શિવ પુરાણ · અધ્યાય 4.40

ઋષય ઊચુઃ ॥
સૂત તે વચનં શ્રુત્વા પરાનન્દં વયં ગતાઃ ॥
વિસ્તરાત્કથય પ્રીત્યા તદેવ વ્રતમુત્તમમ્

કૃતં પુરા તુ કેનેહ સૂતૈતદ્વ્રતમુત્તમમ્ ॥
કૃત્વાપ્યજ્ઞાનતશ્ચૈવ પ્રાપ્તં કિં ફલમુત્તમમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥
શ્રૂયતામૃષયસ્સર્વે કથયામિ પુરાતનમ્॥
ઇતિહાસં નિષાદસ્ય સર્વપાપપ્રણાશનમ્

પુરા કશ્ચિદ્વને ભિલ્લો નામ્ના હ્યાસીદ્ગુરુદ્રુહઃ॥
કુટુમ્બી બલવાન્ક્રૂરઃ ક્રૂરકર્મપરાયણઃ

નિરન્તરં વને ગત્વા મૃગાન્હન્તિ સ્મ નિત્યશઃ ॥
ચૌર્ય્યં ચ વિવિધં તત્ર કરોતિ સ્મ વને વસન્

બાલ્યાદારભ્ય તેનેહ કૃતં કિંચિચ્છુભં નહિ ॥
મહાન્કાલો વ્યતીયાય વને તસ્ય દુરાત્મનઃ

કદાચિચ્છિવરાત્રિશ્ચ પ્રાપ્તાસીત્તત્ર શોભના ॥
ન દુરાત્મા સ્મ જાનાતિ મહદ્વનનિવાસકૃત્

એતસ્મિન્સમયે ભિલ્લો માત્રા પિત્રા સ્ત્રિયા તથા॥
પ્રાર્થિતશ્ચ ક્ષુધાઽવિષ્ટૈર્ભક્ષ્યં દેહિ વનેચર

ઇતિ સંપ્રાર્થિતઃ સોઽપિ ધનુરાદાય સત્વરમ્॥
જગામ મૃગહિંસાર્થં બભ્રામ સકલં વનમ્

દૈવયોગાત્તદા તેન ન પ્રાપ્તં કિંચિદેવ હિ॥
અસ્તપ્રાપ્તસ્તદા સૂર્યસ્સ વૈ દુઃખમુપાગતઃ

કિં કર્તવ્યં ક્વ ગંતવ્યં ન પ્રાપ્તં મેઽદ્ય કિંચન॥
બાલાશ્ચ યે ગૃહે તેષાં કિં પિત્રોશ્ચ ભવિષ્યતિ

મદીયં વૈ કલત્રં ચ તસ્યાઃ કિંચિદ્ભવિષ્યતિ॥
કિંચિદ્ગૃહીત્વા હિ મયા ગંતવ્યં નાન્યથા ભવેત્

ઇત્થં વિચાર્ય સ વ્યાધો જલાશય સમીપગઃ॥
જલાવતરણં યત્ર તત્ર ગત્વા સ્વયં સ્થિતઃ

અવશ્યમત્ર કશ્ચિદ્વૈ જીવશ્ચૈવાગમિષ્યતિ॥
તં હત્વા સ્વગૃહં પ્રીત્યા યાસ્યામિ કૃતકાર્યકઃ

ઇતિ મત્વા સ વૈ વૃક્ષમેકં બિલ્વેતિસંજ્ઞકમ્॥
સમારુહ્ય સ્થિતસ્તત્ર જલમાદાય ભિલ્લકઃ

કદા યાસ્યતિ કશ્ચિદ્વૈ કદા હન્યામહં પુનઃ॥
ઇતિ બુદ્ધિં સમાસ્થાય સ્થિતોઽસૌ ક્ષુત્તૃષાન્વિતઃ

તદ્રાત્રૌ પ્રથમે યામે મૃગી ત્વેકા સમાગતા ॥
તૃષાર્તા ચકિતા સા ચ પ્રોત્ફાલં કુર્વતી તદા

તાં દૃષ્ટ્વા ચ તદા તેન તદ્વધાર્થમથો શરઃ ॥
સંહૃષ્ટેન દ્રુતં વિષ્ણો ધનુષિ સ્વે હિ સંદધે

ઇત્યેવં કુર્વતસ્તસ્ય જલં બિલ્વદલાનિ ચ ॥
પતિતાનિ હ્યધસ્તત્ર શિવલિંગમભૂત્તતઃ

યામસ્ય પ્રથમસ્યૈવ પૂજા જાતા શિવસ્ય ચ ॥
તન્મહિમ્ના હિ તસ્યૈવ પાતકં ગલિતન્તદા

તત્રત્યં ચૈવ તચ્છબ્દં શ્રુત્વા સા હરિણી ભિયા ॥
વ્યાધં દૃષ્ટ્વા વ્યાકુલા હિ વચનં ચેદમબ્રવીત્

॥મૃગ્યુવાચ ॥
કિં કર્તુમિચ્છસિ વ્યાધ સત્યં વદ મમાગ્રતઃ ॥
તચ્છુત્વા હરિણીવાક્યં વ્યાધો વચનમબ્રવીત્

॥વ્યાધ ઉવાચ॥
કુટુમ્બં ક્ષુધિતં મેઽદ્ય હત્વા ત્વાં તર્પયામ્યહમ્॥
દારુણં તદ્વચશ્શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા તં દુર્દ્ધરં ખલમ્

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ હ્યુપાયં રચયામ્યહમ્ ॥
ઇત્થં વિચાર્યં સા તત્ર વચનં ચેદમબ્રવીત્

॥ મૃગ્યુવાચ ॥
મન્માંસેન સુખં તે સ્યાદ્દેહસ્યાનર્થકારિણઃ ॥
અધિકં કિં મહત્પુણ્યં ધન્યાહં નાત્ર સંશયઃ

ઉપકારકરસ્યૈવ યત્પુણ્યં જાયતે ત્વિહ ॥
તત્પુણ્યં શક્યતે નૈવ વક્તું વર્ષશતૈરપિ

પરં તુ શિશવો મેઽદ્ય વર્તંતે સ્વાશ્રમેઽખિલાઃ ॥
ભગિન્યૈ તાન્સમર્પ્યૈવ પ્રાયાસ્યે સ્વામિનેઽથ વા

ન મે મિથ્યાવચસ્ત્વં હિ વિજાનીહિ વનેચર ॥
આયાસ્યેહ પુનશ્ચેહ સમીપં તે ન સંશયઃ

સ્થિતા સત્યેન ધરણી સત્યેનૈવ ચ વારિધિઃ ॥
સત્યેન જલધારાશ્ચ સત્યે સર્વમ્પ્રતિષ્ઠિતમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્તોઽપિ તયા વ્યાધો ન મેને તદ્વચો યદા॥
તદા સુવિસ્મિતા ભીતા વચનં સાબ્રવીત્પુનઃ

મૃગ્યુવાચ ॥
શૃણુ વ્યાધ પ્રવક્ષ્યામિ શપથં હિ કરોમ્યહમ્ ॥
આગચ્છેયં યથા તે ન સમીપં સ્વગૃહાદ્ગતા

બ્રાહ્મણો વેદવિક્રેતા સન્ધ્યાહીનસ્ત્રિકાલકમ્॥
સ્ત્રિયસ્સ્વસ્વામિનો હ્યાજ્ઞાં સમુલ્લંઘ્ય ક્રિયાન્વિતાઃ

કૃતઘ્ને ચૈવ યત્પાપં તત્પાપં વિમુખે હરે ॥
દ્રોહિણશ્ચૈવ યત્પાપં તત્પાપં ધર્મલંઘને

વિશ્વાસઘાતકે તચ્ચ તથા વૈ છલકર્તરિ ॥
તેન પાપેન લિમ્પામિ યદ્યહં નાગમે પુનઃ

ઇત્યાદ્યનેકશપથાન્મૃગી કૃત્વા સ્થિતા યદા ॥
તદા વ્યાધસ્ય વિશ્વસ્ય ગચ્છેતિ ગૃહમબ્રવીત્

મૃગી હૃષ્ટાજલં પીત્વા ગતા સ્વાશ્રમમણ્ડલમ્ ॥
તાવચ્ચ પ્રથમો યામસ્તસ્ય નિદ્રાં વિના ગતઃ

તદીયા ભગિની યા વૈ મૃગી ચ પરિભાવિતા ॥
તસ્યા માર્ગં વિચિન્વન્તી હ્યાજગામ જલાર્થિની

તાં દૃષ્ટ્વા ચ સ્વયં ભિલ્લોઽકાર્ષીદ્બાણસ્ય કર્ષણમ્ ॥
પૂર્વવજ્જલપત્રાણિ પતિતાનિ શિવોપરિ

યામસ્ય ચ દ્વિતીયસ્ય તેન શંભોર્મહાત્મનઃ ॥
પૂજા જાતા પ્રસંગેન વ્યાધસ્ય સુખદાયિની

મૃગી સા પ્રાહ તં દૃષ્ટ્વા કિં કરોષિ વનેચર ॥
પૂર્વવત્કથિતં તેન તચ્છ્રુત્વાહ મૃગી પુનઃ

મૃગ્યુવાચ ॥
ધન્યાહં શ્રૂયતાં વ્યાધ સફલં દેહધારણમ્ ॥
અનિત્યેન શરીરેણ હ્યુપકારો ભવિષ્યતિ

પરન્તુ મમ બાલાશ્ચ ગૃહે તિષ્ઠન્તિ ચાર્ભકાઃ ॥
ભર્ત્રે તાંશ્ચ સમર્પ્યૈવ હ્યાગમિષ્યામ્યહં પુનઃ

વ્યાધ ઉવાચ ॥
ત્વયા ચોક્તં ન મન્યેહં હન્મિ ત્વાં નાત્ર સંશયઃ ॥
તચ્છુત્વા હરિણી પ્રાહ શપથં કુર્વતી હરે

મૃગ્યુવાચ ॥
શૃણુ વ્યાધ પ્રવક્ષ્યામિ નાગચ્છેયં પુનર્યદિ ॥
વાચા વિચલિતો યસ્તુ સુકૃતં તેન હારિતમ્

પરિણીતા સ્ત્રિયં હિત્વા ગચ્છત્યન્યાં ચ યઃ પુમાન્ ॥
વેદધર્મં સમુલ્લંઘ્ય કલ્પિતેન ચ યો વ્રજેત્

વિષ્ણુભક્તિસમાયુક્તઃ શિવનિન્દાં કરોતિ યઃ ॥
પિત્રોઃ ક્ષયાહમાસાદ્ય શૂન્યં ચૈવાક્રમેદિહ

કૃત્વા ચ પારતાપં હિ કરોતિ વચનં પુનઃ ॥
તેન પાપેન લિંપામિ નાગચ્છેયં પુનર્યદિ

સૂત ઉવાચ ॥।
ઇત્યુક્તશ્ચ તયા વ્યાધો ગચ્છેત્યાહ મૃગીં ચ સઃ ॥
સા મૃગી ચ જલં પીત્વા હૃષ્ટાઽગચ્છત્સ્વમાશ્રમમ્

તાવદ્દ્વિતીયો યામો વૈ તસ્ય નિદ્રાં વિના ગતઃ ॥
એતસ્મિન્સમયે તત્ર પ્રાપ્તે યામે તૃતીયકે

જ્ઞાત્વા વિલંબં ચકિતસ્તદન્વેષણતત્પરઃ ॥।
તદ્યામે મૃગમદ્રાક્ષીજ્જલમાર્ગગતં તતઃ

પુષ્ટં મૃગં ચ તં દૃષ્ટ્વા હૃષ્ટો વનચરસ્સ વૈ ॥
શરં ધનુષિ સંધાય હન્તું તં હિ પ્રચક્રમે

તદૈવં કુર્વતસ્તસ્ય બિલ્વપત્રાણિ કાનિચિત્ ॥
તત્પ્રારબ્ધવશાદ્વિષ્ણો પતિતાનિ શિવોપરિ

તેન તૃતીયયામસ્ય તદ્રાત્રૌ તસ્ય ભાગ્યતઃ ॥
પૂજા જાતા શિવસ્યૈવ કૃપાલુત્વં પ્રદર્શિતમ્

શ્રુત્વા તત્ર ચ તં શબ્દં કિં કરોષીતિ પ્રાહ સઃ ॥
કુટુમ્બાર્થમહં હન્મિ ત્વાં વ્યાધશ્ચેતિ સોબ્રવીત્

તચ્છ્રુત્વા વ્યાધવચનં હરિણો હૃષ્ટમાનસઃ ॥
દ્રુતમેવ ચ તં વ્યાધં વચનં ચેદમબ્રવીત્

હરિણ ઉવાચ ॥
ધન્યોહં પુષ્ટિમાનદ્ય ભવત્તૃપ્તિર્ભવિષ્યતિ ॥
યસ્યાંગં નોપકારાય તસ્ય સર્વં વૃથા ગતમ્

યો વૈ સામર્થ્યયુક્તશ્ચ નોપકારં કરોતિ વૈ ॥
તત્સામર્થ્યં ભવેદ્વ્યર્થં પરત્ર નરકં વ્રજેત્

પરન્તુ બાલકાન્ સ્વાંશ્ચ સમર્પ્ય જનનીં શિશૂન્ ॥
આશ્વાસ્યાપ્યથ તાન્ સર્વાનાગમિષ્યામ્યહં પુનઃ

ઇત્યુક્તસ્તેન સ વ્યાધો વિસ્મિતોતીવ ચેતસિ ॥
મનાક્ શુદ્ધમનાનષ્ટપાપપુંજો વચોઽબ્રવીત્

વ્યાધ ઉવાચ ॥
યે યે સમાગતાશ્ચાત્ર તેતે સર્વે ત્વયા યથા ॥
કથયિત્વા ગતા હ્યત્ર નાયાન્ત્યદ્યાપિ વંચકાઃ

ત્વં ચાપિ સંકટે પ્રાપ્તો વ્યલીકં ચ ગમિષ્યસિ ॥
મમ સઞ્જીવનં ચાદ્ય ભવિષ્યતિ કથં મૃગ

મૃગ ઉવાચ ॥
શૃણુ વ્યાધ પ્રવક્ષ્યામિ નાનૃતં વિદ્યતે મયિ ॥
સત્યેન સર્વં બ્રહ્માણ્ડં તિષ્ઠત્યેવ ચરાચરમ્

યસ્ય વાણી વ્યલીકા હિ તત્પુણ્યં ગલિતં ક્ષણાત્ ॥
તથાપિ શૃણુ વૈ સત્યાં પ્રતિજ્ઞાં મમ ભિલ્લક

સન્ધ્યાયાં મૈથુને ઘસ્રે શિવરાત્ર્યાં ચ ભોજને ॥
કૂટસાક્ષ્યે ન્યાસહારે સંધ્યાહીને દ્વિજે તથા

શિવહીનં મુખં યસ્ય નોપકર્તા ક્ષમોઽપિ સન્ ॥
પર્વણિ શ્રીફલસ્યૈવ ત્રોટનેઽભક્ષ્યભક્ષણે

અસંપૂજ્ય શિવં ભસ્મરહિતશ્ચાન્નભુક્ ચ યઃ ॥
એતેષાં પાતકં મે સ્યાન્નાગચ્છેયં પુનર્યદિ

શિવ ઉવાચ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય ગચ્છ શીઘ્રં સમાવ્રજ ॥
સ વ્યાધેનૈવમુક્તસ્તુ જલં પીત્વા ગતો મૃગઃ

તે સર્વે મિલિતાસ્તત્ર સ્વાશ્રમે કૃતસુપ્રણાઃ ॥
વૃત્તાંતં ચૈવ તં સર્વં શ્રુત્વા સમ્યક્ પરસ્પરમ્

ગન્તવ્યં નિશ્ચયેનેતિ સત્યપાશેન યંત્રિતાઃ ॥
આશ્વાસ્ય બાલકાંસ્તત્ર ગન્તુમુત્કણ્ઠિતાસ્તદા

મૃગી જ્યેષ્ઠા ચ યા તત્ર સ્વામિનં વાક્યમબ્રવીત્ ॥
ત્વાં વિના બાલકા હ્યત્ર કથં સ્થાસ્યંતિ વૈ મૃગ

પ્રથમં તુ મયા તત્ર પ્રતિજ્ઞા ચ કૃતા પ્રભો ॥
તસ્માન્મયા ચ ગન્તવ્યં ભવદ્ભ્યાં સ્થીયતામિહ

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા કનિષ્ઠા વાક્યમબ્રવીત્ ॥
અહં ત્વત્સેવિકા ચાદ્ય ગચ્છામિ સ્થીયતાં ત્વયા

તચ્છ્રુત્વા ચ મૃગઃ પ્રાહ ગમ્યતે તત્ર વૈ મયા ॥
ભવત્યૌ તિષ્ઠતાં ચાત્ર માતૃતઃ શિશુરક્ષણમ્

તત્સ્વામિવચનં શ્રુત્વા મેનાતે તન્ન ધર્મતઃ ॥
પ્રોચુઃ પ્રીત્યા સ્વભર્તારં વૈધવ્યે જીવિતં ચ ધિક્

બાલાનાશ્વાસ્ય તાંસ્તત્ર સમર્પ્ય સહવાસિનઃ ॥
ગતાસ્તે સર્વ એવાશુ યત્રાસ્તે વ્યાધસત્તમઃ

તે બાલા અપિ સર્વે વૈ વિલોક્યાનુસમાગતાઃ ॥
એતેષાં યા ગતિઃ સ્યાદ્વૈ હ્યસ્માકં સા ભવત્વિતિ

તાન્ દૃષ્ટ્વા હર્ષિતો વ્યાધો બાણં ધનુષિ સંદધે ॥
પુનશ્ચ જલપત્રાણિ પતિતાનિ શિવોપરિ

તેન જાતા ચતુર્થસ્ય પૂજા યામસ્ય વૈ શુભા ॥
તસ્ય પાપન્તદા સર્વં ભસ્મસાદભવત્ ક્ષણાત્

મૃગી મૃગી મૃગશ્ચોચુશ્શીઘ્રં વૈ વ્યાધસત્તમ ॥
અસ્માકં સાર્થકં દેહં કુરુ ત્વં હિ કૃપાં કુરુ

॥ શિવ ઉવાચ ॥
ઇતિ તેષાં વચશ્શ્રુત્વા વ્યાધો વિસ્મયમાગતઃ ॥
શિવપૂજાપ્રભાવેણ જ્ઞાનં દુર્લભમાપ્તવાન્

એતે ધન્યા મૃગાશ્ચૈવ જ્ઞાનહીનાસ્સુસંમતાઃ ॥
સ્વીયેનૈવ શરીરેણ પરોપકરણે રતાઃ

માનુષ્યં જન્મ સંપ્રાપ્ય સાધિતં કિં મયાધુના ॥
પરકાયં ચ સંપીડ્ય શરીરં પોષિતં મયા

કુટુમ્બં પોષિતં નિત્યં કૃત્વા પાપાન્યનેકશઃ ॥
એવં પાપાનિ હા કૃત્વા કા ગતિર્મે ભવિષ્યતિ

કાં વા ગતિં ગમિષ્યામિ પાતકં જન્મતઃ કૃતમ્ ॥
ઇદાનીં ચિંતયામ્યેવં ધિગ્ધિક્ ચ જીવનં મમ

ઇતિ જ્ઞાનં સમાપન્નો બાણં સંવારયંસ્તદા ॥
ગમ્યતાં ચ મૃગશ્રેષ્ઠા ધન્યાઃ સ્થ ઇતિ ચાબ્રવીત્

શિવ ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્તે ચ તદા તેન પ્રસન્નશ્શંકરસ્તદા ॥
પૂજિતં ચ સ્વરૂપં હિ દર્શયામાસ સંમતમ્

સંસ્પૃશ્ય કૃપયા શંભુસ્તં વ્યાધં પ્રીતિતોઽબ્રવીત્ ॥
વરં બ્રૂહિ પ્રસન્નોઽસ્મિ વ્રતેનાનેન ભિલ્લક

વ્યાધોઽપિ શિવરૂપં ચ દૃષ્ટ્વા મુક્તોઽભવત્ક્ષણાત્॥
પપાત શિવપાદાગ્રે સર્વં પ્રાપ્તમિતિ બુવન્

શિવોઽપિ સુપ્રન્નાત્મા નામ દત્વા ગુહેતિ ચ ॥
વિલોક્ય તં કૃપાદૃષ્ટ્યા તસ્મૈ દિવ્યાન્વરાનદાત્ ।

શિવ ઉવાચ ॥
શૃણુ વ્યાધાદ્ય ભોગાંસ્ત્વં ભુંક્ષ્વ દિવ્યાન્યથેપ્સિતાન્ ॥
રાજધાનીં સમાશ્રિત્ય શૃંગવેરપુરે પરામ્

અનપાયા વંશવૃદ્ધિશ્શ્લાઘનીયઃ સુરૈરપિ ॥
ગૃહે રામસ્તવ વ્યાધ સમાયાસ્યતિ નિશ્ચિતમ્

કરિષ્યતિ ત્વયા મૈત્રી મદ્ભક્તસ્નેહકારકઃ ॥
મત્સેવાસક્તચેતાસ્ત્વં મુક્તિં યાસ્યસિ દુર્લભામ્

એતસ્મિન્નંતરે તે તુ કૃત્વા શંકરદર્શનમ્ ॥
સર્વે પ્રણમ્ય સન્મુક્તિં મૃગયોનેઃ પ્રપેદિરે

વિમાનં ચ સમારુહ્ય દિવ્યદેહા ગતાસ્તદા ॥
શિવદર્શનમાત્રેણ શાપાન્મુક્તા દિવં ગતાઃ

વ્યાધેશ્વરઃ શિવો જાતઃ પર્વતે હ્યર્બુદાચલે ॥
દર્શનાત્પૂજનાત્સદ્યો ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકઃ

વ્યાધોપિ તદ્દિનાન્નૂનં ભોગાન્સ સુરસત્તમ ॥
ભુક્ત્વા રામકૃપાં પ્રાપ્ય શિવસાયુજ્યમાપ્તવાન્

અજ્ઞાનાત્સ વ્રતઞ્ચૈતત્કૃત્વા સાયુજ્યમાપ્તવાન્ ॥
કિં પુનર્ભક્તિસંપન્ના યાન્તિ તન્મયતાં શુભામ્

વિચાર્ય્ય સર્વશાસ્ત્રાણિ ધર્માંશ્ચૈવાપ્યનેકશઃ॥
શિવરાત્રિવ્રતમિદં સર્વોત્કૃષ્ટં પ્રકીર્તિતમ્

વ્રતાનિ વિવિધાન્યત્ર તીર્થાનિ વિવિધાનિ ચ ॥
દાનાનિ ચ વિચિત્રાણિ મખાશ્ચ વિવિધાસ્તથા

તપાંસિ વિવિધાન્યેવ જપાશ્ચૈવાપ્ય નેકશઃ ॥
નૈતેન સમતાં યાન્તિ શિવરાત્રિવ્રતેન ચ

તસ્માચ્છુભતરં ચૈતત્કર્તવ્યં હિતમીપ્સુભિઃ ॥
શિવરાત્રિવ્રતન્દિવ્યં ભુક્તિ મુક્તિપ્રદં સદા

એતત્સર્વં સમાખ્યાતં શિવરાત્રિવ્રતં શુભમ્ ॥
વ્રતરાજેતિ વિખ્યાતં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ચતુર્થ્યાં કોટિરુદ્રસંહિતાયાં વ્યાધેશ્વરમાહાત્મ્યે શિવરાત્રિવ્રતમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ