શિવ પુરાણ · અધ્યાય 5.25

વ્યાસ ઉવાચ ॥
સનત્કુમાર સર્વજ્ઞ ત્વત્સકાશાન્મયા મુને॥
સ્ત્રીસ્વભાવઃ શ્રુતઃ પ્રીત્યા કાલજ્ઞાનં વદસ્વ મે

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ઇદમેવ પુરાઽપૃચ્છત્પાર્વતી પરમેશ્વરમ્ ॥
શ્રુત્વા નાનાકથાં દિવ્યાં પ્રસન્ના સુપ્રણમ્ય તમ્

પાર્વત્યુવાચ ॥
ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદેન જ્ઞાતં મે સકલં મતમ્ ॥
યથાર્ચનં તુ તે દેવ યૈર્મંત્રૈશ્ચ યથાવિધિ ॥

અદ્યાપિ સંશયસ્ત્વેકઃ કાલચક્રં પ્રતિ પ્રભો ॥
મૃત્યુચિહ્નં યથા દેવ કિં પ્રમાણં યથાયુષઃ

તથા કથય મે નાથ યદ્યહં તવ વલ્લભા ॥
ઇતિ પૃષ્ટસ્તયા દેવ્યા પ્રત્યુવાચ મહેશ્વરઃ

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥
સત્યં તે કથયિષ્યામિ શાસ્ત્રં સર્વોત્તમં પ્રિયે ॥
યેન શાસ્ત્રેણ દેવેશિ નરૈઃ કાલઃ પ્રબુધ્યતે

અહઃ પક્ષં તથા માસમૃતું ચાયનવત્સરૌ॥
સ્થૂલસૂક્ષ્મગતૈશ્ચિહ્નૈર્બહિરંતર્ગતૈસ્તથા

તત્તેહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ તત્ત્વેન સુન્દરિ ॥
લોકાનામુપકારાર્થં વૈરાગ્યાર્થમુમેઽધુના

અકસ્માત્પાંડુરં દેહમૂર્દ્ધ્વરાગં સમંતતઃ ॥
તદા મૃત્યું વિજાનીયાત્ષણ્માસાભ્યન્તરે પ્રિયે

મુખં કર્ણૌ તથા ચક્ષુર્જિહ્વાસ્તમ્ભો યદા ભવેત્॥
તદા મૃત્યું વિજાનીયાત્ષણ્માસાભ્યન્તરે પ્રિયે

રૌરવાનુગતં ભદ્ર ધ્વનિં નાકર્ણયેદ્દ્રુતમ્॥
ષણ્માસાભ્યંતરે મૃત્યુર્જ્ઞાતવ્યઃ કાલવેદિભિઃ

રવિસોમાગ્નિસંયોગાદ્યદોદ્યોતં ન પશ્યતિ ॥
કૃષ્ણં સર્વં સમસ્તં ચ ષણ્માસં જીવિતં તથા

વામહસ્તો યદા દેવિ સપ્તાહં સ્પંદતે પ્રિયે ॥
જીવિતં તુ તદા તસ્ય માસમેકં ન સંશયઃ

ઉન્મીલયતિ ગાત્રાણિ તાલુકં શુષ્યતે યદા॥
જીવિતં તુ તદા તસ્ય માસમેકં ન સંશયઃ

નાસા તુ સ્રવતે યસ્ય ત્રિદોષે પક્ષજીવિતમ્ ॥
વક્ત્રં કંઠં ચ શુષ્યેત ષણ્માસાંતે ગતાયુષઃ

સ્થૂલજિહ્વા ભવેદ્યસ્ય દ્વિજાઃ ક્લિદ્યંતિ ભામિનિ ॥
ષણ્માસાજ્જાયતે મૃત્યુશ્ચિહ્નૈસ્તૈરુપલક્ષયેત્

અંબુતૈલઘૃતસ્થં તુ દર્પણે વરવર્ણિનિ ॥
ન પશ્યતિ યદાત્માનં વિકૃતં પલમેવ ચ

ષણ્માસાયુસ્સ વિજ્ઞેયઃ કાલચક્રં વિજાનતા ॥
અન્યચ્ચ શૃણુ દેવેશિ યેન મૃત્યુર્વિબુદ્ધ્યતે

શિરોહીનાં યદા છાયાં સ્વકીયામુપલક્ષયેત્ ॥
અથવા છાયયા હીનં માસમેકં ન જીવતિ

આંગિકાનિ મયોક્તાનિ મૃત્યુચિહ્નાનિ પાર્વતિ॥
બાહ્યસ્થાનિ બ્રુવે ભદ્રે ચિહ્નાનિ શૃણુ સાંપ્રતમ્

રશ્મિહીનં યદા દેવિ ભવેત્સોમાર્કમણ્ડલમ્॥
દૃશ્યતે પાટલાકારં માસાર્દેધેન વિપદ્યતે

અરુંધતી મહાયાનમિંદુલક્ષણવર્જિતમ્॥
અદૃષ્ટતારકો યોઽસૌ માસમેકં સ જીવતિ

દૃષ્ટે ગ્રહે ચ દિઙ્મોહઃ ષણ્માસાજ્જાયતે ધ્રુવમ્॥
ઉતથ્યં ન ધ્રુવં પશ્યેદ્યદિ વા રવિમણ્ડલમ્

રાત્રૌ ધનુર્યદાપશ્યેન્મધ્યાહ્ને ચોલ્કપાતનમ્॥
વેષ્ટ્યતે ગૃધ્રકાકૈશ્ચ ષણ્માસાયુર્ન સંશયઃ

ઋષયસ્સ્વર્ગપંથાશ્ચ દૃશ્યંતે નૈવ ચામ્બરે॥
ષણ્માસાયુર્વિજનીયાત્પુરુષૈઃ કાલવેદિભિઃ ।

અકસ્માદ્રાહુણા ગ્રસ્તં સૂર્યં વા સોમમેવ ચ ॥
દિક્ચક્રં ભ્રાંતવત્પશ્યેત્ષણ્માસાન્મ્રિયતે સ્ફુટમ્

નીલાભિર્મક્ષિકાભિશ્ચ હ્યકસ્માદ્વેષ્ટ્યતે પુમાન્ ॥
માસમેકં હિ તસ્યાયુર્જ્ઞાતવ્યં પરમાર્થતઃ ॥

ગૃધ્રઃ કાકઃ કપોતશ્ચ શિરશ્ચાક્રમ્ય તિષ્ઠતિ ॥
શીઘ્રં તુ મ્રિયતે જંતુર્માસૈકેન ન સંશયઃ

એવં ચારિષ્ટભેદસ્તુ બાહ્યસ્થઃ સમુદાહૃતઃ ॥
માનુષાણાં હિતાર્થાય સંક્ષેપેણ વદામ્યહમ્

હસ્તયોરુભયોર્દેવિ યથા કાલં વિજાનતે ॥
વામદક્ષિણયોર્મધ્યે પ્રત્યક્ષં ચેત્યુદાહૃતમ્

એવં પક્ષૌ સ્થિતૌ દ્વૌ તુ સમાસાત્સુરસુંદરિ ॥
શુચિર્ભૂત્વા સ્મરન્દેવં સુસ્નાતસ્સંયતેન્દ્રિયઃ ॥

હસ્તૌ પ્રક્ષાલ્ય દુગ્ધેનાલક્તકેન વિમર્દયેત્ ॥
ગંધૈઃ પુષ્પૈઃ કરૌ કૃત્વા મૃગયેચ્ચ શુભાશુભમ્

કનિષ્ઠામાદિતઃ કૃત્વા યાવદંગુષ્ઠકં પ્રિયે ॥
પર્વત્રયક્રમેણૈવ હસ્તયોરુભયોરપિ

પ્રતિપદાદિવિન્યસ્ય તિથિં પ્રતિપદાદિતઃ ॥ ॥
સંપુટાકારહસ્તૌ તુ પૂર્વદિઙ્મુખસંસ્થિતઃ

સ્મરેન્નવાત્મકં મંત્રં યાવદષ્ટોત્તરં શતમ્ ॥
નિરીક્ષયેત્તતો હસ્તૌ પ્રતિપર્વણિ યત્નતઃ

તસ્મિન્પર્વણિ સા રેખા દૃશ્યતે ભૃંગસન્નિભા ॥
તત્તિથૌ હિ મૃતિર્જ્ઞેયા કૃષ્ણે શુક્લે તથા પ્રિયે

અધુના નાદજં વક્ષ્યે સંક્ષેપાત્કાલલક્ષણમ્ ॥
ગમાગમં વિદિત્વા તુ કર્મ કુર્યાઞ્છૃણુ પ્રિયે

આત્મવિજ્ઞાનં સુશ્રોણિ ચારં જ્ઞાત્વા તુ યત્નતઃ ॥
ક્ષણં ત્રુટિર્લવં ચૈવ નિમેષં કાષ્ઠકાલિકમ્

મુહૂર્તકં ત્વહોરાત્રં પક્ષમાસર્તુવત્સરમ્ ॥
અબ્દં યુગં તથા કલ્પં મહાકલ્પં તથૈવ ચ

એવં સ હરતે કાલઃ પરિપાટ્યા સદાશિવઃ ॥
વામદક્ષિણમધ્યે તુ પથિ ત્રયમિદં સ્મૃતમ્

દિનાનિ પંચ ચારભ્ય પંચવિંશદ્દિનાવધિ ॥
વામાચારગતૌ નાદઃ પ્રમાણં કથિતં તવ

ભૂતરંધ્રદિશશ્ચૈવ ધ્વજશ્ચ વરવર્ણિનિ ॥
વામચારગતૌ નાદઃ પ્રમાણં કાલવેદિનઃ

ઋતોર્વિકારભૂતાશ્ચ ગુણાસ્તત્રૈવ ભામિનિ ॥
પ્રમાણં દક્ષિણં પ્રોક્તં જ્ઞાતવ્યં પ્રાણવેદિભિઃ

ભૂતસંખ્યા યદા પ્રાણાન્વહંતે ચ ઇડાદયઃ ॥
વર્ષસ્યાભ્યંતરે તસ્ય જીવિતં હિ ન સંશયઃ

દશઘસ્રપ્રવાહેણ હ્યબ્દમાનં સ જીવતિ ॥
પંચદશપ્રવાહેણ હ્યબ્દમેકં ગતાયુષમ્

વિંશદ્દિનપ્રવાહેણ ષણ્માસં લક્ષયેત્તદા ॥
પંચવિંશદ્દિનમિતં વહતે વામનાડિકા

જીવિતં તુ તદા તસ્ય ત્રિમાસં હિ ગતાયુષઃ ॥
ષડ્વિંશદ્દિનમાનેન માસદ્વયમુદાહૃતમ્

સપ્તવિંશદ્દિનમિતં વહતેત્યતિવિશ્રમા ॥
માસમેકં સમાખ્યાતં જીવિતં વામગોચરે

એતત્પ્રમાણં વિજ્ઞેયં વામવાયુપ્રમાણતઃ ॥
સવ્યેતરે દિનાન્યેવ ચત્વારશ્ચાનુપૂર્વશઃ

ચતુસ્સ્થાને સ્થિતા દેવિ ષોડશૈતાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
તેષાં પ્રમાણં વક્ષ્યામિ સામ્પ્રતં હિ યથાર્થતઃ॥।5.25.૫૦।
ષડ્દિનાન્યાદિતઃ કૃત્વા સંખ્યાયાશ્ચ યથાવિધિ ॥
એતદંતર્ગતે ચૈવ વામરંધ્રે પ્રકાશિતમ્

ષડ્દિનાનિ યદા રૂઢં દ્વિવર્ષં ચ સ જીવતિ ॥
માસાનષ્ટૌ વિજાનીયાદ્દિનાન્યષ્ટ ચ તાનિ તુ

પ્રાણઃ સપ્તદશે ચૈવ વિદ્ધિ વર્ષં ન સંશયઃ ॥
સપ્તમાસાન્વિજાનીયાદ્દિનૈઃ ષડ્ભિર્ન સંશયઃ

અષ્ટઘસ્રપ્રભેદેન દ્વિવર્ષં હિ સ જીવતિ ॥
ચતુર્માસા હિ વિજ્ઞેયાશ્ચતુર્વિંશદ્દિનાવધિઃ

યદા નવદિનં પ્રાણા વહંત્યેવ ત્રિમાસકમ્॥
માસદ્વયં ચ દ્વે માસે દિના દ્વાદશ કીર્તિતાઃ

પૂર્વવત્કથિતા યે તુ કાલં તેષાં તુ પૂર્વકમ્॥
અવાંતરદિના યે તુ તેન માસેન કથ્યતે

એકાદશ પ્રવાહેણ વર્ષમેકં સ જીવતિ ॥
માસા નવ તથા પ્રોક્તા દિનાન્યષ્ટમિતાન્યપિ

દ્વાદશેન પ્રવાહેણ વર્ષમેકં સ જીવતિ ॥
માસાન્ સપ્ત વિજાનીયાત્ષડ્ઘસ્રાંશ્ચાપ્યુદાહરેત્

નાડી યદા ચ વહતિ ત્રયોદશદિનાવધિ ॥
સમ્વત્સરં ભવેત્તસ્ય ચતુર્માસાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

ચતુર્વિશદ્દિનં શેષં જીવિતં ચ ન સંશયઃ ॥
પ્રાણવાહા યદા વામે ચતુર્દ્દશદિનાનિ તુ

સમ્વત્સરં ભવેત્તસ્ય માસાઃ ષટ્ ચ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
ચતુર્વિંશદ્દિનાન્યેવ જીવિતં ચ ન સંશયઃ

પંચદશપ્રવાહેણ નવ માસાન્સ જીવતિ ॥
ચતુર્વિશદ્દિનાન્યેવ કથિતં કાલવેદિભિઃ

ષોડશાહપ્રવાહેણ દશમાસાન્સ જીવતિ ॥
ચતુર્વિશદ્દિનાધિક્યં કથિતં કાલવેદિભિઃ

સપ્તદશપ્રવાહેણ નવમાસૈર્ગતાયુષમ્ ॥
અષ્ટાદશદિનાન્યત્ર કથિતં સાધકેશ્વરિ

વામચારં યદા દેવિ હ્યષ્ટાદશદિનાવધિઃ ॥
જીવિતં ચાષ્ટમાસં તુ ઘસ્રા દ્વાદશ કીર્તિતાઃ

ચતુર્વિંશદ્દિનાન્યત્ર નિશ્ચયેનાવધારય ॥
પ્રાણવાહો યદા દેવિ ત્રયોવિંશદ્દિનાવધિઃ

ચત્વારઃ કથિતા માસાઃ ષડ્દિનાનિ તથોત્તરે ॥
ચતુર્વિંશપ્રવાહેણ ત્રીન્માસાંશ્ચ સ જીવતિ

દિનાન્યત્ર દશાષ્ટૌ ચ સંહરંત્યેવ ચારતઃ ॥
અવાંતરદિને યસ્તુ સંક્ષેપાત્તે પ્રકીર્તિતઃ

વામચારઃ સમાખ્યાતો દક્ષિણં શૃણુ સાંપ્રતમ્ ॥
અષ્ટાવિંશપ્રવાહેણ તિથિમાનેન જીવતિ

પ્રવાહેણ દશાહેન તત્સંસ્થેન વિપદ્યતે ॥
ત્રિંશદ્ધસ્રપ્રવાહેન પઞ્ચાહેન વિપદ્યતે

એકત્રિંશદ્યદા દેવિ વહતે ચ નિરંતરમ્ ॥
દિનત્રયં તદા તસ્ય જીવિતં હિ ન સંશયઃ

દ્વાત્રિંશત્પ્રાણસંખ્યા ચ યદા હિ વહતે રવિઃ ॥
તદા તુ જીવિતં તસ્ય દ્વિદિનં હિ ન સંશયઃ

દક્ષિણઃ કથિતઃ પ્રાણો મધ્યસ્થં કથયામિ તે॥
એકભાગગતો વાયુપ્રવાહો મુખમણ્ડલે

ધાવમાનપ્રવાહેણ દિનમેકં સ જીવતિ ॥
ચક્રમે તત્પરાસોર્હિ પુરાવિદ્ભિરુદાહૃતમ્

એતત્તે કથિતં દેવિ કાલચક્રં ગતાયુષઃ ॥
લોકાનાં ચ હિતાર્થાય કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે પંચમ્યામુમાસંહિતાયાં કાલજ્ઞાનવર્ણનં નામ પંચવિંશોઽધ્યાયઃ