Shiva Samhita · Chapter p5
ekaṃ jñānaṃ nityamādyantaśūnyaṃ nānyatkiñcidvatte te vastu satyam
yadbhedosminnindriyopādhinā vai jñānasyāyaṃ bhāsate nānyathaiva
atha bhaktānurakto'haṃ vakti yogānuśāsanam
īśvaraḥ sarvabhūtānāmātmamuktipradāyakaḥ
tyaktvā vivādaśīlānāṃ mataṃ durlānahetukam
ālpajñānāya bhūtānāmananyagaticetasām
satyaṃ kecitpraśaṃsanti tapaḥ śaucaṃ tathāpare
kṣamāṃ kecitpaśasati tathaiva samamārjavam
keciddānaṃ praśaṃsanti pitṛkarma tathāpare
kecitkarma praśaṃsanti kecidvairāvayamuttamam
kecidgahasthakarmāṇi praśaṃsanti vicakṣaṇāḥ
agnehotrādikaṃ karma tathā kecitparaṃ viduḥ
mantrayogaṃ praśaṃsanti kecittīrthānusevanam
evaṃ bahunupāyāṃstu pravadanti hi muktaye
evaṃ vyavasitā loke kṛtyākṛtyavido janāḥ
vyāmohameva gacchati vimuktāḥ pāpakarmabhiḥ
etanmatāvalambī yo labdhvā duritapuyayake
bhramatītyavaśaḥ so'tra janmamṛtyuparamparām
anyairmatimatāṃ śreṣṭhairguptālokanatatparaiḥ
ātsāno bahavaḥ proktā nityāḥ sarvagatāstathā
yadyatpatyakṣaviṣaya tadanyatrāsti cakṣate
kutaḥ svargādayaḥ santītyanye niścitamānasāḥ
jñānapravāha ityanye śūnyaṃ kecitparaṃ viduḥ
dvāveva tattvaṃ manyante'pare prakṛtipūruṣau
atyantabhinnamatayaḥ paramārthaparāṣṭuravāḥ
evamanye tu saṃcintya yathāmati yathāśrutam
nirīśvaramidaṃ prāhuḥ seśvarañca tathāpare
vadanti vividhairthedaiḥ suyuktyā sthitikātarāḥ
ete cānye ca munayaḥ saṃjñābhedā pṛthagvidhāḥ
śāstreṣu kathitā hyete lokavyāmohakārakāḥ
etadvivādaśīlānāṃ mataṃ vaktuṃ na śakyate
bhramantyasmiñjanāḥ sarve muktimārgabahiṣkatāḥ
ālokya sarvaśāstrāṇi vicārya ca punaḥ punaḥ
idamekaṃ suniṣpannaṃ yogaśāstraṃ paraṃ matam
yasmin yāte sarvamidaṃ yātaṃ bhavati niścitam
tasminyariśramaḥ kāryaḥ kimanyacchāstrabhāṣitam
yogaśāstramidaṃ gopyamasmābhiḥ paribhāṣitam
subhaktāya pradātavyaṃ trailokye ca mahātmane
karmakāṇḍaṃ jñānakāyaḍamiti vedo dvidhā mataḥ
bhavati dvividho bhedo jñānakāyaḍasya karmaṇaḥ
dvividhaḥ karmakāyaḍaḥ khyāviṣedhavidhipūrvakaḥ
niṣiddhakarmakaraṇe pāpaṃ bhavati niścitam
vidhinā karmakaro puyayaṃ bhavati niścitam
trividho vidhikūṭaḥ khyāvityanaimittakāmyataḥ
nitye'kṛte kilviṣaṃ khyātkāmye naimittike phalam
dvitridhantu phalaṃ jñeyaṃ svargo naraka eva ca
svargo nānāvidhaścaiva narakopi tathā bhavet
puyayakarmāṇi vai svargo narakaḥ pāpakarmāṇi
karmavaṃdhamayī sṛṣṭirnānyathā bhavati dhruvam
jantubhiścānubhūyaṃte svarge nānāsukhāni ca
nānāvidhāni dukhāni narake duḥsahāni vai
pāpakarmavaśādurava puyayakarmavaśātsukham
tasmātsukhārthī vividhaṃ puyayaṃ prakurute dhruvam
pāpabhogāvasāne tu punarjanma bhavetkhalu
puyayabhogāvasāne ta nānyathā bhavati dhruvam
svarge'pi duravasaṃbhogaḥ paraśrīdarśanādiṣu
tato duḥkhamidaṃ sarvaṃ bhavennāstvatra saṃśayaḥ
tatkarmakalpakaiḥ proktaṃ puyayaṃ pāpamiti dvidhā
puyayapāpamayo bandho dehināṃ bhavati kramāt
ihāmutra phaladveṣī saphalaṃ karma saṃtyajet
nityanaimittikaṃ saṃjña tyaktvā yoge pravartate
karmakāṇḍasya māhātmyaṃ jñātvā yogī tyajetsudhīḥ
puyayapāpadvayaṃ tyaktvā jñānakāṇḍe pravartate
ātsā vā'retu draṣṭavyaḥ śrotavyetyādi yacchrutiḥ
sā sevyā tatprayatnena muktidā hetudāyinī
duriteṣu ca purāyeṣu yo dhīrvṛttiṃ pracodayāt
so'haṃ pravartate matto jagatsarvaṃ carācaram
sarvaṃ ca dṛśyate mattaḥ sarvaṃ ca mayi līyate
na tajjito'hamasmahi majjito na tu kiṃcana
jalapūrṇeṣvasaṃkhyeṣu śarāveṣu yathā bhavet
ekasya bhātyasaṃkhyatvaṃ tadvedo'tra na dṛśyate
upādhiṣu śarāveṣu yā saṃkhyā vartate parā
sā saṃkhyā bhavati yathā ravau cātmani tattathā
yathaikaḥ kalpakaḥ svapne nānāvidhitayeṣyate
jāgarepi tathāpyekastathaiva bahudhā jagat
sarpabuddhiryathā rajau śuktau vā rajatabhramaḥ
tadvadevamidaṃ viśvaṃ vivṛtaṃ paramātmani
rajujñānādyathā sarpo mithyārūpo nivartate
ālpajñānāttathā yāti mithyābhūtamidaṃ jagat
raupyabhrāntiriyaṃ yāti śuktijñānādyathā khalu
jagadbhrāntiriyaṃ yāti cākṣṇajñānātsadā tathā
yathā vaṃśo ragabhrāntirbhavendrekavasāñjanāt
tathā jagadidaṃ bhrātirabhyāsakalpanāñjanāt
ālpajñānādyathā nāsti rajujñānātyujahamaḥ
yathā doṣavaśācchuccaḥ pīto bhavati nānyathā
ajñānadoṣādātsāpi jagadbhavati dustyajam
doṣanāśe yathā śuklo gṛhyate gaugarayā svayam
śukyājñānāttathā'jñānanāśādātsā tathā kṛtaḥ
kālatrayepi na yathā rajjuḥ sarpo bhavediti
tathātmā na bhavedviśvaṃ guṇātīto nirañjanaḥ
āgamā'pāyino'nityānāśyatveneśvarādayaḥ
ālpabodhena kenāpi śāstrādetadviniścitam
yathā vātavaśājjvindhāvutpannāḥ phenabudbudāḥ
tathātmani samudbhūtaṃ saṃsāraṃ kṣaṇabhaṃguram
abhedo bhāsate nityaṃ vastubhedo na bhāsate
dvidhātridhādithedo'yaṃ bhramatve paryavasyati
yadbhūtaṃ yañca bhāvyaṃ vai mūrtāmūrtaṃ tathaiva ca
sarvameva jagadidaṃ vivṛtaṃ paramātmani
kalpakaiḥ kalpitā vidyā mithyā jātā mṛṣāṣmikā
etanmūlaṃ jagadidaṃ kathaṃ satyaṃ bhaviṣyati
caitanyātsarvamutpatraṃ jagadetañcarācaram
tasmātsarvaṃ parityajya caitanyaṃ taṃ samāśrayet
ghaṭakhyāñjayatare bāhye yathākāśaṃ pravartate
tathātsābhyatare bāhye kāryavargeṣu nityaśaḥ
asaṃlagnaṃ yathākāśaṃ mithyābhūteṣu paṃcasu
asaṃlamastathātsā tu kāryavargeṣu nānyathā
īśvarādijagatsarvamātyatayāpya samantataḥ
eko'sti sañcidānadaḥ pūrṇo dvaitavivarjitaḥ
yasmātpakāśako nāsti svaprakāśo bhavettataḥ
svaprakāśo yatastasmādātsā jyotiḥ svarupakaḥ
avachitro yato nāsti deśakālasvarupataḥ
ālpanaḥ sarvathā tasmādātmā pūrṇo bhavetkhalu
yasmānna vidyate nāśaḥ pacabhūtairvṛthālpakaiḥ
tasmādātmā bhavennityastannāśo na bhavetavalu
yasmāttadanyo nāstīha tasmādeko'sti sarvadā
yasmāttadanyo mithyā syādātmā satyo bhavet khalu
avidyābhūtasaṃsāre duravanāśe sukhaṃ yataḥ
jñānādādyataśūnya khyāttasmādātsā bhavetsukham
yasmānnāśitamajñānaṃ jñānena viśvakāraragam
tasmādātmā bhavejjñānaṃ jñānaṃ tasmātsanātanam
kālato vividhaṃ viśvaṃ yadā caiva bhavedidam
tadeko'sti sa evātmā kalpanāpathavarjitaḥ
bāhyāni sarvabhūtāni vināśaṃ yānti kālataḥ
yato vāco nivarttate ātsā dvaitavivarjitaḥ
na khaṃ vāyurna cāgniśca na jalaṃ pṛthivī na ca
naitatkāryaṃ neśvarādi pūrṇaikātsā bhavetavalu
ālpānamālpano yogī paśyatyātmani niścitam
sarvasaṃkalpasaṃnyāsī tyaktamithyābhavayahaḥ
ālpānālpani cātmānaṃ dṛṣṭvānantaṃ sukhātmakam
vismṛtya viśvaṃ ramate samādhestīvatastathā
māyaiva viśvajananī nānyā tattvadhiyāparā
yadā nāśaṃ samāyāti viśvaṃ nāsti tadā khalu
heyaṃ sarvamidaṃ yasya māyāvilasitaṃ yataḥ
tato na prītiviṣayasānuvittasuravālpakaḥ
arirmitramudāsīnastrividhaṃ syādidaṃ jagat
vyavahāreṣu niyataṃ dṛśyate nānyathā punaḥ
priyāpriyādithedastu vastuṣu niyataḥ sphuṭam
ātsopādhivaśādeva bhavetputrādi nānyathā
māyāvilasitaṃ viśvaṃ jñātvaivaṃ śrutiyuktitaḥ
adhyāropāpavādābhyāṃ layaṃ kurvanti yoginaḥ
nikhilopādhihīno vai yadā bhavati pūruṣaḥ
tadā vivakṣate'ravaḍaśānarūpī niraṃjanaḥ
so kāmayataḥ puruṣaḥ sṛjate ca prajāḥ svayam
avidyā bhāsate yasmāttasmānmithyā svabhāvataḥ
śuddha bahyatva saṃbaddho vidyayā sahito bhavet
brahyatenasatī yāti yata ābhāsate nabhaḥ
tasmātpakāśate vāyurvāyoragnistato jalam
prakāśate tataḥ pṛdhvī kalpaneyaṃ sthitā sati
ākāśādvāyurākāśapavanādagnisaṃbhavaḥ
ravavātāyerjalaṃ vyomavātāgnivārito mahī
khaṃ śabdalakṣaṇaṃ vāyuścacalaḥ stharśalakṣaṇaḥ
khyādrūpalakṣaṇaṃ tejaḥ salilaṃ rasalakṣaṇam
gandhalakṣaṇikā pṛdhvī nānyathā bhavati dhruvam
khyādekaguṇamākāśaṃ dviguṇo vāyurucyate
tathaiva triguṇaṃ tejo bhavantyāpaścaturguṇāḥ
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca
etatpacaguṇā pṛdhvī kalpakaiḥ kaktyate'dhunā
cakṣuṣā gṛhyate rūpaṃ gandho vāṇena gṛhyate
raso rasanayā stharśastvacā saṃgṛhyate param
śrotreṇa gṛhyate śabdo niyataṃ bhāti nānyathā
caitanyātsarvamutpatraṃ jagadetañcarācaram
asti cetkalpaneyaṃ syānnāsti cedasti cinmayam
pṛdhvī śīrṇā jale mamā jalaṃ mayañca tejasi
līnaṃ vāyau tathā tejo vyomni vāto layaṃ yayau
avidyāyāṃ mahākāśo līyate parame pade
vikṣepāvaraṇā śaktirdurantāsuravarūpiṇī
jaḍarūpā mahāmāyā rajasattvatamoguṇā
sā māyāvaraṇāśaktyāvṛtāvijñānarūpiṇī
darśayejagadākāraṃ taṃ vikṣepasvabhāvataḥ
tamo guṇādhikā vidyā yā sā durgāṃ bhavet svayam
īśvarastadupahitaṃ caitanyaṃ tadaccūdhruvam
sattādhikā ca yā vidyā lakṣmīḥ khyāddivyarūpiṇī
caitanyaṃ tadupahitaṃ ovasturbhavati nānyathā
rajoguṇādhikā vidyā jñeyā sā vai sarasvatī
yaściktyaruṣo bhavati brahmātadupadhārakaḥ
īśādyāḥ sakalā devā dṛśyante paramātmani
śarīrādijaḍaṃ sarvaṃ sā vidyā tattathā tathā
evaṃrūpeṇa kalpante kalpakā viśvasambhavam
tattvātattvaṃ bhavatīha kalpanānyena coditā
prameyatvādirūpeṇa sarvaṃ vastu prakāśyate
viśeṣaśabdopādāne bhedo bhavati nānyathā
tathaiva vastunāstyeva bhāsako vartakaḥ paraḥ
svarūpatvena rūpeṇa svarupaṃ vastu bhāṣyate
ekaḥ sattāpūritānandarūpaḥ pūrṇo vyāpī vartate nāsti kiñcit
etajjñānaṃ yaḥ karotyeva nityaṃ muktaḥ sa khyābhyutyusaṃsāraduravāt
yakhyāropāpavādābhyāṃ yatra sarve layaṃ gatāḥ
sa eko vartate nānyattañcittenāvadhāryate
pituratramayātkośājāyate pūrvakarmaṇaḥ
taccharīravidurdurava svaprācyogāya sundaram
māsāsthisrāyumajādinirmitaṃ bhogamandiram
kevalaṃ duravabhogāya nāḍī satatigulphitam
pārameṣṭhaghamidaṃ gātraṃ paṃcabhūtavinirmitam
bahyāyaḍasaṃjñakaṃ duravasukhabhogāya kalpitam
binduḥ śivo rajaḥ śaktirugnayormilanāktyayam
svamabhūtāni jāyante svaśaktyā jaḍarūpayā
tatpañcīkaraṇāktyūlānyasaṃkhyāni samāsataḥ
brahyāṃḍasthāni vastūni yatra jīvo'sti karmabhiḥ
tadbhūtapañcakātsarvaṃ bhogāya jīvasaṃjñitā
pūrvakarmānurodhena karomi ghaṭanāmaham
ajaḍaḥ sarvabhūtasthā jaḍasthityā bhunakti tān
jaḍāktyakarmabhirbaddho jīvāratayo vividho bhavet
bhogāyotpadyate karma brahyāṃḍākhye punaḥ punaḥ
jīvaśca līyate bhogāvasāne ca svakarma-
Original text: śivasaṃhitā · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0