāraṇā
gāḍhātape svaprativimbiteśvaraṃ nirīkṣya visphāritalocanadvayam
yadā nabhaḥ paśyati svapratīkaṃ nathohaṇe tatvaragameva paśyati
pratyahaṃ paśyate yo vai svapratīkaṃ nathohaṇe
āyurbhūddhirbhavettasya na mṛtyuḥ khyātkadācana
yadā paśyati sampūrṇaṃ svapratīkaṃ nathohaṇe
tadā jayamavāpnoti vāyuṃ nirjitya sañcaret
yaḥ karoti sadābhyāsaṃ cātmānaṃ vandate param
pūrṇānandaikapuruṣaṃ svapratīkaprasādataḥ
yātrākāle vivāhe ca śubhe karmaṇi saṅkaṭe
pāpakṣaye puyayavṛddhau pratīkopāsanañcaret
niranārakṛtābhyāsādanāre paśyati dhruvam
tadā muktimavāpnoti yogī niyatamānasaḥ
aṃguṣṭhābhyāmubhe śrotre tarjanībhyāṃ dvilocane
nāsārandhre ca madhyābhyāmanāmābhyāṃ mukhaṃ dṛḍham
nirudhya mārutaṃ yogī yadaiva kurute bhṛśam
tadā lakṣaṇamātsāna jyotīrūpaṃ sa paśyati
tattejo dṛśyate yena kṣaṇamātraṃ nirākulam
sarvapāpavinirmuktaḥ sa yāti paramāṃ gatim
niranārakṛtābhyāsādyogī vigatakaccaṣa
sarvadehādi vismṛtya tadabhinnaḥ svayaṃ gataḥ
yaḥ karoti sadābhyāsaṃ guptācāreṇa mānavaḥ
sa vai brahmavilīnaḥ khyātpāpakarmarato yadi
gopanīyaḥ prayatnena sadyaḥ pratyayakārakaḥ
nirvāṇadāyako loke yogoya mama vallabhaḥ
nādaḥ saṃjāyate tasya krameṇābhyāsataśca vai
maladhṛhaveṇuvīrayāsadṛśaḥ prathamo dhvaniḥ
evamabhyāsataḥ paścāt saṃsāradhvānānāśanam
carāṭānādasamaḥ paścāt dhvanirmegharavopamaḥ
dhvanau tasminmano dattvā yadā tiṣṭhati nirbhayaḥ
tadā saṃjāyate tasya layasya mama vallabhe
tatra nāde yadā cittaṃ ramate yogino bhṛśam
vismṛtya sakalaṃ bāhyaṃ nādena saha śāmyati
etadabhyāsayogena jitvā samyāguṇānvahūn
sarvārambhaparityāgī cidākāśe vilīyate
nāsanaṃ siddhasadṛśaṃ na kusthasadṛśaṃ balam
na ravecarīsamā mudrā na nādasadṛśo layaḥ
idānīṃ kathayiṣyāmi muktasyānubhavaṃ priye
yajjñātvā labhate muktiṃ pāpayuktopi sādhakaḥ
samabhyarcyeśvaraṃ samyakṛtvā ca yogamuttamam
bāhṇīyātsusthito bhūtvā guruṃ santoṣya buddhimān
jīvādi sakalaṃ vastu dattvā yogavidaṃ gurum
santoṣyātiprayatrena yogoya gṛhyate budhaiḥ
viprānmatoṣya medhāvī nānāmagalasaṃyutaḥ
mamālaye śucirbhūtvā prajāhṇīyācchuthālpakam
saṃnyakhyānena vidhinā prāktanaṃ vigrahādikam
bhūtvā divyavapuryogī bāhṇīyādvayayamāṇakam
padyāsanasthito yogī janasaṃgavivarjitaḥ
vijñānanāḍīdvitayamahalībhyāṃ nirodhayet
siddhestadāvirbhavati sukharūpī nirañjanaḥ
tasminyariśramaḥ kāryo yena siddho bhavetkhalu
yaḥ karoti sadābhyāsaṃ tasya siddhirna dūrataḥ
vāyusiddhirbhavettasya kramādeva na saṃśayaḥ
sakṛdyaḥ kurute yogī pāpaughaṃ nāśayeddhruvam
tasya khyānmala nātra saśayaḥ
etadabhyāsaśīlo yaḥ sa yogī devapūjitaḥ
arigamādiguragāktyam̐dhvā vicareddhuvanatraye
yo yathākhyānilābhyāsāttadbhavettasya vigrahaḥ
tiṣṭhedātsani medhāvī saṃyutaḥ krīḍate bhṛśam
etadyogaṃ paraṃ gopyaṃ na deyaṃ yasya kasyacit
yaḥ pramāṇaiḥ samāyuktastameva kathyate dhruvam
yogī padmāsane tiṣṭhetkayatvakūpe yadā smaran
jihnāṃ kṛtvā tālumūle kṣutpipāsā nivartate
kayaukūpādadhaḥ sthāne kūrmanāḍaghasti śobhanā
tasmin yogī mano dattvā cittasthairyaṃ labhedbhaśam
śiraḥ kapāle rudrākṣaṃ vivaraṃ cintayedyadā
tadā jyotiḥ prakāśaḥ khyādvidyutpuñjasamaprathaḥ
etañcinānamātreṇa pāpānāṃ saṃkṣayo bhavet
durācāro'pi puruṣo labhate paramaṃ padam
aharniśaṃ yadā cintāṃ tatkaroti vicakṣaṇāḥ
siddhānāṃ darśanaṃ tasya bhāṣaṇañca bhaveddhṛdhruvam
tiṣṭhan gacchan svapan bhuñjan dhyāyecchūnyamaharniśam
tadākāśamayo yogī cidākāśe vilīyate
etajjñānaṃ sadā kāryaṃ yoginā siddhimicchatā
niranārakṛtābhyāsānmama tulyo bhaveddhṛdhruvam
etajjānabalādyogī sarveṣāṃ vallabho bhavet
sarvān bhūtān jayaṃ kṛtvā nirāśīraparigrahaḥ
nāsāgre dṛśyate yena padyāsanagatena vai
manaso maraṇa tasya khecaratvaṃ prasiddhyati
jyotiḥ paśyati yogīndraḥ śuddhaṃ śuddhācalopamam
tatrābhyāsabalenaiva svayaṃ tadrakṣako bhavet
uttānaśayane bhūmau suptvā dhyāyanniranāram
sadyaḥ śramavināśāya svayaṃ yogī vicakṣaṇaḥ
śiraḥ paścāttu bhāgasya dhyāne mṛtyuñjayo bhavet
bhrūmadhye dṛṣṭimātreṇa hyaparaḥ parikīrtitaḥ
caturvidhasya cānnasya rasastredhā vibhajyate
tatra sāratamo liṃgadehasya paripoṣakaḥ
saptadhātumaya piṇḍametī puṣṇāti madhyā,
yāti viyamūtrarūpeṇa tṛtīyaḥ saptato bahiḥ
ādyabhāgadvaya nāḍyaḥ proktāstāḥ sakalā api
poṣayanti vapurvāyumāpādatalamastakam
nāḍībhirābhiḥ sarvābhirvāyuḥ sañcarate yadā
tadaivātraraso dehe sāmyeneha pravartate
caturdaśānāṃ tatreha vyāpāre muratayathāgataḥ
tā anupratvahīnāśca prāṇasañcāranāḍikāḥ
gudādvayaṃgulataścordhvaṃ metaikāgulatastvadhaḥ
evañcāsti samaṃ kandaṃ samatāñcaturaṃgulam
paścimābhimukhīḥ yonirgudameḍhrāntarālagā
tatra kandaṃ samākhyātaṃ tatrāsti kuṇḍalī sadā
saṃveṣṭya sakalā nāḍīḥ sārddhatrikuṭalākṛtīḥ
mukhe niveśya sā pucchaṃ suṣumyagāvivare sthitā
suptā nāgopamā hyeṣā sphurantī prabhayā svayā
ahivatsandhisaṃsthānā vāvadevī bījasaṃjñikā
jñeyā śaktiriyaṃ viṣyayornirtharā svarargabhāsvarā
sattvaṃ rajastamaśceti guṇatrayaprasūtikā
tatra bandhūkapuṣpābhaṃ kāmabījaṃ prakīrtitam
kalahemasamaṃ yoge prayuktākṣararūpiṇam
suṣumyagāpi ca saṃśliṣṭā bījaṃ tatra varaṃ sthitam
śarañcadranibhaṃ tejañjayametaktyuroktyatam
sūryakoṭipratīkāśaṃ candrakoṭisuśītalam
etattrayaṃ militvaiva devī tripurathairavī
bījasaṃjñaṃ paratejastadeva parikīrtitam
kriyāvijñānaśaktibhyāṃ yutaṃ yatparito bhramat
uttiṣṭhadviśatastvasthaḥ sūkṣmaṃ śoṇaśikhāyutam
yonisthaṃ tatparaṃ tejaḥ svayaṃbhūliṃgasaṃjñitam
ādhārapadyametaddhi yoniryakhyāsti kandataḥ
parisphuradvādisāntacaturvarṇaṃ caturdalam
kulābhidhaṃ suvarṇābhaṃ svayasthūlihasaṃgatam
dvirayaḍo yatra siddhosti ḍākinī yatra devatā
tatpadyamadhyagā yonistatra kuḍūṇalinī sthitā
tasyā ūrdhve sphurattejaḥ kāmabījaṃ bhramanmatam
yaḥ karoti sadā dhyānaṃ mūlādhāre vicakṣaṇāḥ
tasya khyāddārdurī siddhirbhūmityāgakrameṇa vai
capuṣa kāntirutkṛṣṭā jaḍharāgnivivardhanam
ātoyañca paṭutvañca sarvajñatvañca jāyate
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyañca vetti sarvaṃ sakāraṇam
aśrutānyapi śāstrāṇi sarahasyaṃ bhaveddhṛdhruvam
vaktre sarasvatī devī sadā nṛtyati nirbharam
mantrasiddhirbhavettakhya japādeva na saṃśayaḥ
jarāmaraṇaduravaughānnāśayati gurorvacaḥ
idaṃ dhyānaṃ sadā kāryaṃ pavanābhyāsinā param
dhyānamātreṇa yogīndro mucyate sarvakilviṣāt
mūlapadyaṃ yadā dhyāyedyogī svayammulihakam
tadā tatvaṇamātreṇa pāpaughaṃ nāśayeddhruvam
yaṃ yaṃ kāmayate citte taṃ taṃ phalamavāpnuyāt
niranārakṛtābhyāsāttaṃ paśyati vibhuktidam
bahirabhyantare śreṣṭhaṃ pūjanīyaṃ prayatnataḥ
tataḥ śreṣṭhatamaṃ hyetatrānyadasti mataṃ mama
ātmasaṃsthaṃ śivaṃ tyaktyā bahisthaṃ yaḥ samarcayet
hastasthaṃ piṇḍamutsṛjya bhramate jīvitāśayā
ātsaliṃgārcanaṃ kuryādanālasyaṃ dine dine
tasya khyātsakalā siddhirnātra kāryā vicāraṇā
niranārakṛtābhyāsātpayamāsaiḥ siddhimāpnuyāt
tasya vāyupraveśopi suṣumyagāyāsthavedadhruvam
manojayañca labhate vāyuvinduvidhāraṇāt
aihikāmuṣṭyikīsiddhirbhavennaivātra saṃśayaḥ
dvitīyantu sarojañca liṃgamūle vyavasthim
bādilāntaṃ ca ṣaḍvaraya paribhāsvaraṣaḍdalam
svādhiṣṭhānābhidhaṃ tattu paṃkajaṃ śoṇarūpakam
bālākhyo yatra siddho'sti devī yatrāsti rākiṇī
vo dhyāyati sadā divyaṃ svādhiṣṭhānāravindakam
tasya kāmāhanāḥ sarvā bhajante kāmamohitāḥ
vividhañcāśrutaṃ śāstraṃ niḥśaṅko vai bhavedadhuvam
sarvarogavinirmukto loke carati nirbhayaḥ
maraṇaṃ khādyate tena sa kenāpi na khādyate
tasya syātparamā siddhiraṇimādiguṇapradā
vāyuḥ sañcarate dehe rasavṛddhirbhavedadhruvam
ākāśapaṅkajagalatpīyūṣamapi varddhate
tṛtīyaṃ paṅkaja nābhau maṇipūrakasaṃjñakam
daśāraḍādiphānāṇi śobhitaṃ hemavarṇakam
rudrākhyo yatra siddho'sti sarvamahaladāyakaḥ
tatrasthā lākinī nāmrī devī paramadhārmikā
tasmin dhyānaṃ sadā yogī karoti maṇipūrake
tasya pātālasiddhiḥ srāvirantarasaravāvahā
īpsitañca bhavelloke duravarogavināśanam
kālasya vañcanañcāpi paradehapraveśanam
jāmbūnadādikaraṇaṃ siddhānāṃ darśanaṃ bhavet
oṣadhīdarśanañcāpi nidhīnāṃ darśanaṃ bhavet
hṛdaye'nāhataṃ nāma caturthaṃ paṅkaja bhavet
kādiḍhāntārṇasaṃsthānaṃ dvādaśārasamanvitam
atiśoṇa vāyubījaṃ prasādasthānamīritam
padmasthaṃ tatparaṃ tejo bāṇaligaṃ prakīrtitam
yasya smararagamātreṇa dṛṣṭādṛṣṭaphalaṃ labhet
siddhaḥ pinākī yatrāste kākinī yatra devatā
etasminmatataṃ dhyānaṃ hṛtpāthoje karoti yaḥ
kṣubhyante tasya kāntā vai kāmārtā divyayoṣita
jñānañcāpratima tasya trikālaviṣayasthavet
dūraśrutirdūradṛṣṭiḥ svecchayā svagatā vajet
siddhānāṃ darśanañcāpi yoginī darśanaṃ tathā
bhavetavecarasiddhiśca khecarāṇāṃ jayantathā
yo dhyāyati paraṃ nityaṃ bāṇaligaṃ dvitīyakam
khecarī bhūcarī siddhirbhavettasya na saṃśayaḥ
etaddhaghānasya māhātmyaṃ kathitaṃ naiva śakyate
brahmādyāḥ sakalā devā gopayanti parañjidam
kayausthānasthitaṃ padyaṃ vuśuddhaṃ nāmapañcamam
suhemābhaṃ svaropetaṃ ṣoḍaśasvarasaṃyutam
chagalāyaḍo'sti siddhotra śākinī cādhidevatā
dhyānaṃ karoti yo nityaṃ sa yogīśvarapaṇḍitaḥ
kintvasya yogino'nyatra viśuddhākhye saroruhe
caturvedā vibhāsante sarahasyā nidheriva
rahasthāne sthito yogī yadā krodhavaśo bhavet
tadā samasta १ la nātra saśayaḥ
iha sthāne mano yasya daivādyātilayaṃ yadā
tadā bāhyaṃ parityajya svāntare ramate dhruvam
tasya na kṣatimāyāti svaśarīrasya śaktitaḥ
saṃvatsarasahasre'pi vajrātikoḍhanakhya vai
yadā tyajati taddhyānaṃ yogīdro'vanimaṇḍale
tadā varṣasahasrāṇi manyate tatkṣaṇaṃ kṛtī
ājñāpadya bhruvormadhye hakṣopetaṃ dvipatrakam
śuklābhaṃ tanmahākālaḥ siddho devyatra hākinī
śarañcadranibhaṃ tarākṣarabījaṃ vijaṃbhitam
pumān paramahaso'yaṃ yajjātvā nāvasīdati
etadeva parantejaḥ sarvatantreṣu mantriṇaḥ
cintayitvā parāṃ siddhiṃ labhate nātra saṃśayaḥ
turīyaṃ tritayaṃ liṃgaṃ tadāhaṃ muktidāyakaḥ
dhyānamātreṇa yogīndro matsamo bhavati dhruvam
iḍā hi oṣagalā khyātā varaṇāsīti hocyate
vārāṇasī tayormadhye viśvanāthotra bhāṣitaḥ
etatvetrasya māhātmyabhūṣibhistattvadarśibhiḥ
śāstreṣu bahudhā proktaṃ paraṃ tattvaṃ subhāṣitam
suṣumyagā meruṇā yātā bahyarañja yato'sti vai
tataścaiṣā parāhatya tadājñāpadyadakṣiṇe
vāmanāsāpuṭaṃ yāti ७geti parigīyate
brahyarandhe hi yatpadya sahasrāraṃ vyavasthitam
tatra kandehi yā yonistantvā candro vyavasthitaḥ
trikoṇākāratastakhyāḥ sudhā kṣarati santatam
iḍāyāmamṛtaṃ tatra samaṃ sravati candramāḥ
amṛtaṃ vahati dhārā dhārārūpaṃ nirantaram
vāmanāsāpuṭaṃ yāti gaṃgetyuktā hi yogibhiḥ
ājñāpaṅkajadakṣāsādvāmanāsāpuṭagatā
udāvaheti tatreḍā varaṇā samudāhṛtā
tato dvayorhi madhye tu vārāṇasīti cintayet
tadākārā oṣagalāpi tadājñākamalānāre
dakṣanāsāpuṭe yāti proktāsmābhirasīti vai
mūlādhāre hi yatpadya catuṣpatraṃ vyavasthitam
tatra madhyehi yā yonistantvā sūryo vyavasthitaḥ
tatsūryamayaḍaladvārādviṣa kṣarati santatam
oṣagalāyāṃ viṣaṃ tatra samarpayati tāpanaḥ
viṣaṃ tatra vahantī yā dhārārūpaṃ nirantaram
dakṣanāsāpuṭe yāti kalpiteyantu pūrvavat
ājñāpaṅkajavāmākhyāddakṣanāsāpuṭaṃ gatā
udāvahā oṣagalāpi purāsīti prakīrtitā
ājñāpadyamidaṃ proktaṃ yatra devo maheśvaraḥ
pīutrayaṃ tataścordhvaṃ niruktaṃ yogacintakaiḥ
tadvindunādaśaktyākhyaṃ bhālapadye vyavasthitam
yaḥ karoti sadādhyānamājñāpadyakhya gopitam
pūrvajanmakṛtaṃ karma vinaśyedavirodhataḥ
iha sthite yadā yogī dhyānaṃ kuryātrirantaram
tadā karoti pratimāṃ pūjājapamanarthavat
yakṣarākṣasagandharvā aṣmarogaravakinnarāḥ
sevante caraṇau tasya sarve tasya vaśānugāḥ
karoti rasanāṃ yogī praviṣṭāṃ viparītagām
lambikordhveṣu garteṣu dhṛtvā dhyānaṃ bhayāpaham
asmin sthāne mano yasya kṣaṇārdhaṃ vartate'calam
tasya sarvāṇi pāpāni saṃkṣayaṃ yānti tattvāt
yāni yāni hi proktāni paṃcapadye phalāni vai
tāni sarvāṇi sutarāmetajjānāvyavanti hi
yaḥ karoti sadābhyāsamājñā padye vicakṣaṇaḥ
vāsanāyā mahābandhaṃ tiraskṛtya pramodate
prāṇaprayāṇasamaye tatpadyaṃ yaḥ smaranmudhīḥ
tyajetpāragaṃ sa dharmātmā paramātmani līyate
tiṣṭhan gacchan svapan jāgrat yo dhyānaṃ kurute naraḥ
pāpakarmavikurvāṇo hani majjati kilviṣe
yogī bandhādvinirmuktāḥ svīyayā prabhayā svayam
dvidaladhyānamāhātmyaṃ kathituṃ naiva śakyate
bahyādidevatāścaiva kiñcinmatto vidanti te
ata ūrdhvaṃ tālumūle sahasrāraṃsaroruham
asti yatra suṣumyagāyā mūlaṃ savivaraṃ sthitam
tālumūle suṣumyagā sā adhovakyā pravartate
mūlā dhāreṇayonyastāḥ sarvanāḍyaḥ samāśritāḥ
tā bījabhūtāstattvakhya bahyamārgapradāyikāḥ
tālusthāne ca yatpadya sahasrāraṃ purāhitam
tatkande yonirekāsti paścimāgnimukhī matā
tasyā madhye suṣumyagāyā mūlaṃ savivaraṃ sthitam
brahyarandhaṃ tadevoktamāmūlādhārapaṅkajam
tatastambhadhe tacchaktiḥ suṣunyayā kuṇḍalī sadā
suṣumyagāyāṃ sadā śaktiścitrā syānmama vallabhe
tasyāṃ mama mate kāryā bahyarañjādikalpanā
yasyāḥ khyararagamātreṇa brahyajñatvaṃ prajāyate
pāpakṣayaśca bhavati na bhūyaḥ puruṣo bhavet
praveśitaṃ calāhaṣṭhaṃ mukhe svasya niveśayet
tenātra na vahatyeva dehacārī samīraṇaḥ
tena saṃsāracakresmin bhramatītyeva sarvadā
tadarthaṃ ye pravartante yogī na prāṇadhāraṇe
tata evākhilā nāḍī viruddhā cāṣṭaveṣṭanam
iyaṃ kuṇḍalinī śaktī randhraṃ tyajati nānyathā
yadā pūrṇāsu nāḍīṣu satriruddhānilāstadā
bandhatyāgena kuṇḍalyā mukhaṃ snadhāt bahirbhavet
suṣumyagāyāṃ sadaivāyaṃ vahetprāṇasamīraṇaḥ
mūlapadyāsthitā yonirvāmadakṣiṇakoṇataḥ
iḍāpiṃgalayormadhye suṣumyagā yonimadhyagā
bahyarandhratu tatraiva suṣumyagādhāramaṇḍale
yo jānāti sa muktaḥ khyātkarmabandhādvicakṣaṇaḥ
bahyarandhamukhe tāsāṃ saṃgamaḥ khyādasaṃśayaḥ
tasmintrāne snātakānāṃ muktiḥ khyādavirodhataḥ
gaṃgāyamunayormadhye vahatyeṣā sarasvatī
tāsāṃ tu saṃgame snātvā dhanyo yāti parāṃ gatim
iḍā gaṃgā purā proktā oṣagalā cārkaputrikā
madhyā sarasvatī proktā tāsāṃ sago'tidurlabhaḥ
sitāsite saṃgame yo manasā snānamācaret
sarvapāpavinirmukto yāti bahya sanātanam
triverāyāṃ saṃgame yo vai pitṛkarma samācaret
tārayitvā opasṛbhyavanmi yāti paramāṃ gatim
nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ pratyahaṃ yaḥ samācaret
manasā cintayitvā tu so'kṣayaṃ phalamāpnuyāt
sakṛdyaḥ kurute srānaṃ svarge saukhya bhunakti saḥ
dagdhvā pāpānaśeṣānvai yogī śuddhamatiḥ svayam
apavitraḥ pavitrī vā sarvāvasthāṃ gatopi vā
srānācararagamātreṇa pūto bhavati nānyathā
mṛtyukāle plutaṃ dehaṃ triverāyāḥ salile yadā
vicintya yastvajetpāragānma tadā mokṣamāpnuyāt
nātaparataraṃ guhyaṃ triṣu lokeṣu vidyate
goptavyaṃ tatprayatnena na vyākhyeyaṃ kadācana
brahyarandhe mano dattvā kṣaṇārdhaṃ yadi tiṣṭhati
sarvapāpavinirmuktaḥ sa yāti paramāṃ gatim
asmiñjam̐niṃ mano yasya sa yogī mayi līyate
ānimādiguṇānmuktyā svecchayā puruṣottamaḥ
etadañjadhyānamātreṇa martyaḥ saṃsāre sminvañjatho me bhavetsaḥ
pāpāñjitvā muktimārgādhikārī śānaṃ dattvā tārayatyadbhutaṃ vai
caturmukhāditridaśairagamyaṃ yogivallabham
prayatrena sugopyaṃ tadbahyarandhraṃ mayoditam
purā mayoktā yā yoniḥ sahasrāre saroruhe
takhyā'dho vartate candrastaddhadhānaṃ kriyate budhaiḥ
yasya smaraṇamātreṇa yogīndro'vanimaṇḍale
pūjyo bhavati devānāṃ siddhānāṃ sammato bhavet
śirakapālavivare dhyāyeddagdhamahodadhim
tatra sthitvā sahasrāre padye candraṃ vicintayet
śirakapālavivare dviraṣṭakalayā yutaḥ
pīyūṣabhānuhasāratayaṃ bhāvayettaṃ niraṃjanam
niranārakṛtābhyāsāvidine paśyati dhruvam
dṛṣṭimātreṇa pāpaughaṃ dahatyeva sa sādhakaḥ
anāgatañca sphurati cittaśuddhirbhavetavalu
sadyaḥ kṛtvāpi dahati mahāpātakapañcakam
ānukūlyaṃ grahā yānti sarve naśyantyupadravāḥ
upasargāḥ śama yānti yuddhe jayamavāpnuyāt
ravecarīthūcarīsiddhirbhaveccīrendudarśanāt
dhyānādevabhave tsarvaṃ nātra kāryā vicāraṇā
satatābhyāsayogena siddho bhavati nānyathā
satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ mama tulyo bhaveddhruvam
yogaśāstre'pyabhirataṃ yogināṃ siddhidāyakam
ata ūrdhvaṃ divyarūpaṃ sahasrāraṃ saroruham
bahyāyaḍāratayasya dehasya bāhye tiṣṭhati muktidam
kailāso nāma tasyaiva maheśo yatra tiṣṭhati
nakulāralayo'vināśī ca kṣayavṛddhivivarjitaḥ
sthānasyāsya jñānamātreṇa nṛṇāṃ saṃsāre'sminmasthavo naiva bhūyaḥ
bhūtagrāmaṃ santatābhyāsayogātkartuṃ hartuṃ syānna śaktiḥ samayā
sthāne pare haṃsanivāsabhūte kailāsanāmrīha niviṣṭacetāḥ
yogī hṛtatayādhiradhaḥ kṛtādhivarāyuściraṃ jīvati mṛtyumuktaḥ
cittahattiryadā līnā kulākhye parameśvare
tadā samādhisāmyena yogī niścalatāṃ vajet
niranārakṛte dhyāne jagadvismaraṇaṃ bhavet
tadā vicitrasāmarthyaṃ yogino bhavati dhruvam
tasmādgalitapīyūṣaṃ pibedyogī nirantaram
mṛtyormṛtyuṃ vidhāyāśu kulaṃ jitvā saroruhe
atra kuṇḍalinī śaktirlayaṃ yāti kulābhidhā
tadā caturvidhā sṛṣṭirlīyate paramātmani
yajjñātvā prāpya viṣayaṃ ciattahattirvilīyate
tasmin pariśramaṃ yogī karoti nirapekṣakaḥ १५८ḥ
cittahottayadālīnā tasmin yogī bhavedadhuvam
tadā vijñāyate'ravayaḍajñānarūpo nirañjanaḥ
bahyāyaḍabāhye saṃciṃtya svapratīkaṃ yathoditam
tamāveśya mahacchūnyaṃ cintayedavirodhataḥ
ādyantamadhyaśūnyaṃ talkoṭisūryasamaprabham
candrakoṭipratīkāśamabhyasya siddhimāpnuyāt
etaddhyānaṃ sadā kuryādanālasyaṃ dine dine
tasya khyātsakalā siddhirvatsarānnātra saṃśayaḥ
kṣaṇārdhaṃ niścalaṃ tatra mano yasya bhavedadhuvam
sa eva yogī savyaktaḥ sarvalokeṣu pūjitaḥ
tasya kañjaṣasaṃghātastatvaragādeva naśyati
yaṃ dṛṣṭvā na pravartaṃte mṛtyusaṃsāravartmani
abhyasettaṃ prayatnena svādhiṣṭhānena vartmanā
etaddhaghānasya māhātmyaṃ mayā vaktuṃ na śakyate
yaḥ sādhayati jānāti sosmākamapi sammataḥ
dhyānādeva vijānāti vicitrekṣaṇasasthavam
arigamādiguṇopeto bhavatyeva na saṃśayaḥ
rājayogo mayākhyātaḥ sarvatantreṣu gopitaḥ
rājādhirājayogo'yaṃ kathayāmi samāsataḥ
svastikañcāsanaṃ kṛtvā sumatve jantuvarjite
guruṃ saṃpūjya yatrena dhyānametatsamācaret
nirāccadhaṃ bhavejjīvaṃ jñātvā vedāntayuktitaḥ
nirālambaṃ manaḥ kṛtvā na kiñciñcināyetsudhīḥ
etaddhyānānyahāsiddhirbhavatyeva na saṃśayaḥ
vṛttihīnaṃ manaḥ kṛtvā pūrṇarūpaṃ svayaṃ bhavet
sādhayetsatataṃ yo vai sa yogī vigataspṛhaḥ
ahaṃnāma na kopyasti sarvadālpaiva vidyate
ko kathaḥ kasya vā mokṣa ekaṃ paśyetsadā hi saḥ
etalkaroti yo nityaṃ sa mukto nātra saṃśayaḥ
sa eva yogī savyaktaḥ sarvalokeṣu pūjitaḥ
ahamasmīti yanmatvā jīvātmaparamātmanoḥ
ahaṃ tvametadubhayaṃ tyaktyāravayaḍa vicintayet
adhyāropāpavādābhyāṃ yatra sarvaṃ vilīyate
tadvījamāśrayedyogī sarvasaṃgavivarjitaḥ
aparokṣaṃ cidānandaṃ pūrṇa tyaktvā bhramākulāḥ
parokṣaṃ cāparokṣaṃ ca kṛtvā mūḍhā bhramanti vai
carācaramidaṃ viśvaṃ parokṣaṃ yaḥ karoti ca
aparokṣaṃ paraṃ bahya tyaktaṃ tasmin pralīyate
jñānakāraragamajñānaṃ yathā notpadyate bhṛśam
abhyāsaṃ kurute yogī sadā sahavivarjitam
sarvendriyāṇi saṃyamya viṣayebhyo vicakṣaṇaḥ
viṣayebhyaḥ suṣuptyaiva tiṣṭhetsagavivarjitaḥ
evamabhyasato nityaṃ svaprakāśaṃ prakāśate
śrotuṃ buddhisamarthārthaṃ nivartante gugaurgaraḥ
tadabhyāsavaśādekaṃ svato jñānaṃ pravartate
yato vāco nivartante aprāpya manasā saha
sādhanādamalaṃ śānaṃ svayaṃ sphurati taddhruvam
halaṃ vinā rājayogo rājayogaṃ vinā haṭhaḥ
tasmātpavartate yogī hale sadurumārgataḥ
sthite dehe jīvati ca yoga na śriyate bhṛśam
indriyārthopabhogeṣu sa jīvati na saṃśayaḥ
abhyāsapākaparyantaṃ mitānnaṃ smaraṇa bhavet
anāthā sādhanaṃ dhīmān kartuṃ pārayatīhana
atīvasādhusaṃlāpovadet saṃsadibuddhimān
karoti piṇḍarakṣārthaṃ bahnālāpavivarjitaḥ
tyajyate tyajyate sahaṃ sarvathā tyajyate bhṛśam
anyathā na lagnenmuktiṃ satyaṃ satyaṃ mayoditam
guptathaiva kriyate'bhyāsaḥ saṃgaṃ tyaktyā tadantare
vyavahārāya kartavyo bāhye saṃgānurāgataḥ
sve sve karmaṇi vartaṃte sarve te karmasasthavāḥ
nimittamātraṃ karaṇe na doṣosti kadācana
evaṃ niścitya sudhiyā bāhasthopi yadācaret
tadā siddhimavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā
pāpapūyayavinirmuktaḥ parityaktāhasādhakaḥ
yo bhavetsa vimuktaḥ khyādgṛhe tiṣṭhanmadā gṛhī
na pāpapurāyairlipyeta yogayukto sadā gṛhī
kurvannapi tadā pāpāñjakārye lokasaṃyahe
adhunā saṃpravakṣyāmi mantrasādhanamuttamam
aihikāmudhmikasurava yena khyādaviraudhataḥ
yasminmantre vare jñāte yogasiddhirbhavetavalu
yogena sādhakendrasya sarvaiśvayesukhapradā
mūlādhāresti yatpadya caturdalasamanvitam
tanmadhye vāvabhava bījaṃ visphurantaṃ taḍityatham
hṛdaye kāmabījaṃtu kadhūkakusumaprabham
ājñāravinde śaktyākhya candrakoṭisamaprabham
bījatrayamidaṃ gopyaṃ bhuktimuktiphalapradam
etanmantratrayaṃ yogī sādhayetsiddhisādhakaḥ
etanmantraṃ gurorkvadyadhvā na drutaṃ na vilambitam
akṣarākṣarasandhānaṃ nisandigdhamanā japet
tadgataścaikacittaśca śāstroktavidhinā sudhīḥ
devyāstu purato lakṣaṃ hutvā lakṣatrayaṃ japet
karavīraprasūnanuā guḍakṣīrājyasaṃyutam
kuṇḍe yonyākṛte dhīmāñjapānte juhuyātsudhīḥ
anuṣṭhāne kṛte dhīmānyūrvasevā kṛtā bhavet
tato dadāti kāmānvai devī tripurabhairavī
guruṃ santoṣya vidhivaktyadhvā mantravarottamam
anena vidhinā yukto mandabhāvayo'pi siddhyati
lakṣamekaṃ japedyastu sādhako vijitendriyaḥ
darśanāttasya kṣubhyante yoṣito madanāturāḥ
patanti sādhakasyāye nirlajjā bhayavarjitāḥ
japtena ceddvilakṣeṇa ye yasminviṣaye sthitāḥ
āgacchanti yathātīrthaṃ vimuktakulaviyahāḥ
dadati tasya sarvasvaṃ tasyaiva ca vaśe sthitāḥ
tribhirlakṣaistathājaptairmaṇḍalīkāḥ samaṇḍalāḥ
vaśamāyānti te sarve nātra kāryā vicāraṇā
ṣaḍbhirlakṣairmahīpālaṃ sabhṛtyabalavāhanam
lalairdvādaśabhirjasairyacarakṣoraśvarāḥ
vaśamāyānti te sarve āśāṃ kurvanti nityaśaḥ
tripañcalakṣajaptaistu sādhakendrasya dhīmataḥ
siddhavidyādharāścaiva gandharvāṣmarasāgaṇāḥ
vaśamāyānti te sarve nātra kāryā vicāraṇā
haḍhācchravaṇavijñānaṃ sarvajñatvaṃ prajāyate
tathāṣṭādaśabhirlakṣairdehenānena sādhakaḥ
uttiṣṭhenmedinīṃ tat yastvā divyadehastu jāyate
bhramate svecchayā loke chidrāṃ paśyati medinīm
aṣṭāviṃśatibhirlakṣairvidyādharapatirbhavet
sādhakastu bhaveddhīmācchāmarūpo mahābalaḥ
triṃśaktyakṣaistathājaptairbrahmavistusamo bhavet
rudratvaṃ ṣaṣṭibhirlakṣairamaratvamaśītibhiḥ
koṭathaikayā mahāyogī līyate parame pade
sādhakastu bhavedyogī trailokye so'tidurlathaḥ
tripure tripurantyekaṃ śivaṃ paramakāraṇam
akṣayaṃ tatpadaṃ śānāmaprameyamanāmayam //
labhate'sau na sandeho dhīmānmarvamabhīpsitam
śivavidyā mahāvidyā guptā cāgre maheśvarī
manvāṣitamidaṃ śāstraṃ gopanīyamato budhaiḥ
hauvidyā paraṃgopyā yoginā siddhimicchatā
bhavedvīryavatī guptā nirvīryā ca prakāśitā
ya idaṃ paṭhate nityamādyopāntaṃ vicakṣaṇaḥ
yogasiddhirbhavettasya krameṇaiva na saṃśayaḥ
samokṣaṃ labhate dhīmānya idaṃ nityamarcayet
mokṣārthibhyaśca sarvebhyaḥ sādhubhyaḥ śrāvayedapi
kriyāyuktasya siddhiḥ khyādakriyasya kathasthavet
tasmātkiyāvidhānena kartavyā yogipuṃgavaiḥ
yadṛcchālābhasantuṣṭaḥ santyaktyānārasaṃjñakaḥ
bāhasthaścāpyanāsaktaḥ sa mukto yogasādhanāt
gṛhasthānāṃ bhavetsiddhirīśvarāṇāṃ japena vai
yogakriyābhiyuktānāṃ tasmātsaṃyatate gṛhī
gehe sthitvā putradārādipūrṇaḥ
sahaṃ tyaktvā cāntare yogamārge
siddheścihnaṃ vīkṣya paścād gṛhastha-
krīḍetso vai mammataṃ sādhayitvā
Original text: śivasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0