Shiva Purana · Chapter 4.38

ṛṣaya ūcuḥ //
dhanyo'si kṛtakṛtyo'si jīvitaṃ saphalaṃ tava //
yacchrāvayasi nastāta maheśvarakathāṃ śubhām

bahubhiścarṣibhi ssūta śrutaṃ yadyapi vastu sat //
sandeho na mato'smākaṃ tadetatkathayāmi te

kena vratena santuṣṭaḥ śivo yacchati satsukham //
kuśalaśśivakṛtye tvaṃ tasmātpṛcchāmahe vayam

bhuktirmuktiśca labhyeta bhaktairyena vratena vai //
tadvada tvaṃ viśeṣeṇa vyāsaśiṣya namo'stu te

sūta uvāca //
samyakpṛṣṭamṛṣiśreṣṭhā bhavadbhiḥ karuṇātmabhiḥ //
smṛtvā śivapadāṃbhojaṃ kathayāmi yathāśrutam

yathā bhavadbhiḥ pṛccheta tathā pṛṣṭaṃ hi vedhasā //
hariṇā śivayā caiva tathā vai śaṃkaraṃ prati

kasmiṃścitsamaye taistu pṛṣṭaṃ ca paramātmane //
kena vratena santuṣṭo bhuktiṃ muktiṃ ca yacchasi

iti pṛṣṭastadā taistu hariṇā tena vai tadā //
tadahaṃ kathayāmyadya śṛṇvatāṃ pāpahārakam

śiva uvāca //
bhūri vratāni me santi bhuktimuktipradāni ca //
mukhyāni tatra jñeyāni daśasaṃkhyāni tāni vai

daśa śaivavratānyāhurjābālaśrutipāragāḥ //
tāni vratāni yatnena kāryāṇyeva dvijaissadā

pratyaṣṭamyāṃ prayatnena kartavyaṃ naktabhojanam //
kālāṣṭamyāṃ viśeṣeṇa hare tyājyaṃ hi bhojanam

ekādaśyāṃ sitāyāṃ tu tyājyaṃ viṣṇo hi bhojanam //
asitāyāṃ tu bhoktavyaṃ naktamabhyarcya māṃ hare

trayodaśyāṃ sitāyāṃ tu kartavyaṃ niśi bhojanam //
asitāyāṃ tu bhūtāyāṃ tatra kāryaṃ śivavrataiḥ

niśi yatnena kartavyaṃ bhojanaṃ somavāsare //
ubhayoḥ pakṣayorviṣṇo sarvasmiñchiva tatparaiḥ

vrateṣveteṣu sarveṣu śaivā bhojyāḥ prayatnataḥ //
yathāśakti dvijaśreṣṭhā vratasaṃpūrtihetave

vratānyetāni niyamātkartavyāni dvijanmabhiḥ //
vratānyetāni tu tyaktvā jāyante taskarā dvijāḥ

muktimārgapravīṇaiśca kartavyaṃ niyamāditi //
muktestu prāpakaṃ caiva catuṣṭayamudāhṛtam

śivārcanaṃ rudrajapaṃ upavāsaśśivālaye //
vārāṇasyāṃ ca maraṇaṃ muktireṣā sanātanī

aṣṭamī somavāre ca kṛṣṇapakṣe caturdaśī//
śivatuṣṭikaraṃ caitannātra kāryā vicāraṇā

caturṣvapi baliṣṭhaṃ hi śivarātrivrataṃ hare//
tasmāttadeva kartavyaṃ bhuktimuktiphalepsubhiḥ

etasmācca matādanyannāsti nṛṇāṃ hitāvaham//
etadvratantu sarveṣāṃ dharmasādhanamuttamam

niṣkāmānāṃ sakāmānāṃ sarveṣāṃ ca nṛṇāntathā//
varṇānāmāśramāṇāṃ ca strībālānāṃ tathā hare

dāsānāṃ dāsikānāṃ ca devādīnāṃ tathaiva ca//
śarīriṇāṃ ca sarveṣāṃ hitametadvrataṃ varam

māghasya hyasite pakṣe viśiṣṭā sātikīrtitā //
niśīthavyāpinī grāhyā hatyākoṭivināśinī

taddine caiva yatkāryaṃ prātarārabhya keśava //
śrūyatāntanmano dattvā suprītyā kathayāmi te

prātarutthāya medhāvī paramānandasaṃyutaḥ //
samācarennityakṛtyaṃ snānādikamatandritaḥ

śivālaye tato gatvā pūjayitvā yathāvidhi //
namaskṛtya śivaṃ paścātsaṃkalpaṃ samyagācaret

devadeva mahādeva nīlakaṇṭha namo'stu te //
kartumicchāmyahaṃ deva śivarātrivrataṃ tava

tava prabhāvāddeveśa nirvighnena bhavediti //
kāmādyāḥ śatravo māṃ vai pīḍāṃ kurvantu naiva hi

evaṃ saṃkalpamāsthāya pūjādravyaṃ samāharet//
susthale caiva yalliṃgaṃ prasiddhaṃ cāgameṣu vai

rātrau tatra svayaṃ gatvā saṃpādya vidhimuttamam//
śivasya dakṣiṇe bhāge paścime vā sthale śubhe

nidhāya caiva taddravyaṃ pūjārthaṃ śivasannidhau //
punaḥ snāyāttadā tatra vidhipūrvaṃ narottamaḥ

paridhāya śubhaṃ vastramantarvāsaśśubhantathā//
ācamya ca trivāraṃ hi pūjāraṃbhaṃ samācaret

yasya maṃtrasya yaddravyaṃ tena pūjāṃ samācaret//
amaṃtrakaṃ na kartavyaṃ pūjanaṃ tu harasya ca

gītairvādyaistathā nṛtyairbhaktibhāvasamanvitaḥ //
pūjanaṃ prathame yāme kṛtvā maṃtraṃ japedbudhaḥ

pārthivaṃ ca tadā śreṣṭhaṃ vidadhyānmaṃtravānyadi //
kṛtanityakriyaḥ paścātpārthivaṃ ca samarcayet

prathamaṃ pārthivaṃ kṛtvā paścātsthāpanamācaret //
stotrairnānāvidhairdevaṃ toṣayedvṛṣabhadhvajam

māhātmyaṃ vratasaṃbhūtaṃ paṭhitavyaṃ sudhīmatā //
śrotavyaṃ bhaktavaryeṇa vratasampūrtikāmyayā

caturṣvapi ca yāmeṣu mūrtīnāṃ ca catuṣṭayam //
kṛtvāvāhanapūrvaṃ hi visargāvadhi vai kramāt

kāryaṃ jāgaraṇaṃ prītyā mahotsava samanvitam //
prātaḥ snātvā punastatra sthāpayetpūjayecchivam

tataḥ saṃprārthayecchaṃbhuṃ nataskandhaḥ kṛtāñjaliḥ //
kṛtasampūrṇa vratako natvā taṃ ca punaḥ punaḥ

niyamo yo mahādeva kṛtaścaiva tvadājñayā //
visṛjyate mayā svāminvrataṃ jātamanuttamam

vratenānena deveśa yathāśaktikṛtena ca //
santuṣṭo bhava śarvādya kṛpāṃ kuru mamopari

puṣpāñjaliṃ śive dattvā dadyāddānaṃ yathāvidhi //
namaskṛtya śivāyaiva niyamaṃ taṃ visarjayet

yathāśakti dvijāñchaivānyatinaśca viśeṣataḥ //
bhojayitvā susantoṣya svayaṃ bhojanamācaret

yāmeyāme yathā pūjā kāryā bhaktavarairhare //
śivarātrau viśeṣeṇa tāmahaṃ kathayāmi te /

prathame caiva yāme ca sthāpitaṃ pārthivaṃ hare //
pūjayetparayā bhaktyā sūpacārairanekaśaḥ

paṃcadravyaiśca prathamaṃ pūjanīyo harassadā //
tasya tasya ca mantreṇa pṛthagdravyaṃ samarpayet

tacca dravyaṃ samarpyaiva jaladhārāṃ dadeta vai //
paścācca jaladhārābhirdravyāṇuttārayedbudhaḥ

śatamaṣṭottaraṃ mantraṃ paṭhitvā jaladhārayā //
pūjayecca śivaṃ tatra nirguṇaṃ guṇarūpiṇam

gurudattena maṃtreṇa pūjayedvṛṣabhadhjam//
anyathā nāmamaṃtreṇa pūjayedvai sadāśivam

candanena vicitreṇa taṇḍulaiścāpyakhaṇḍitaiḥ //
kṛṣṇaiścaiva tilaiḥ pūjā kāryā śaṃbhoḥ parātmanaḥ

puṣpaiśca śatapatraiśca karavīraistathā punaḥ //
aṣṭabhirnāmamaṃtraiścārpayetpuṣpāṇi śaṃkare

bhavaḥ śarvastathā rudraḥ punaḥ paśupatistathā //
ugro mahāṃstathā bhīma īśāna iti tāni vai

śrīpūrvaiśca caturthyaṃtairnāmabhiḥ pūjayecchivam //
paścāddhūpaṃ ca dīpaṃ ca naivedyaṃ ca tataḥ param

ādye yāme ca naivedyaṃ pakvānnaṃ kārayedbudhaḥ //
arghaṃ ca śrīphalaṃ dattvā tāmbūlaṃ ca nivedayet

namaskāraṃ tato dhyānaṃ japaḥ prokto gurormanoḥ //
anyathā paṃcavarṇena toṣayettena śaṃkaram

dhenumudrāṃ pradarśyātha sujalaistarpaṇaṃ caret //
paṃcabrāhmaṇabhojaṃ ca kalpayedvai yathābalam

mahotsavaśca kartavyo yāvadyāmo bhavediha //
tataḥ pūjāphalaṃ tasmai nivedya ca visarjayet

punardvitīye yāme ca saṃkalpaṃ susamā caret //
athavaikadaiva saṃkalpya kuryātpūjāṃ tathāvidhām

dravyaiḥ pūrvaistathā pūjāṃ kṛtvā dhārāṃ samarpayet//
pūrvato dviguṇaṃ maṃtraṃ samuccāryārcayecchivam

pūrvaistilayavaiścātha kamalaiḥ pūjayecchivam //
bilvapatrairviśeṣeṇa pūjayetparameśvaram

arghyaṃ ca bījapūreṇa naivedyaṃ pāyasantathā //
maṃtrāvṛttistu dviguṇā pūrvato'pi janārdana

tataśca brāhmaṇānāṃ hi bhojyo saṃkalpamācaret //
anyatsarvaṃ tathā kuryādyāvacca dvitayāvadhi

yāme prāpte tṛtīye ca pūrvavatpūjanaṃ caret//
yavasthāne ca godhūmāḥ puṣpāṇyarkabhavāni ca

dhūpaiśca vividhaistatra dīpairnānāvidhairapi //
naivedyāpūpakairviṣṇo śākairnānāvidhairapi

kṛtvaiva cātha karpūrairārārtika vidhiṃ careta /
arghyaṃ sadāḍimaṃ dadyāddviguṇaṃ japamācaret

tataśca brahmabhojasya saṃkalpaṃ ca sadakṣiṇam//
utsavaṃ pūrvavatkuryā dyāvadyāmāvadhirbhavet

yāme caturthe saṃprāte kuryāttasya visarjanam //
prayogādi punaḥ kṛtvā pūjāṃ vidhivadācaret

māṣaiḥ priyaṃgubhirmudgaissaptadhānyaistathāthavā //
śaṃkhīpuṣpairbilvapatraiḥ pūjayetparameśvaram

naivedyaṃ tatra dadyādvai madhurairvividhairapi//
athavā caiva māṣānnaistoṣayecca sadāśivam

arghaṃ dadyātkadalyāśca phalenaivāthavā hare //
vividhaiśca phalaiścaiva dadyādarghyaṃ śivāya ca

pūrvato dviguṇaṃ kuryānmaṃtrajāpaṃ narottamaḥ //
saṃkalpaṃ brahmabhojasya yathāśakti caredbudhaḥ

gītairvādyaistathā nṛtyairnayetkālaṃ ca bhaktitaḥ //
mahotsavairbhaktajanairyāvatsyādaruṇodayaḥ

udaye ca tathā jāte punassnātvārcayecchivam//
nānāpūjopahāraiśca svābhiṣekamathācaret

nānāvidhāni dānāni bhojyaṃ ca vividhantathā //
brāhmaṇānāṃ yatīnāṃ ca kartavyaṃ yāmasaṃkhyayā

śaṃkarāya namaskṛtya puṣpāñjalimathācaret //
prārthayetsustutiṃ kṛtvā mantrairetairvicakṣaṇaḥ

tāvakastvadgataprāṇastvaccitto'haṃ sadā mṛḍa //
kṛpānidhe iti jñātvā yathā yogyaṃ tathā kuru

ajñānādyadi vā jñānājjapapūjādikaṃ mayā //
kṛpānidhitvājjñātvaiva bhūtanātha prasīda me

anenaivopavāsena yajjātaṃ phalameva ca //
tenaiva prīyatāṃ devaḥ śaṃkaraḥ sukhadāyakaḥ

kule mama mahādeva bhajanaṃ te'stu sarvadā //
mābhūttasya kule janma yatra tvaṃ nahi devatā

puṣpāṃjaliṃ samarpyaivaṃ tilakāśiṣa eva ca//
gṛhṇīyādbrāhmaṇebhyaśca tataśśaṃbhuṃ visarjayet

evaṃ vrataṃ kṛtaṃ yena tasmāddūro haro na hi //
na śakyate phalaṃ vaktuṃ nādeyaṃ vidyate mama

anāyāsatayā cedvai kṛtaṃ vratamidamparam //
tasya vai muktibījaṃ ca jātaṃ nātra vicāraṇā

pratimāsaṃ vrataṃ caiva kartavyaṃ bhaktito naraiḥ //
udyāpanavidhiṃ paścātkṛtvā sāṃgaphalaṃ labhet

vratasya karaṇānnūnaṃ śivo'haṃ sarvaduḥkhahā //
dadmi bhuktiṃ ca muktiṃ ca sarvaṃ vai vāñchitaṃ phalam

sūta uvāca //
iti śivavacanaṃ niśamya viṣṇurhitataramadbhutamājagāma dhāma //
tadanu vratamuttamaṃ janeṣu samacaradātmahiteṣu caitadeva

kadācinnāradāyātha śivarātrivratantvidam //
bhuktimuktipradaṃ divyaṃ kathayāmāsa keśavaḥ

iti śrīśivamahāpurāṇe caturthyāṃ koṭirudrasaṃhitāyāṃ vyādheśvaramāhātmye śivarātrivratamahimanirūpaṇaṃnāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ/३८//