શિવસંહિતા · અધ્યાય p3

દેહેઽસ્મિન્વર્તતે મેરુઃ સપ્તદ્વીપસમન્વિતઃ
સરિતઃ સાગરાઃ શૈલાઃ ક્ષેત્રાણિ ક્ષેત્રપાલકાઃ

ઋષયો મુનયઃ સર્વે નક્ષત્રાણિ ગ્રહાસ્તથા
પુયયતીર્થાનિ પીઠાનિ વર્તન્તે પીઉદેવતાઃ

સૃષ્ટિસંહારકર્તારૌ ભ્રમન્તૌ શશિભાસ્કરૌ
નભો વાયુશ્ચ વન્દિશ્ચ જલં પૃધ્વી તથૈવ ચ

ત્રૈલોક્યે યાનિ ભૂતાનિ તાનિ સર્વાણિ દેહતઃ
મેરું સંવેષ્ટ્ય સર્વત્ર વ્યવહારઃ પ્રવર્તતે

જાનાતિ યઃ સર્વમિદં સ યોગી નાત્ર સંશયઃ

બહ્યાયડસંજ્ઞકે દેહે યથાદેશં વ્યવસ્થિતઃ
સુશૃહે સુધારશ્મિર્બહિરષ્ટકલાયુતઃ

વર્તતેઽહર્નિશં સોઽપિ સુધાં વર્ષત્યધોમુરવઃ
તતોઽમૃતં દ્વિધાભૂતં યાતિ સૂક્ષ્મં યથા ચ વૈ

ઇડામાર્ગેણ પુષ્ટ્યર્થં યાતિ મન્દાકિનીજલમ્
પુષ્ણાતિ સકલં દેહમિડામાર્ગેણ નિશ્ચિતમ્

એષ પીયૂષરશ્મિર્હિ વામપાર્શ્વે વ્યવસ્થિતઃ
અપરઃ શુદ્ધદુગ્ધાભો હઢાત્કર્ષતિ મણ્ડલાત્
મધ્યમાર્ગેણ સૃષ્ટ્યર્થં મેરૌ સંયાતિ ચન્દ્રમાઃ

મેરુમૂલે સ્થિતઃ સૂર્યઃ કલાદ્વાદશસંયુતઃ
દક્ષિણે પથિ રશ્મિભિર્વહત્યૂર્ધ્વં પ્રજાપતિઃ

પીયૂષરશ્મિનિર્યાસં ધાતૂંશ્ચ ચાસતિ ધ્રુવમ્
સમીરમણ્ડલે સૂર્યો ભ્રમતે સર્વવિયહે

એષા સૂર્યપરામૂર્તિઃ નિર્વાણં દક્ષિણે પથિ
વહતે જ્ઞપ્રયોગેન સૃષ્ટિસંહારકારકઃ

સાર્ધલક્ષત્રયં નાડ્યઃ સન્તિ દેહાન્તરે નૃણામ્
પ્રધાનભૂતા નાડ્યસ્તુ તાસુ મુખ્યાશ્ચતુર્દશઃ

સુષુમ્યેગડા ઓષગલા ચ ગાંધારી હસ્તિજિહ્નિકા
કુહૂઃ સરસ્વતી પૂષા શંખિની ચ પયસ્વની

વારુયયલમ્બુસા ચૈવ વિશ્વોદરી યશસ્વિની
એતાસુ તિસ્રો મુખ્યયા, સ્યુઃ પિડ્વલેડા સુષુન્દ્રિયકા

તિસૃષ્વેકા સુષુમ્યૈગવ મુખ્યા સાયોગિવલ્લભા
અન્યાસ્તદાશ્રયં કૃત્વા નાડ્યઃ સન્તિ હિ દેહિનામ્

નાડચસ્તુ તા અધોવક્યાઃ પદ્યતન્તુનિભાઃ સ્થિતાઃ
પૃષ્ઠવંશં સમાશ્રિત્ય સોમસૂર્યાગ્નિરૂપિણી

તાસાં મધ્યે ગતા નાડી ચિત્રા સા મમ વલ્લભા
બ્રહ્યરન્ધઞ્ચ તત્રૈવ સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરં શુભમ્

પઞ્ચવર્ણોઞ્જલા શુદ્ધા સુષુમ્યગા મધ્યચારિણી
દેહખ્યોપાધિરૂપા સા સુષુમ્યગા મધ્યરૂપિણી

દિવ્યમાર્ગમિદં પ્રોક્તમમૃતાનન્દકારકમ્
ધ્યાનમાત્રેણ યોગીદ્રો દુરિતૌઘ વિનાશયેત્

ગુદાત્તુદ્વ્યંગુલાદૂર્ધ્વં મેસ્વાત્તુ દ્વ્યંગુલાદધઃ
ચતુરંગગુલવિસ્તારમાશ્રારં વર્તતે સમમ્

તસ્મિકધારપદ્યે ચ કર્ણિકાયાં સુશોભના
ત્રિકોણા વર્ત્તતે યોનિઃ સર્વજેષુ ગોપિતા

તત્ર વિદ્યહ્વાતાકારા કુણ્ડલી પરદેવતા
સાર્દ્ધત્રિકરા કુટિલા સુષુમ્યગા માર્ગસંસ્થિતા

જગત્સંસૃષ્ટિરૂપા સા નિર્માણે સતતોદ્યતા
વાચામવાચ્યા વાવદેવી સદા દેવૈર્નમસ્કૃતા

ઇડાનાગ્ની તુ યા નાડી વામમાર્ગે વ્યવસ્થિતા
સુષુમ્યગાયાં સમાશ્લિષ્ય દક્ષનાસાપુટે ગતા

પિઙ્ગલા નામ યા નાડી દક્ષમાર્ગે વ્યવસ્થિતા
મધ્યનાડીં સમાશ્લિષ્ય વામનાસાપુટે ગતા

ઇડાપિંગલયોર્મધ્યે સુષુમ્યગા યા ભવેત્ખલુ
ષટ્સ્થાનેષુ ચ ષટ્શક્તિ ષટ્પદ્ય યોગિનો વિદુઃ

પંચસ્થાનં સુષુમ્યગાયા નામાનિ ખ્યુર્બહૂનિ ચ
પ્રયોજનવશાત્તાનિ જ્ઞાતવ્યાનીહ શાસ્ત્રતઃ

અન્યા યાઽસ્ત્વપરા નાડી મૂલાધારાત્સમુત્થિતા
રસનામેઢ્રનયનં પાદાંગુષ્ઠે ચ શ્રોત્રકમ્
કુક્ષિકક્ષાગુષ્ઠકર્ણં સર્વાઙ્ગં પાયુકુક્ષિકમ્
લબ્ધ્વા તાં વૈ નિવર્તન્તે યથાદેશસમુદ્ભવાઃ

એતાભ્ય એવ નાડીભ્યઃ શારવોપશાખતઃ ક્રમાત્
સાર્ધલક્ષત્રયં જાતં યથાભાગં વ્યવસ્થિતમ્

એતા ભોગવહા નાડ્યો વાયુસઞ્ચારદક્ષકાઃ
ઓતપ્રોતાઃ સુસંવ્યાપ્ય તિષ્ઠન્ત્યસ્મિચ્છલેવરે

સૂર્યમણ્ડલમધ્યસ્થઃ કલાદ્વાદશસંયુતઃ
વસ્તિદેશે જ્વલદ્વહ્નિર્વર્તતે ચાન્નપાચકઃ
એષ વૈશ્વાનરોગ્નિર્વૈ મમ તેજોંશસસ્થવઃ
કરોતિ વિવિધં પાકં પ્રાણિનાં દેહમાસ્થિતઃ

આયુઃ પ્રદાયકો વહ્નિર્બલં પુષ્ટિં દદાતિ સઃ
શરીરપાટવઞ્ચાપિ ધ્વસ્તરોગસમુવ્યવઃ

તસ્માદ્વૈશ્વાનરાયિઞ્ચ પ્રજ્વાલ્ય વિધિવત્સુધીઃ
તસ્મિન્નત્રં હુનેદ્યોગી પ્રત્યહં ગુરુશિક્ષયા

બહ્યાયડસંજ્ઞકે દેહે સ્થાનાનિ ખ્યુર્બહૂનિ ચ
મયોક્તાનિ પ્રધાનાનિ જ્ઞાતવ્યાનીહ શાસ્ત્રકે

નાનાપ્રકારનામાનિ સ્થાનાનિ વિવિધાનિ ચ
વર્તન્તે વિગ્રહે તાનિ કથિતું નૈવ શક્યતે

ઇત્થં પ્રકલ્પિતે દેહે જીવો વસતિ સર્જ્જણઃ
અનાદિવાસનામાલાઽલંકૃતઃ કર્મશરવલઃ

નાનાવિધગુણોપેતઃ સર્વલયાપારકારકઃ
પૂર્વાર્જિતાનિ કર્માણિ ભુનક્તિ વિવિધાનિ ચ

યદ્યત્સંદૃશ્યતે લોકે સર્વં તત્કર્મસસ્થવમ્
સર્વા કર્માનુસારેણ જન્તુર્ભોગાન્મુનક્તિ વૈ

યે યે કામાદયો દોષાઃ સુરવદુરવપ્રદાયકાઃ
તે તે સર્વે પ્રવર્તન્તે જીવકર્માનુસારતઃ

પુયયોપરક્તચૈતન્યે પ્રાણાન્મીણાતિ કેવલમ્
બાહ્યે પુયયમયં પ્રાપ્ય ભોજ્યવસ્તુ સ્વયસ્થવેત્

તતઃ કર્મબલાત્પુસઃ સુખં વા દુઃખમેવ ચ
પાપોપરક્તચૈતન્યં નૈવ તિષ્ઠતિ નિશ્ચિતમ્
ન તદ્ભિન્નો ભવેત્સોઽપિ તદ્ભિન્નો ન તુ કિઞ્ચન
માયોપહિતચૈતન્યાત્સર્વં વસ્તુ પ્રજાયતે

યથાકાલેપિ ભોગાય જન્તૂનાં વિવિધોવ્યવઃ
યથા દોષવશાચ્છુક્તૌ રજતારોપણ ભવેત્
તથા સ્વકર્મદોષાદ્વૈ બહ્યરાયારોપ્યતે જગત્

સવાસનાભ્રમોત્પત્રોન્મૂલનાતિસમર્થનમ્
ઉત્પન્નઞ્ચેદીદૃશં સ્યાજ્જ્ઞાનં મોક્ષપ્રસાધનમ્

સાક્ષાદ્વૈશેષદૃષ્ટિસ્તુ સાક્ષાત્કારિણિ વિભ્રમે
કારણ નાન્યથા યુક્ત્યા સત્યં સત્યં મયોદિતમ્

સાક્ષાત્કારિભ્રમે સાક્ષાત્સાક્ષાત્કારિણિ નાશયેત્
સો હિ નાસ્તીતિ સંસારે ભ્રમો નૈવ નિવર્તતે

મિથ્યાજ્ઞાનનિહત્તિસ્તુ વિશેષદર્શનાત્યવેત્
અન્યથા ન નિવૃત્તિઃ ખ્યાદ્દૃશ્યતે રજતભ્રમઃ

યાવન્નોત્પદ્યતે શાનં સાક્ષાત્કારે નિરઞ્જને
તાવત્સર્વાણિ ભૂતાનિ દૃશ્યન્તે વિવિધાનિ ચ

યદા કર્માર્જિતં દેહં નિર્વાણે સાધનં ભવેત્
તદા શરીરવહનં સફલં ખ્યાવ ચાન્યથા

યાદૃશી વાસના મૂલા વર્ત્તતે જીવસીગની
તાદૃશં વહતે જન્તુઃ કૃત્યાકૃત્યવિધૌ ભ્રમમ્

સંસારસાગરં તત્તુ યદીચ્છેદ્યોગસાધકઃ
કૃત્વા વર્ણાશ્રમ કર્મ ફલવર્જ તદાચરેત્

વિષયાસક્તપુરુષા વિષયેષુ સુરવેષ્મવઃ
વાચાભિરુદ્ધનિર્વાણા વર્તન્તે પાપકર્મણિ

આલ્પાનમાલ્પના પશ્યન્ન કિઞ્ચિદિહ પશ્યતિ
તદા કર્મપરિત્યાગે ન દોષોઽસ્તિ મતં મમ

કામાદયો વિલીયન્તે જ્ઞાનાદેવ ન ચાન્યથા
અભાવે સર્વતત્ત્વાનાં સ્વયં તત્ત્વં પ્રકાશતે