Shiva Samhita · Chapter p3

dehe'sminvartate meruḥ saptadvīpasamanvitaḥ
saritaḥ sāgarāḥ śailāḥ kṣetrāṇi kṣetrapālakāḥ

ṛṣayo munayaḥ sarve nakṣatrāṇi grahāstathā
puyayatīrthāni pīṭhāni vartante pīudevatāḥ

sṛṣṭisaṃhārakartārau bhramantau śaśibhāskarau
nabho vāyuśca vandiśca jalaṃ pṛdhvī tathaiva ca

trailokye yāni bhūtāni tāni sarvāṇi dehataḥ
meruṃ saṃveṣṭya sarvatra vyavahāraḥ pravartate

jānāti yaḥ sarvamidaṃ sa yogī nātra saṃśayaḥ

bahyāyaḍasaṃjñake dehe yathādeśaṃ vyavasthitaḥ
suśṛhe sudhāraśmirbahiraṣṭakalāyutaḥ

vartate'harniśaṃ so'pi sudhāṃ varṣatyadhomuravaḥ
tato'mṛtaṃ dvidhābhūtaṃ yāti sūkṣmaṃ yathā ca vai

iḍāmārgeṇa puṣṭyarthaṃ yāti mandākinījalam
puṣṇāti sakalaṃ dehamiḍāmārgeṇa niścitam

eṣa pīyūṣaraśmirhi vāmapārśve vyavasthitaḥ
aparaḥ śuddhadugdhābho haḍhātkarṣati maṇḍalāt
madhyamārgeṇa sṛṣṭyarthaṃ merau saṃyāti candramāḥ

merumūle sthitaḥ sūryaḥ kalādvādaśasaṃyutaḥ
dakṣiṇe pathi raśmibhirvahatyūrdhvaṃ prajāpatiḥ

pīyūṣaraśminiryāsaṃ dhātūṃśca cāsati dhruvam
samīramaṇḍale sūryo bhramate sarvaviyahe

eṣā sūryaparāmūrtiḥ nirvāṇaṃ dakṣiṇe pathi
vahate jñaprayogena sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ

sārdhalakṣatrayaṃ nāḍyaḥ santi dehāntare nṛṇām
pradhānabhūtā nāḍyastu tāsu mukhyāścaturdaśaḥ

suṣumyegaḍā oṣagalā ca gāṃdhārī hastijihnikā
kuhūḥ sarasvatī pūṣā śaṃkhinī ca payasvanī

vāruyayalambusā caiva viśvodarī yaśasvinī
etāsu tisro mukhyayā, syuḥ piḍvaleḍā suṣundriyakā

tisṛṣvekā suṣumyaigava mukhyā sāyogivallabhā
anyāstadāśrayaṃ kṛtvā nāḍyaḥ santi hi dehinām

nāḍacastu tā adhovakyāḥ padyatantunibhāḥ sthitāḥ
pṛṣṭhavaṃśaṃ samāśritya somasūryāgnirūpiṇī

tāsāṃ madhye gatā nāḍī citrā sā mama vallabhā
brahyarandhañca tatraiva sūkṣmātsūkṣmataraṃ śubham

pañcavarṇoñjalā śuddhā suṣumyagā madhyacāriṇī
dehakhyopādhirūpā sā suṣumyagā madhyarūpiṇī

divyamārgamidaṃ proktamamṛtānandakārakam
dhyānamātreṇa yogīdro duritaugha vināśayet

gudāttudvyaṃgulādūrdhvaṃ mesvāttu dvyaṃgulādadhaḥ
caturaṃgagulavistāramāśrāraṃ vartate samam

tasmikadhārapadye ca karṇikāyāṃ suśobhanā
trikoṇā varttate yoniḥ sarvajeṣu gopitā

tatra vidyahvātākārā kuṇḍalī paradevatā
sārddhatrikarā kuṭilā suṣumyagā mārgasaṃsthitā

jagatsaṃsṛṣṭirūpā sā nirmāṇe satatodyatā
vācāmavācyā vāvadevī sadā devairnamaskṛtā

iḍānāgnī tu yā nāḍī vāmamārge vyavasthitā
suṣumyagāyāṃ samāśliṣya dakṣanāsāpuṭe gatā

piṅgalā nāma yā nāḍī dakṣamārge vyavasthitā
madhyanāḍīṃ samāśliṣya vāmanāsāpuṭe gatā

iḍāpiṃgalayormadhye suṣumyagā yā bhavetkhalu
ṣaṭsthāneṣu ca ṣaṭśakti ṣaṭpadya yogino viduḥ

paṃcasthānaṃ suṣumyagāyā nāmāni khyurbahūni ca
prayojanavaśāttāni jñātavyānīha śāstrataḥ

anyā yā'stvaparā nāḍī mūlādhārātsamutthitā
rasanāmeḍhranayanaṃ pādāṃguṣṭhe ca śrotrakam
kukṣikakṣāguṣṭhakarṇaṃ sarvāṅgaṃ pāyukukṣikam
labdhvā tāṃ vai nivartante yathādeśasamudbhavāḥ

etābhya eva nāḍībhyaḥ śāravopaśākhataḥ kramāt
sārdhalakṣatrayaṃ jātaṃ yathābhāgaṃ vyavasthitam

etā bhogavahā nāḍyo vāyusañcāradakṣakāḥ
otaprotāḥ susaṃvyāpya tiṣṭhantyasmicchalevare

sūryamaṇḍalamadhyasthaḥ kalādvādaśasaṃyutaḥ
vastideśe jvaladvahnirvartate cānnapācakaḥ
eṣa vaiśvānarognirvai mama tejoṃśasasthavaḥ
karoti vividhaṃ pākaṃ prāṇināṃ dehamāsthitaḥ

āyuḥ pradāyako vahnirbalaṃ puṣṭiṃ dadāti saḥ
śarīrapāṭavañcāpi dhvastarogasamuvyavaḥ

tasmādvaiśvānarāyiñca prajvālya vidhivatsudhīḥ
tasminnatraṃ hunedyogī pratyahaṃ guruśikṣayā

bahyāyaḍasaṃjñake dehe sthānāni khyurbahūni ca
mayoktāni pradhānāni jñātavyānīha śāstrake

nānāprakāranāmāni sthānāni vividhāni ca
vartante vigrahe tāni kathituṃ naiva śakyate

itthaṃ prakalpite dehe jīvo vasati sarjjaṇaḥ
anādivāsanāmālā'laṃkṛtaḥ karmaśaravalaḥ

nānāvidhaguṇopetaḥ sarvalayāpārakārakaḥ
pūrvārjitāni karmāṇi bhunakti vividhāni ca

yadyatsaṃdṛśyate loke sarvaṃ tatkarmasasthavam
sarvā karmānusāreṇa janturbhogānmunakti vai

ye ye kāmādayo doṣāḥ suravaduravapradāyakāḥ
te te sarve pravartante jīvakarmānusārataḥ

puyayoparaktacaitanye prāṇānmīṇāti kevalam
bāhye puyayamayaṃ prāpya bhojyavastu svayasthavet

tataḥ karmabalātpusaḥ sukhaṃ vā duḥkhameva ca
pāpoparaktacaitanyaṃ naiva tiṣṭhati niścitam
na tadbhinno bhavetso'pi tadbhinno na tu kiñcana
māyopahitacaitanyātsarvaṃ vastu prajāyate

yathākālepi bhogāya jantūnāṃ vividhovyavaḥ
yathā doṣavaśācchuktau rajatāropaṇa bhavet
tathā svakarmadoṣādvai bahyarāyāropyate jagat

savāsanābhramotpatronmūlanātisamarthanam
utpannañcedīdṛśaṃ syājjñānaṃ mokṣaprasādhanam

sākṣādvaiśeṣadṛṣṭistu sākṣātkāriṇi vibhrame
kāraṇa nānyathā yuktyā satyaṃ satyaṃ mayoditam

sākṣātkāribhrame sākṣātsākṣātkāriṇi nāśayet
so hi nāstīti saṃsāre bhramo naiva nivartate

mithyājñānanihattistu viśeṣadarśanātyavet
anyathā na nivṛttiḥ khyāddṛśyate rajatabhramaḥ

yāvannotpadyate śānaṃ sākṣātkāre nirañjane
tāvatsarvāṇi bhūtāni dṛśyante vividhāni ca

yadā karmārjitaṃ dehaṃ nirvāṇe sādhanaṃ bhavet
tadā śarīravahanaṃ saphalaṃ khyāva cānyathā

yādṛśī vāsanā mūlā varttate jīvasīganī
tādṛśaṃ vahate jantuḥ kṛtyākṛtyavidhau bhramam

saṃsārasāgaraṃ tattu yadīcchedyogasādhakaḥ
kṛtvā varṇāśrama karma phalavarja tadācaret

viṣayāsaktapuruṣā viṣayeṣu suraveṣmavaḥ
vācābhiruddhanirvāṇā vartante pāpakarmaṇi

ālpānamālpanā paśyanna kiñcidiha paśyati
tadā karmaparityāge na doṣo'sti mataṃ mama

kāmādayo vilīyante jñānādeva na cānyathā
abhāve sarvatattvānāṃ svayaṃ tattvaṃ prakāśate