Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shiva Samhita · Chapter p5

p5.1

ekaṃ jñānaṃ nityamādyantaśūnyaṃ nānyatkiñcidvatte te vastu satyam
yadbhedosminnindriyopādhinā vai jñānasyāyaṃ bhāsate nānyathaiva

p5.2

atha bhaktānurakto'haṃ vakti yogānuśāsanam
īśvaraḥ sarvabhūtānāmātmamuktipradāyakaḥ

p5.3

tyaktvā vivādaśīlānāṃ mataṃ durlānahetukam
ālpajñānāya bhūtānāmananyagaticetasām

p5.4

satyaṃ kecitpraśaṃsanti tapaḥ śaucaṃ tathāpare
kṣamāṃ kecitpaśasati tathaiva samamārjavam

p5.5

keciddānaṃ praśaṃsanti pitṛkarma tathāpare
kecitkarma praśaṃsanti kecidvairāvayamuttamam

p5.6

kecidgahasthakarmāṇi praśaṃsanti vicakṣaṇāḥ
agnehotrādikaṃ karma tathā kecitparaṃ viduḥ

p5.7

mantrayogaṃ praśaṃsanti kecittīrthānusevanam
evaṃ bahunupāyāṃstu pravadanti hi muktaye

p5.8

evaṃ vyavasitā loke kṛtyākṛtyavido janāḥ
vyāmohameva gacchati vimuktāḥ pāpakarmabhiḥ

p5.9

etanmatāvalambī yo labdhvā duritapuyayake
bhramatītyavaśaḥ so'tra janmamṛtyuparamparām

p5.10

anyairmatimatāṃ śreṣṭhairguptālokanatatparaiḥ
ātsāno bahavaḥ proktā nityāḥ sarvagatāstathā

p5.11

yadyatpatyakṣaviṣaya tadanyatrāsti cakṣate
kutaḥ svargādayaḥ santītyanye niścitamānasāḥ

p5.12

jñānapravāha ityanye śūnyaṃ kecitparaṃ viduḥ
dvāveva tattvaṃ manyante'pare prakṛtipūruṣau

p5.13

atyantabhinnamatayaḥ paramārthaparāṣṭuravāḥ
evamanye tu saṃcintya yathāmati yathāśrutam

p5.14

nirīśvaramidaṃ prāhuḥ seśvarañca tathāpare
vadanti vividhairthedaiḥ suyuktyā sthitikātarāḥ

p5.15

ete cānye ca munayaḥ saṃjñābhedā pṛthagvidhāḥ
śāstreṣu kathitā hyete lokavyāmohakārakāḥ

p5.16

etadvivādaśīlānāṃ mataṃ vaktuṃ na śakyate
bhramantyasmiñjanāḥ sarve muktimārgabahiṣkatāḥ

p5.17

ālokya sarvaśāstrāṇi vicārya ca punaḥ punaḥ
idamekaṃ suniṣpannaṃ yogaśāstraṃ paraṃ matam

p5.18

yasmin yāte sarvamidaṃ yātaṃ bhavati niścitam
tasminyariśramaḥ kāryaḥ kimanyacchāstrabhāṣitam

p5.19

yogaśāstramidaṃ gopyamasmābhiḥ paribhāṣitam
subhaktāya pradātavyaṃ trailokye ca mahātmane

p5.20

karmakāṇḍaṃ jñānakāyaḍamiti vedo dvidhā mataḥ
bhavati dvividho bhedo jñānakāyaḍasya karmaṇaḥ

p5.21

dvividhaḥ karmakāyaḍaḥ khyāviṣedhavidhipūrvakaḥ

p5.22

niṣiddhakarmakaraṇe pāpaṃ bhavati niścitam
vidhinā karmakaro puyayaṃ bhavati niścitam

p5.23

trividho vidhikūṭaḥ khyāvityanaimittakāmyataḥ
nitye'kṛte kilviṣaṃ khyātkāmye naimittike phalam

p5.24

dvitridhantu phalaṃ jñeyaṃ svargo naraka eva ca
svargo nānāvidhaścaiva narakopi tathā bhavet

p5.25

puyayakarmāṇi vai svargo narakaḥ pāpakarmāṇi
karmavaṃdhamayī sṛṣṭirnānyathā bhavati dhruvam

p5.26

jantubhiścānubhūyaṃte svarge nānāsukhāni ca
nānāvidhāni dukhāni narake duḥsahāni vai

p5.27

pāpakarmavaśādurava puyayakarmavaśātsukham
tasmātsukhārthī vividhaṃ puyayaṃ prakurute dhruvam

p5.28

pāpabhogāvasāne tu punarjanma bhavetkhalu
puyayabhogāvasāne ta nānyathā bhavati dhruvam

p5.29

svarge'pi duravasaṃbhogaḥ paraśrīdarśanādiṣu
tato duḥkhamidaṃ sarvaṃ bhavennāstvatra saṃśayaḥ

p5.30

tatkarmakalpakaiḥ proktaṃ puyayaṃ pāpamiti dvidhā
puyayapāpamayo bandho dehināṃ bhavati kramāt

p5.31

ihāmutra phaladveṣī saphalaṃ karma saṃtyajet
nityanaimittikaṃ saṃjña tyaktvā yoge pravartate

p5.32

karmakāṇḍasya māhātmyaṃ jñātvā yogī tyajetsudhīḥ
puyayapāpadvayaṃ tyaktvā jñānakāṇḍe pravartate

p5.33

ātsā vā'retu draṣṭavyaḥ śrotavyetyādi yacchrutiḥ
sā sevyā tatprayatnena muktidā hetudāyinī

p5.34

duriteṣu ca purāyeṣu yo dhīrvṛttiṃ pracodayāt
so'haṃ pravartate matto jagatsarvaṃ carācaram
sarvaṃ ca dṛśyate mattaḥ sarvaṃ ca mayi līyate
na tajjito'hamasmahi majjito na tu kiṃcana

p5.35

jalapūrṇeṣvasaṃkhyeṣu śarāveṣu yathā bhavet
ekasya bhātyasaṃkhyatvaṃ tadvedo'tra na dṛśyate
upādhiṣu śarāveṣu yā saṃkhyā vartate parā
sā saṃkhyā bhavati yathā ravau cātmani tattathā

p5.36

yathaikaḥ kalpakaḥ svapne nānāvidhitayeṣyate
jāgarepi tathāpyekastathaiva bahudhā jagat

p5.37

sarpabuddhiryathā rajau śuktau vā rajatabhramaḥ
tadvadevamidaṃ viśvaṃ vivṛtaṃ paramātmani

p5.38

rajujñānādyathā sarpo mithyārūpo nivartate
ālpajñānāttathā yāti mithyābhūtamidaṃ jagat

p5.39

raupyabhrāntiriyaṃ yāti śuktijñānādyathā khalu
jagadbhrāntiriyaṃ yāti cākṣṇajñānātsadā tathā

p5.40

yathā vaṃśo ragabhrāntirbhavendrekavasāñjanāt
tathā jagadidaṃ bhrātirabhyāsakalpanāñjanāt

p5.41

ālpajñānādyathā nāsti rajujñānātyujahamaḥ
yathā doṣavaśācchuccaḥ pīto bhavati nānyathā
ajñānadoṣādātsāpi jagadbhavati dustyajam

p5.42

doṣanāśe yathā śuklo gṛhyate gaugarayā svayam
śukyājñānāttathā'jñānanāśādātsā tathā kṛtaḥ

p5.43

kālatrayepi na yathā rajjuḥ sarpo bhavediti
tathātmā na bhavedviśvaṃ guṇātīto nirañjanaḥ

p5.44

āgamā'pāyino'nityānāśyatveneśvarādayaḥ
ālpabodhena kenāpi śāstrādetadviniścitam

p5.45

yathā vātavaśājjvindhāvutpannāḥ phenabudbudāḥ
tathātmani samudbhūtaṃ saṃsāraṃ kṣaṇabhaṃguram

p5.46

abhedo bhāsate nityaṃ vastubhedo na bhāsate
dvidhātridhādithedo'yaṃ bhramatve paryavasyati

p5.47

yadbhūtaṃ yañca bhāvyaṃ vai mūrtāmūrtaṃ tathaiva ca
sarvameva jagadidaṃ vivṛtaṃ paramātmani

p5.48

kalpakaiḥ kalpitā vidyā mithyā jātā mṛṣāṣmikā
etanmūlaṃ jagadidaṃ kathaṃ satyaṃ bhaviṣyati

p5.49

caitanyātsarvamutpatraṃ jagadetañcarācaram
tasmātsarvaṃ parityajya caitanyaṃ taṃ samāśrayet

p5.50

ghaṭakhyāñjayatare bāhye yathākāśaṃ pravartate
tathātsābhyatare bāhye kāryavargeṣu nityaśaḥ

p5.51

asaṃlagnaṃ yathākāśaṃ mithyābhūteṣu paṃcasu
asaṃlamastathātsā tu kāryavargeṣu nānyathā

p5.52

īśvarādijagatsarvamātyatayāpya samantataḥ
eko'sti sañcidānadaḥ pūrṇo dvaitavivarjitaḥ

p5.53

yasmātpakāśako nāsti svaprakāśo bhavettataḥ
svaprakāśo yatastasmādātsā jyotiḥ svarupakaḥ

p5.54

avachitro yato nāsti deśakālasvarupataḥ
ālpanaḥ sarvathā tasmādātmā pūrṇo bhavetkhalu

p5.55

yasmānna vidyate nāśaḥ pacabhūtairvṛthālpakaiḥ
tasmādātmā bhavennityastannāśo na bhavetavalu

p5.56

yasmāttadanyo nāstīha tasmādeko'sti sarvadā
yasmāttadanyo mithyā syādātmā satyo bhavet khalu

p5.57

avidyābhūtasaṃsāre duravanāśe sukhaṃ yataḥ
jñānādādyataśūnya khyāttasmādātsā bhavetsukham

p5.58

yasmānnāśitamajñānaṃ jñānena viśvakāraragam
tasmādātmā bhavejjñānaṃ jñānaṃ tasmātsanātanam

p5.59

kālato vividhaṃ viśvaṃ yadā caiva bhavedidam
tadeko'sti sa evātmā kalpanāpathavarjitaḥ

p5.60

bāhyāni sarvabhūtāni vināśaṃ yānti kālataḥ
yato vāco nivarttate ātsā dvaitavivarjitaḥ

p5.61

na khaṃ vāyurna cāgniśca na jalaṃ pṛthivī na ca
naitatkāryaṃ neśvarādi pūrṇaikātsā bhavetavalu

p5.62

ālpānamālpano yogī paśyatyātmani niścitam
sarvasaṃkalpasaṃnyāsī tyaktamithyābhavayahaḥ

p5.63

ālpānālpani cātmānaṃ dṛṣṭvānantaṃ sukhātmakam
vismṛtya viśvaṃ ramate samādhestīvatastathā

p5.64

māyaiva viśvajananī nānyā tattvadhiyāparā
yadā nāśaṃ samāyāti viśvaṃ nāsti tadā khalu

p5.65

heyaṃ sarvamidaṃ yasya māyāvilasitaṃ yataḥ
tato na prītiviṣayasānuvittasuravālpakaḥ

p5.66

arirmitramudāsīnastrividhaṃ syādidaṃ jagat
vyavahāreṣu niyataṃ dṛśyate nānyathā punaḥ
priyāpriyādithedastu vastuṣu niyataḥ sphuṭam

p5.67

ātsopādhivaśādeva bhavetputrādi nānyathā
māyāvilasitaṃ viśvaṃ jñātvaivaṃ śrutiyuktitaḥ
adhyāropāpavādābhyāṃ layaṃ kurvanti yoginaḥ

p5.68

nikhilopādhihīno vai yadā bhavati pūruṣaḥ
tadā vivakṣate'ravaḍaśānarūpī niraṃjanaḥ

p5.69

so kāmayataḥ puruṣaḥ sṛjate ca prajāḥ svayam
avidyā bhāsate yasmāttasmānmithyā svabhāvataḥ

p5.70

śuddha bahyatva saṃbaddho vidyayā sahito bhavet
brahyatenasatī yāti yata ābhāsate nabhaḥ

p5.71

tasmātpakāśate vāyurvāyoragnistato jalam
prakāśate tataḥ pṛdhvī kalpaneyaṃ sthitā sati

p5.72

ākāśādvāyurākāśapavanādagnisaṃbhavaḥ
ravavātāyerjalaṃ vyomavātāgnivārito mahī

p5.73

khaṃ śabdalakṣaṇaṃ vāyuścacalaḥ stharśalakṣaṇaḥ
khyādrūpalakṣaṇaṃ tejaḥ salilaṃ rasalakṣaṇam
gandhalakṣaṇikā pṛdhvī nānyathā bhavati dhruvam

p5.74

khyādekaguṇamākāśaṃ dviguṇo vāyurucyate
tathaiva triguṇaṃ tejo bhavantyāpaścaturguṇāḥ
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca
etatpacaguṇā pṛdhvī kalpakaiḥ kaktyate'dhunā

p5.75

cakṣuṣā gṛhyate rūpaṃ gandho vāṇena gṛhyate
raso rasanayā stharśastvacā saṃgṛhyate param

p5.76

śrotreṇa gṛhyate śabdo niyataṃ bhāti nānyathā

p5.77

caitanyātsarvamutpatraṃ jagadetañcarācaram
asti cetkalpaneyaṃ syānnāsti cedasti cinmayam

p5.78

pṛdhvī śīrṇā jale mamā jalaṃ mayañca tejasi
līnaṃ vāyau tathā tejo vyomni vāto layaṃ yayau
avidyāyāṃ mahākāśo līyate parame pade

p5.79

vikṣepāvaraṇā śaktirdurantāsuravarūpiṇī
jaḍarūpā mahāmāyā rajasattvatamoguṇā

p5.80

sā māyāvaraṇāśaktyāvṛtāvijñānarūpiṇī
darśayejagadākāraṃ taṃ vikṣepasvabhāvataḥ

p5.81

tamo guṇādhikā vidyā yā sā durgāṃ bhavet svayam
īśvarastadupahitaṃ caitanyaṃ tadaccūdhruvam
sattādhikā ca yā vidyā lakṣmīḥ khyāddivyarūpiṇī
caitanyaṃ tadupahitaṃ ovasturbhavati nānyathā

p5.82

rajoguṇādhikā vidyā jñeyā sā vai sarasvatī
yaściktyaruṣo bhavati brahmātadupadhārakaḥ

p5.83

īśādyāḥ sakalā devā dṛśyante paramātmani
śarīrādijaḍaṃ sarvaṃ sā vidyā tattathā tathā

p5.84

evaṃrūpeṇa kalpante kalpakā viśvasambhavam
tattvātattvaṃ bhavatīha kalpanānyena coditā

p5.85

prameyatvādirūpeṇa sarvaṃ vastu prakāśyate
viśeṣaśabdopādāne bhedo bhavati nānyathā

p5.86

tathaiva vastunāstyeva bhāsako vartakaḥ paraḥ
svarūpatvena rūpeṇa svarupaṃ vastu bhāṣyate

p5.87

ekaḥ sattāpūritānandarūpaḥ pūrṇo vyāpī vartate nāsti kiñcit
etajjñānaṃ yaḥ karotyeva nityaṃ muktaḥ sa khyābhyutyusaṃsāraduravāt

p5.88

yakhyāropāpavādābhyāṃ yatra sarve layaṃ gatāḥ
sa eko vartate nānyattañcittenāvadhāryate

p5.89

pituratramayātkośājāyate pūrvakarmaṇaḥ
taccharīravidurdurava svaprācyogāya sundaram

p5.90

māsāsthisrāyumajādinirmitaṃ bhogamandiram
kevalaṃ duravabhogāya nāḍī satatigulphitam

p5.91

pārameṣṭhaghamidaṃ gātraṃ paṃcabhūtavinirmitam
bahyāyaḍasaṃjñakaṃ duravasukhabhogāya kalpitam

p5.92

binduḥ śivo rajaḥ śaktirugnayormilanāktyayam
svamabhūtāni jāyante svaśaktyā jaḍarūpayā

p5.93

tatpañcīkaraṇāktyūlānyasaṃkhyāni samāsataḥ
brahyāṃḍasthāni vastūni yatra jīvo'sti karmabhiḥ
tadbhūtapañcakātsarvaṃ bhogāya jīvasaṃjñitā

p5.94

pūrvakarmānurodhena karomi ghaṭanāmaham
ajaḍaḥ sarvabhūtasthā jaḍasthityā bhunakti tān

p5.95

jaḍāktyakarmabhirbaddho jīvāratayo vividho bhavet
bhogāyotpadyate karma brahyāṃḍākhye punaḥ punaḥ

p5.96

jīvaśca līyate bhogāvasāne ca svakarma-

Original text: śivasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc