Shiva Purana · Chapter 4.40

ṛṣaya ūcuḥ //
sūta te vacanaṃ śrutvā parānandaṃ vayaṃ gatāḥ //
vistarātkathaya prītyā tadeva vratamuttamam

kṛtaṃ purā tu keneha sūtaitadvratamuttamam //
kṛtvāpyajñānataścaiva prāptaṃ kiṃ phalamuttamam

// sūta uvāca //
śrūyatāmṛṣayassarve kathayāmi purātanam//
itihāsaṃ niṣādasya sarvapāpapraṇāśanam

purā kaścidvane bhillo nāmnā hyāsīdgurudruhaḥ//
kuṭumbī balavānkrūraḥ krūrakarmaparāyaṇaḥ

nirantaraṃ vane gatvā mṛgānhanti sma nityaśaḥ //
cauryyaṃ ca vividhaṃ tatra karoti sma vane vasan

bālyādārabhya teneha kṛtaṃ kiṃcicchubhaṃ nahi //
mahānkālo vyatīyāya vane tasya durātmanaḥ

kadācicchivarātriśca prāptāsīttatra śobhanā //
na durātmā sma jānāti mahadvananivāsakṛt

etasminsamaye bhillo mātrā pitrā striyā tathā//
prārthitaśca kṣudhā'viṣṭairbhakṣyaṃ dehi vanecara

iti saṃprārthitaḥ so'pi dhanurādāya satvaram//
jagāma mṛgahiṃsārthaṃ babhrāma sakalaṃ vanam

daivayogāttadā tena na prāptaṃ kiṃcideva hi//
astaprāptastadā sūryassa vai duḥkhamupāgataḥ

kiṃ kartavyaṃ kva gaṃtavyaṃ na prāptaṃ me'dya kiṃcana//
bālāśca ye gṛhe teṣāṃ kiṃ pitrośca bhaviṣyati

madīyaṃ vai kalatraṃ ca tasyāḥ kiṃcidbhaviṣyati//
kiṃcidgṛhītvā hi mayā gaṃtavyaṃ nānyathā bhavet

itthaṃ vicārya sa vyādho jalāśaya samīpagaḥ//
jalāvataraṇaṃ yatra tatra gatvā svayaṃ sthitaḥ

avaśyamatra kaścidvai jīvaścaivāgamiṣyati//
taṃ hatvā svagṛhaṃ prītyā yāsyāmi kṛtakāryakaḥ

iti matvā sa vai vṛkṣamekaṃ bilvetisaṃjñakam//
samāruhya sthitastatra jalamādāya bhillakaḥ

kadā yāsyati kaścidvai kadā hanyāmahaṃ punaḥ//
iti buddhiṃ samāsthāya sthito'sau kṣuttṛṣānvitaḥ

tadrātrau prathame yāme mṛgī tvekā samāgatā //
tṛṣārtā cakitā sā ca protphālaṃ kurvatī tadā

tāṃ dṛṣṭvā ca tadā tena tadvadhārthamatho śaraḥ //
saṃhṛṣṭena drutaṃ viṣṇo dhanuṣi sve hi saṃdadhe

ityevaṃ kurvatastasya jalaṃ bilvadalāni ca //
patitāni hyadhastatra śivaliṃgamabhūttataḥ

yāmasya prathamasyaiva pūjā jātā śivasya ca //
tanmahimnā hi tasyaiva pātakaṃ galitantadā

tatratyaṃ caiva tacchabdaṃ śrutvā sā hariṇī bhiyā //
vyādhaṃ dṛṣṭvā vyākulā hi vacanaṃ cedamabravīt

//mṛgyuvāca //
kiṃ kartumicchasi vyādha satyaṃ vada mamāgrataḥ //
tacchutvā hariṇīvākyaṃ vyādho vacanamabravīt

//vyādha uvāca//
kuṭumbaṃ kṣudhitaṃ me'dya hatvā tvāṃ tarpayāmyaham//
dāruṇaṃ tadvacaśśrutvā dṛṣṭvā taṃ durddharaṃ khalam

kiṃ karomi kva gacchāmi hyupāyaṃ racayāmyaham //
itthaṃ vicāryaṃ sā tatra vacanaṃ cedamabravīt

// mṛgyuvāca //
manmāṃsena sukhaṃ te syāddehasyānarthakāriṇaḥ //
adhikaṃ kiṃ mahatpuṇyaṃ dhanyāhaṃ nātra saṃśayaḥ

upakārakarasyaiva yatpuṇyaṃ jāyate tviha //
tatpuṇyaṃ śakyate naiva vaktuṃ varṣaśatairapi

paraṃ tu śiśavo me'dya vartaṃte svāśrame'khilāḥ //
bhaginyai tānsamarpyaiva prāyāsye svāmine'tha vā

na me mithyāvacastvaṃ hi vijānīhi vanecara //
āyāsyeha punaśceha samīpaṃ te na saṃśayaḥ

sthitā satyena dharaṇī satyenaiva ca vāridhiḥ //
satyena jaladhārāśca satye sarvampratiṣṭhitam

// sūta uvāca //
ityukto'pi tayā vyādho na mene tadvaco yadā//
tadā suvismitā bhītā vacanaṃ sābravītpunaḥ

mṛgyuvāca //
śṛṇu vyādha pravakṣyāmi śapathaṃ hi karomyaham //
āgaccheyaṃ yathā te na samīpaṃ svagṛhādgatā

brāhmaṇo vedavikretā sandhyāhīnastrikālakam//
striyassvasvāmino hyājñāṃ samullaṃghya kriyānvitāḥ

kṛtaghne caiva yatpāpaṃ tatpāpaṃ vimukhe hare //
drohiṇaścaiva yatpāpaṃ tatpāpaṃ dharmalaṃghane

viśvāsaghātake tacca tathā vai chalakartari //
tena pāpena limpāmi yadyahaṃ nāgame punaḥ

ityādyanekaśapathānmṛgī kṛtvā sthitā yadā //
tadā vyādhasya viśvasya gaccheti gṛhamabravīt

mṛgī hṛṣṭājalaṃ pītvā gatā svāśramamaṇḍalam //
tāvacca prathamo yāmastasya nidrāṃ vinā gataḥ

tadīyā bhaginī yā vai mṛgī ca paribhāvitā //
tasyā mārgaṃ vicinvantī hyājagāma jalārthinī

tāṃ dṛṣṭvā ca svayaṃ bhillo'kārṣīdbāṇasya karṣaṇam //
pūrvavajjalapatrāṇi patitāni śivopari

yāmasya ca dvitīyasya tena śaṃbhormahātmanaḥ //
pūjā jātā prasaṃgena vyādhasya sukhadāyinī

mṛgī sā prāha taṃ dṛṣṭvā kiṃ karoṣi vanecara //
pūrvavatkathitaṃ tena tacchrutvāha mṛgī punaḥ

mṛgyuvāca //
dhanyāhaṃ śrūyatāṃ vyādha saphalaṃ dehadhāraṇam //
anityena śarīreṇa hyupakāro bhaviṣyati

parantu mama bālāśca gṛhe tiṣṭhanti cārbhakāḥ //
bhartre tāṃśca samarpyaiva hyāgamiṣyāmyahaṃ punaḥ

vyādha uvāca //
tvayā coktaṃ na manyehaṃ hanmi tvāṃ nātra saṃśayaḥ //
tacchutvā hariṇī prāha śapathaṃ kurvatī hare

mṛgyuvāca //
śṛṇu vyādha pravakṣyāmi nāgaccheyaṃ punaryadi //
vācā vicalito yastu sukṛtaṃ tena hāritam

pariṇītā striyaṃ hitvā gacchatyanyāṃ ca yaḥ pumān //
vedadharmaṃ samullaṃghya kalpitena ca yo vrajet

viṣṇubhaktisamāyuktaḥ śivanindāṃ karoti yaḥ //
pitroḥ kṣayāhamāsādya śūnyaṃ caivākramediha

kṛtvā ca pāratāpaṃ hi karoti vacanaṃ punaḥ //
tena pāpena liṃpāmi nāgaccheyaṃ punaryadi

sūta uvāca ///
ityuktaśca tayā vyādho gacchetyāha mṛgīṃ ca saḥ //
sā mṛgī ca jalaṃ pītvā hṛṣṭā'gacchatsvamāśramam

tāvaddvitīyo yāmo vai tasya nidrāṃ vinā gataḥ //
etasminsamaye tatra prāpte yāme tṛtīyake

jñātvā vilaṃbaṃ cakitastadanveṣaṇatatparaḥ ///
tadyāme mṛgamadrākṣījjalamārgagataṃ tataḥ

puṣṭaṃ mṛgaṃ ca taṃ dṛṣṭvā hṛṣṭo vanacarassa vai //
śaraṃ dhanuṣi saṃdhāya hantuṃ taṃ hi pracakrame

tadaivaṃ kurvatastasya bilvapatrāṇi kānicit //
tatprārabdhavaśādviṣṇo patitāni śivopari

tena tṛtīyayāmasya tadrātrau tasya bhāgyataḥ //
pūjā jātā śivasyaiva kṛpālutvaṃ pradarśitam

śrutvā tatra ca taṃ śabdaṃ kiṃ karoṣīti prāha saḥ //
kuṭumbārthamahaṃ hanmi tvāṃ vyādhaśceti sobravīt

tacchrutvā vyādhavacanaṃ hariṇo hṛṣṭamānasaḥ //
drutameva ca taṃ vyādhaṃ vacanaṃ cedamabravīt

hariṇa uvāca //
dhanyohaṃ puṣṭimānadya bhavattṛptirbhaviṣyati //
yasyāṃgaṃ nopakārāya tasya sarvaṃ vṛthā gatam

yo vai sāmarthyayuktaśca nopakāraṃ karoti vai //
tatsāmarthyaṃ bhavedvyarthaṃ paratra narakaṃ vrajet

parantu bālakān svāṃśca samarpya jananīṃ śiśūn //
āśvāsyāpyatha tān sarvānāgamiṣyāmyahaṃ punaḥ

ityuktastena sa vyādho vismitotīva cetasi //
manāk śuddhamanānaṣṭapāpapuṃjo vaco'bravīt

vyādha uvāca //
ye ye samāgatāścātra tete sarve tvayā yathā //
kathayitvā gatā hyatra nāyāntyadyāpi vaṃcakāḥ

tvaṃ cāpi saṃkaṭe prāpto vyalīkaṃ ca gamiṣyasi //
mama sañjīvanaṃ cādya bhaviṣyati kathaṃ mṛga

mṛga uvāca //
śṛṇu vyādha pravakṣyāmi nānṛtaṃ vidyate mayi //
satyena sarvaṃ brahmāṇḍaṃ tiṣṭhatyeva carācaram

yasya vāṇī vyalīkā hi tatpuṇyaṃ galitaṃ kṣaṇāt //
tathāpi śṛṇu vai satyāṃ pratijñāṃ mama bhillaka

sandhyāyāṃ maithune ghasre śivarātryāṃ ca bhojane //
kūṭasākṣye nyāsahāre saṃdhyāhīne dvije tathā

śivahīnaṃ mukhaṃ yasya nopakartā kṣamo'pi san //
parvaṇi śrīphalasyaiva troṭane'bhakṣyabhakṣaṇe

asaṃpūjya śivaṃ bhasmarahitaścānnabhuk ca yaḥ //
eteṣāṃ pātakaṃ me syānnāgaccheyaṃ punaryadi

śiva uvāca //
iti śrutvā vacastasya gaccha śīghraṃ samāvraja //
sa vyādhenaivamuktastu jalaṃ pītvā gato mṛgaḥ

te sarve militāstatra svāśrame kṛtasupraṇāḥ //
vṛttāṃtaṃ caiva taṃ sarvaṃ śrutvā samyak parasparam

gantavyaṃ niścayeneti satyapāśena yaṃtritāḥ //
āśvāsya bālakāṃstatra gantumutkaṇṭhitāstadā

mṛgī jyeṣṭhā ca yā tatra svāminaṃ vākyamabravīt //
tvāṃ vinā bālakā hyatra kathaṃ sthāsyaṃti vai mṛga

prathamaṃ tu mayā tatra pratijñā ca kṛtā prabho //
tasmānmayā ca gantavyaṃ bhavadbhyāṃ sthīyatāmiha

iti tadvacanaṃ śrutvā kaniṣṭhā vākyamabravīt //
ahaṃ tvatsevikā cādya gacchāmi sthīyatāṃ tvayā

tacchrutvā ca mṛgaḥ prāha gamyate tatra vai mayā //
bhavatyau tiṣṭhatāṃ cātra mātṛtaḥ śiśurakṣaṇam

tatsvāmivacanaṃ śrutvā menāte tanna dharmataḥ //
procuḥ prītyā svabhartāraṃ vaidhavye jīvitaṃ ca dhik

bālānāśvāsya tāṃstatra samarpya sahavāsinaḥ //
gatāste sarva evāśu yatrāste vyādhasattamaḥ

te bālā api sarve vai vilokyānusamāgatāḥ //
eteṣāṃ yā gatiḥ syādvai hyasmākaṃ sā bhavatviti

tān dṛṣṭvā harṣito vyādho bāṇaṃ dhanuṣi saṃdadhe //
punaśca jalapatrāṇi patitāni śivopari

tena jātā caturthasya pūjā yāmasya vai śubhā //
tasya pāpantadā sarvaṃ bhasmasādabhavat kṣaṇāt

mṛgī mṛgī mṛgaścocuśśīghraṃ vai vyādhasattama //
asmākaṃ sārthakaṃ dehaṃ kuru tvaṃ hi kṛpāṃ kuru

// śiva uvāca //
iti teṣāṃ vacaśśrutvā vyādho vismayamāgataḥ //
śivapūjāprabhāveṇa jñānaṃ durlabhamāptavān

ete dhanyā mṛgāścaiva jñānahīnāssusaṃmatāḥ //
svīyenaiva śarīreṇa paropakaraṇe ratāḥ

mānuṣyaṃ janma saṃprāpya sādhitaṃ kiṃ mayādhunā //
parakāyaṃ ca saṃpīḍya śarīraṃ poṣitaṃ mayā

kuṭumbaṃ poṣitaṃ nityaṃ kṛtvā pāpānyanekaśaḥ //
evaṃ pāpāni hā kṛtvā kā gatirme bhaviṣyati

kāṃ vā gatiṃ gamiṣyāmi pātakaṃ janmataḥ kṛtam //
idānīṃ ciṃtayāmyevaṃ dhigdhik ca jīvanaṃ mama

iti jñānaṃ samāpanno bāṇaṃ saṃvārayaṃstadā //
gamyatāṃ ca mṛgaśreṣṭhā dhanyāḥ stha iti cābravīt

śiva uvāca //
ityukte ca tadā tena prasannaśśaṃkarastadā //
pūjitaṃ ca svarūpaṃ hi darśayāmāsa saṃmatam

saṃspṛśya kṛpayā śaṃbhustaṃ vyādhaṃ prītito'bravīt //
varaṃ brūhi prasanno'smi vratenānena bhillaka

vyādho'pi śivarūpaṃ ca dṛṣṭvā mukto'bhavatkṣaṇāt//
papāta śivapādāgre sarvaṃ prāptamiti buvan

śivo'pi suprannātmā nāma datvā guheti ca //
vilokya taṃ kṛpādṛṣṭyā tasmai divyānvarānadāt /

śiva uvāca //
śṛṇu vyādhādya bhogāṃstvaṃ bhuṃkṣva divyānyathepsitān //
rājadhānīṃ samāśritya śṛṃgaverapure parām

anapāyā vaṃśavṛddhiśślāghanīyaḥ surairapi //
gṛhe rāmastava vyādha samāyāsyati niścitam

kariṣyati tvayā maitrī madbhaktasnehakārakaḥ //
matsevāsaktacetāstvaṃ muktiṃ yāsyasi durlabhām

etasminnaṃtare te tu kṛtvā śaṃkaradarśanam //
sarve praṇamya sanmuktiṃ mṛgayoneḥ prapedire

vimānaṃ ca samāruhya divyadehā gatāstadā //
śivadarśanamātreṇa śāpānmuktā divaṃ gatāḥ

vyādheśvaraḥ śivo jātaḥ parvate hyarbudācale //
darśanātpūjanātsadyo bhuktimuktipradāyakaḥ

vyādhopi taddinānnūnaṃ bhogānsa surasattama //
bhuktvā rāmakṛpāṃ prāpya śivasāyujyamāptavān

ajñānātsa vratañcaitatkṛtvā sāyujyamāptavān //
kiṃ punarbhaktisaṃpannā yānti tanmayatāṃ śubhām

vicāryya sarvaśāstrāṇi dharmāṃścaivāpyanekaśaḥ//
śivarātrivratamidaṃ sarvotkṛṣṭaṃ prakīrtitam

vratāni vividhānyatra tīrthāni vividhāni ca //
dānāni ca vicitrāṇi makhāśca vividhāstathā

tapāṃsi vividhānyeva japāścaivāpya nekaśaḥ //
naitena samatāṃ yānti śivarātrivratena ca

tasmācchubhataraṃ caitatkartavyaṃ hitamīpsubhiḥ //
śivarātrivratandivyaṃ bhukti muktipradaṃ sadā

etatsarvaṃ samākhyātaṃ śivarātrivrataṃ śubham //
vratarājeti vikhyātaṃ kimanyacchrotumicchasi

iti śrīśivamahāpurāṇe caturthyāṃ koṭirudrasaṃhitāyāṃ vyādheśvaramāhātmye śivarātrivratamāhātmyavarṇanaṃ nāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ