Shiva Purana · Chapter 5.25

vyāsa uvāca //
sanatkumāra sarvajña tvatsakāśānmayā mune//
strīsvabhāvaḥ śrutaḥ prītyā kālajñānaṃ vadasva me

sanatkumāra uvāca //
idameva purā'pṛcchatpārvatī parameśvaram //
śrutvā nānākathāṃ divyāṃ prasannā supraṇamya tam

pārvatyuvāca //
bhagavaṃstvatprasādena jñātaṃ me sakalaṃ matam //
yathārcanaṃ tu te deva yairmaṃtraiśca yathāvidhi //

adyāpi saṃśayastvekaḥ kālacakraṃ prati prabho //
mṛtyucihnaṃ yathā deva kiṃ pramāṇaṃ yathāyuṣaḥ

tathā kathaya me nātha yadyahaṃ tava vallabhā //
iti pṛṣṭastayā devyā pratyuvāca maheśvaraḥ

// īśvara uvāca //
satyaṃ te kathayiṣyāmi śāstraṃ sarvottamaṃ priye //
yena śāstreṇa deveśi naraiḥ kālaḥ prabudhyate

ahaḥ pakṣaṃ tathā māsamṛtuṃ cāyanavatsarau//
sthūlasūkṣmagataiścihnairbahiraṃtargataistathā

tattehaṃ sampravakṣyāmi śṛṇu tattvena sundari //
lokānāmupakārārthaṃ vairāgyārthamume'dhunā

akasmātpāṃḍuraṃ dehamūrddhvarāgaṃ samaṃtataḥ //
tadā mṛtyuṃ vijānīyātṣaṇmāsābhyantare priye

mukhaṃ karṇau tathā cakṣurjihvāstambho yadā bhavet//
tadā mṛtyuṃ vijānīyātṣaṇmāsābhyantare priye

rauravānugataṃ bhadra dhvaniṃ nākarṇayeddrutam//
ṣaṇmāsābhyaṃtare mṛtyurjñātavyaḥ kālavedibhiḥ

ravisomāgnisaṃyogādyadodyotaṃ na paśyati //
kṛṣṇaṃ sarvaṃ samastaṃ ca ṣaṇmāsaṃ jīvitaṃ tathā

vāmahasto yadā devi saptāhaṃ spaṃdate priye //
jīvitaṃ tu tadā tasya māsamekaṃ na saṃśayaḥ

unmīlayati gātrāṇi tālukaṃ śuṣyate yadā//
jīvitaṃ tu tadā tasya māsamekaṃ na saṃśayaḥ

nāsā tu sravate yasya tridoṣe pakṣajīvitam //
vaktraṃ kaṃṭhaṃ ca śuṣyeta ṣaṇmāsāṃte gatāyuṣaḥ

sthūlajihvā bhavedyasya dvijāḥ klidyaṃti bhāmini //
ṣaṇmāsājjāyate mṛtyuścihnaistairupalakṣayet

aṃbutailaghṛtasthaṃ tu darpaṇe varavarṇini //
na paśyati yadātmānaṃ vikṛtaṃ palameva ca

ṣaṇmāsāyussa vijñeyaḥ kālacakraṃ vijānatā //
anyacca śṛṇu deveśi yena mṛtyurvibuddhyate

śirohīnāṃ yadā chāyāṃ svakīyāmupalakṣayet //
athavā chāyayā hīnaṃ māsamekaṃ na jīvati

āṃgikāni mayoktāni mṛtyucihnāni pārvati//
bāhyasthāni bruve bhadre cihnāni śṛṇu sāṃpratam

raśmihīnaṃ yadā devi bhavetsomārkamaṇḍalam//
dṛśyate pāṭalākāraṃ māsārdedhena vipadyate

aruṃdhatī mahāyānamiṃdulakṣaṇavarjitam//
adṛṣṭatārako yo'sau māsamekaṃ sa jīvati

dṛṣṭe grahe ca diṅmohaḥ ṣaṇmāsājjāyate dhruvam//
utathyaṃ na dhruvaṃ paśyedyadi vā ravimaṇḍalam

rātrau dhanuryadāpaśyenmadhyāhne colkapātanam//
veṣṭyate gṛdhrakākaiśca ṣaṇmāsāyurna saṃśayaḥ

ṛṣayassvargapaṃthāśca dṛśyaṃte naiva cāmbare//
ṣaṇmāsāyurvijanīyātpuruṣaiḥ kālavedibhiḥ /

akasmādrāhuṇā grastaṃ sūryaṃ vā somameva ca //
dikcakraṃ bhrāṃtavatpaśyetṣaṇmāsānmriyate sphuṭam

nīlābhirmakṣikābhiśca hyakasmādveṣṭyate pumān //
māsamekaṃ hi tasyāyurjñātavyaṃ paramārthataḥ //

gṛdhraḥ kākaḥ kapotaśca śiraścākramya tiṣṭhati //
śīghraṃ tu mriyate jaṃturmāsaikena na saṃśayaḥ

evaṃ cāriṣṭabhedastu bāhyasthaḥ samudāhṛtaḥ //
mānuṣāṇāṃ hitārthāya saṃkṣepeṇa vadāmyaham

hastayorubhayordevi yathā kālaṃ vijānate //
vāmadakṣiṇayormadhye pratyakṣaṃ cetyudāhṛtam

evaṃ pakṣau sthitau dvau tu samāsātsurasuṃdari //
śucirbhūtvā smarandevaṃ susnātassaṃyatendriyaḥ //

hastau prakṣālya dugdhenālaktakena vimardayet //
gaṃdhaiḥ puṣpaiḥ karau kṛtvā mṛgayecca śubhāśubham

kaniṣṭhāmāditaḥ kṛtvā yāvadaṃguṣṭhakaṃ priye //
parvatrayakrameṇaiva hastayorubhayorapi

pratipadādivinyasya tithiṃ pratipadāditaḥ // //
saṃpuṭākārahastau tu pūrvadiṅmukhasaṃsthitaḥ

smarennavātmakaṃ maṃtraṃ yāvadaṣṭottaraṃ śatam //
nirīkṣayettato hastau pratiparvaṇi yatnataḥ

tasminparvaṇi sā rekhā dṛśyate bhṛṃgasannibhā //
tattithau hi mṛtirjñeyā kṛṣṇe śukle tathā priye

adhunā nādajaṃ vakṣye saṃkṣepātkālalakṣaṇam //
gamāgamaṃ viditvā tu karma kuryāñchṛṇu priye

ātmavijñānaṃ suśroṇi cāraṃ jñātvā tu yatnataḥ //
kṣaṇaṃ truṭirlavaṃ caiva nimeṣaṃ kāṣṭhakālikam

muhūrtakaṃ tvahorātraṃ pakṣamāsartuvatsaram //
abdaṃ yugaṃ tathā kalpaṃ mahākalpaṃ tathaiva ca

evaṃ sa harate kālaḥ paripāṭyā sadāśivaḥ //
vāmadakṣiṇamadhye tu pathi trayamidaṃ smṛtam

dināni paṃca cārabhya paṃcaviṃśaddināvadhi //
vāmācāragatau nādaḥ pramāṇaṃ kathitaṃ tava

bhūtaraṃdhradiśaścaiva dhvajaśca varavarṇini //
vāmacāragatau nādaḥ pramāṇaṃ kālavedinaḥ

ṛtorvikārabhūtāśca guṇāstatraiva bhāmini //
pramāṇaṃ dakṣiṇaṃ proktaṃ jñātavyaṃ prāṇavedibhiḥ

bhūtasaṃkhyā yadā prāṇānvahaṃte ca iḍādayaḥ //
varṣasyābhyaṃtare tasya jīvitaṃ hi na saṃśayaḥ

daśaghasrapravāheṇa hyabdamānaṃ sa jīvati //
paṃcadaśapravāheṇa hyabdamekaṃ gatāyuṣam

viṃśaddinapravāheṇa ṣaṇmāsaṃ lakṣayettadā //
paṃcaviṃśaddinamitaṃ vahate vāmanāḍikā

jīvitaṃ tu tadā tasya trimāsaṃ hi gatāyuṣaḥ //
ṣaḍviṃśaddinamānena māsadvayamudāhṛtam

saptaviṃśaddinamitaṃ vahatetyativiśramā //
māsamekaṃ samākhyātaṃ jīvitaṃ vāmagocare

etatpramāṇaṃ vijñeyaṃ vāmavāyupramāṇataḥ //
savyetare dinānyeva catvāraścānupūrvaśaḥ

catussthāne sthitā devi ṣoḍaśaitāḥ prakīrtitāḥ //
teṣāṃ pramāṇaṃ vakṣyāmi sāmprataṃ hi yathārthataḥ///5.25.५०/
ṣaḍdinānyāditaḥ kṛtvā saṃkhyāyāśca yathāvidhi //
etadaṃtargate caiva vāmaraṃdhre prakāśitam

ṣaḍdināni yadā rūḍhaṃ dvivarṣaṃ ca sa jīvati //
māsānaṣṭau vijānīyāddinānyaṣṭa ca tāni tu

prāṇaḥ saptadaśe caiva viddhi varṣaṃ na saṃśayaḥ //
saptamāsānvijānīyāddinaiḥ ṣaḍbhirna saṃśayaḥ

aṣṭaghasraprabhedena dvivarṣaṃ hi sa jīvati //
caturmāsā hi vijñeyāścaturviṃśaddināvadhiḥ

yadā navadinaṃ prāṇā vahaṃtyeva trimāsakam//
māsadvayaṃ ca dve māse dinā dvādaśa kīrtitāḥ

pūrvavatkathitā ye tu kālaṃ teṣāṃ tu pūrvakam//
avāṃtaradinā ye tu tena māsena kathyate

ekādaśa pravāheṇa varṣamekaṃ sa jīvati //
māsā nava tathā proktā dinānyaṣṭamitānyapi

dvādaśena pravāheṇa varṣamekaṃ sa jīvati //
māsān sapta vijānīyātṣaḍghasrāṃścāpyudāharet

nāḍī yadā ca vahati trayodaśadināvadhi //
samvatsaraṃ bhavettasya caturmāsāḥ prakīrtitāḥ

caturviśaddinaṃ śeṣaṃ jīvitaṃ ca na saṃśayaḥ //
prāṇavāhā yadā vāme caturddaśadināni tu

samvatsaraṃ bhavettasya māsāḥ ṣaṭ ca prakīrtitāḥ //
caturviṃśaddinānyeva jīvitaṃ ca na saṃśayaḥ

paṃcadaśapravāheṇa nava māsānsa jīvati //
caturviśaddinānyeva kathitaṃ kālavedibhiḥ

ṣoḍaśāhapravāheṇa daśamāsānsa jīvati //
caturviśaddinādhikyaṃ kathitaṃ kālavedibhiḥ

saptadaśapravāheṇa navamāsairgatāyuṣam //
aṣṭādaśadinānyatra kathitaṃ sādhakeśvari

vāmacāraṃ yadā devi hyaṣṭādaśadināvadhiḥ //
jīvitaṃ cāṣṭamāsaṃ tu ghasrā dvādaśa kīrtitāḥ

caturviṃśaddinānyatra niścayenāvadhāraya //
prāṇavāho yadā devi trayoviṃśaddināvadhiḥ

catvāraḥ kathitā māsāḥ ṣaḍdināni tathottare //
caturviṃśapravāheṇa trīnmāsāṃśca sa jīvati

dinānyatra daśāṣṭau ca saṃharaṃtyeva cārataḥ //
avāṃtaradine yastu saṃkṣepātte prakīrtitaḥ

vāmacāraḥ samākhyāto dakṣiṇaṃ śṛṇu sāṃpratam //
aṣṭāviṃśapravāheṇa tithimānena jīvati

pravāheṇa daśāhena tatsaṃsthena vipadyate //
triṃśaddhasrapravāhena pañcāhena vipadyate

ekatriṃśadyadā devi vahate ca niraṃtaram //
dinatrayaṃ tadā tasya jīvitaṃ hi na saṃśayaḥ

dvātriṃśatprāṇasaṃkhyā ca yadā hi vahate raviḥ //
tadā tu jīvitaṃ tasya dvidinaṃ hi na saṃśayaḥ

dakṣiṇaḥ kathitaḥ prāṇo madhyasthaṃ kathayāmi te//
ekabhāgagato vāyupravāho mukhamaṇḍale

dhāvamānapravāheṇa dinamekaṃ sa jīvati //
cakrame tatparāsorhi purāvidbhirudāhṛtam

etatte kathitaṃ devi kālacakraṃ gatāyuṣaḥ //
lokānāṃ ca hitārthāya kimanyacchrotumicchasi

iti śrīśivamahāpurāṇe paṃcamyāmumāsaṃhitāyāṃ kālajñānavarṇanaṃ nāma paṃcaviṃśo'dhyāyaḥ