શિવ પુરાણ · અધ્યાય 4.38

ઋષય ઊચુઃ ॥
ધન્યોઽસિ કૃતકૃત્યોઽસિ જીવિતં સફલં તવ ॥
યચ્છ્રાવયસિ નસ્તાત મહેશ્વરકથાં શુભામ્

બહુભિશ્ચર્ષિભિ સ્સૂત શ્રુતં યદ્યપિ વસ્તુ સત્ ॥
સન્દેહો ન મતોઽસ્માકં તદેતત્કથયામિ તે

કેન વ્રતેન સન્તુષ્ટઃ શિવો યચ્છતિ સત્સુખમ્ ॥
કુશલશ્શિવકૃત્યે ત્વં તસ્માત્પૃચ્છામહે વયમ્

ભુક્તિર્મુક્તિશ્ચ લભ્યેત ભક્તૈર્યેન વ્રતેન વૈ ॥
તદ્વદ ત્વં વિશેષેણ વ્યાસશિષ્ય નમોઽસ્તુ તે

સૂત ઉવાચ ॥
સમ્યક્પૃષ્ટમૃષિશ્રેષ્ઠા ભવદ્ભિઃ કરુણાત્મભિઃ ॥
સ્મૃત્વા શિવપદાંભોજં કથયામિ યથાશ્રુતમ્

યથા ભવદ્ભિઃ પૃચ્છેત તથા પૃષ્ટં હિ વેધસા ॥
હરિણા શિવયા ચૈવ તથા વૈ શંકરં પ્રતિ

કસ્મિંશ્ચિત્સમયે તૈસ્તુ પૃષ્ટં ચ પરમાત્મને ॥
કેન વ્રતેન સન્તુષ્ટો ભુક્તિં મુક્તિં ચ યચ્છસિ

ઇતિ પૃષ્ટસ્તદા તૈસ્તુ હરિણા તેન વૈ તદા ॥
તદહં કથયામ્યદ્ય શૃણ્વતાં પાપહારકમ્

શિવ ઉવાચ ॥
ભૂરિ વ્રતાનિ મે સન્તિ ભુક્તિમુક્તિપ્રદાનિ ચ ॥
મુખ્યાનિ તત્ર જ્ઞેયાનિ દશસંખ્યાનિ તાનિ વૈ

દશ શૈવવ્રતાન્યાહુર્જાબાલશ્રુતિપારગાઃ ॥
તાનિ વ્રતાનિ યત્નેન કાર્યાણ્યેવ દ્વિજૈસ્સદા

પ્રત્યષ્ટમ્યાં પ્રયત્નેન કર્તવ્યં નક્તભોજનમ્ ॥
કાલાષ્ટમ્યાં વિશેષેણ હરે ત્યાજ્યં હિ ભોજનમ્

એકાદશ્યાં સિતાયાં તુ ત્યાજ્યં વિષ્ણો હિ ભોજનમ્ ॥
અસિતાયાં તુ ભોક્તવ્યં નક્તમભ્યર્ચ્ય માં હરે

ત્રયોદશ્યાં સિતાયાં તુ કર્તવ્યં નિશિ ભોજનમ્ ॥
અસિતાયાં તુ ભૂતાયાં તત્ર કાર્યં શિવવ્રતૈઃ

નિશિ યત્નેન કર્તવ્યં ભોજનં સોમવાસરે ॥
ઉભયોઃ પક્ષયોર્વિષ્ણો સર્વસ્મિઞ્છિવ તત્પરૈઃ

વ્રતેષ્વેતેષુ સર્વેષુ શૈવા ભોજ્યાઃ પ્રયત્નતઃ ॥
યથાશક્તિ દ્વિજશ્રેષ્ઠા વ્રતસંપૂર્તિહેતવે

વ્રતાન્યેતાનિ નિયમાત્કર્તવ્યાનિ દ્વિજન્મભિઃ ॥
વ્રતાન્યેતાનિ તુ ત્યક્ત્વા જાયન્તે તસ્કરા દ્વિજાઃ

મુક્તિમાર્ગપ્રવીણૈશ્ચ કર્તવ્યં નિયમાદિતિ ॥
મુક્તેસ્તુ પ્રાપકં ચૈવ ચતુષ્ટયમુદાહૃતમ્

શિવાર્ચનં રુદ્રજપં ઉપવાસશ્શિવાલયે ॥
વારાણસ્યાં ચ મરણં મુક્તિરેષા સનાતની

અષ્ટમી સોમવારે ચ કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશી॥
શિવતુષ્ટિકરં ચૈતન્નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ચતુર્ષ્વપિ બલિષ્ઠં હિ શિવરાત્રિવ્રતં હરે॥
તસ્માત્તદેવ કર્તવ્યં ભુક્તિમુક્તિફલેપ્સુભિઃ

એતસ્માચ્ચ મતાદન્યન્નાસ્તિ નૃણાં હિતાવહમ્॥
એતદ્વ્રતન્તુ સર્વેષાં ધર્મસાધનમુત્તમમ્

નિષ્કામાનાં સકામાનાં સર્વેષાં ચ નૃણાન્તથા॥
વર્ણાનામાશ્રમાણાં ચ સ્ત્રીબાલાનાં તથા હરે

દાસાનાં દાસિકાનાં ચ દેવાદીનાં તથૈવ ચ॥
શરીરિણાં ચ સર્વેષાં હિતમેતદ્વ્રતં વરમ્

માઘસ્ય હ્યસિતે પક્ષે વિશિષ્ટા સાતિકીર્તિતા ॥
નિશીથવ્યાપિની ગ્રાહ્યા હત્યાકોટિવિનાશિની

તદ્દિને ચૈવ યત્કાર્યં પ્રાતરારભ્ય કેશવ ॥
શ્રૂયતાન્તન્મનો દત્ત્વા સુપ્રીત્યા કથયામિ તે

પ્રાતરુત્થાય મેધાવી પરમાનન્દસંયુતઃ ॥
સમાચરેન્નિત્યકૃત્યં સ્નાનાદિકમતન્દ્રિતઃ

શિવાલયે તતો ગત્વા પૂજયિત્વા યથાવિધિ ॥
નમસ્કૃત્ય શિવં પશ્ચાત્સંકલ્પં સમ્યગાચરેત્

દેવદેવ મહાદેવ નીલકણ્ઠ નમોઽસ્તુ તે ॥
કર્તુમિચ્છામ્યહં દેવ શિવરાત્રિવ્રતં તવ

તવ પ્રભાવાદ્દેવેશ નિર્વિઘ્નેન ભવેદિતિ ॥
કામાદ્યાઃ શત્રવો માં વૈ પીડાં કુર્વન્તુ નૈવ હિ

એવં સંકલ્પમાસ્થાય પૂજાદ્રવ્યં સમાહરેત્॥
સુસ્થલે ચૈવ યલ્લિંગં પ્રસિદ્ધં ચાગમેષુ વૈ

રાત્રૌ તત્ર સ્વયં ગત્વા સંપાદ્ય વિધિમુત્તમમ્॥
શિવસ્ય દક્ષિણે ભાગે પશ્ચિમે વા સ્થલે શુભે

નિધાય ચૈવ તદ્દ્રવ્યં પૂજાર્થં શિવસન્નિધૌ ॥
પુનઃ સ્નાયાત્તદા તત્ર વિધિપૂર્વં નરોત્તમઃ

પરિધાય શુભં વસ્ત્રમન્તર્વાસશ્શુભન્તથા॥
આચમ્ય ચ ત્રિવારં હિ પૂજારંભં સમાચરેત્

યસ્ય મંત્રસ્ય યદ્દ્રવ્યં તેન પૂજાં સમાચરેત્॥
અમંત્રકં ન કર્તવ્યં પૂજનં તુ હરસ્ય ચ

ગીતૈર્વાદ્યૈસ્તથા નૃત્યૈર્ભક્તિભાવસમન્વિતઃ ॥
પૂજનં પ્રથમે યામે કૃત્વા મંત્રં જપેદ્બુધઃ

પાર્થિવં ચ તદા શ્રેષ્ઠં વિદધ્યાન્મંત્રવાન્યદિ ॥
કૃતનિત્યક્રિયઃ પશ્ચાત્પાર્થિવં ચ સમર્ચયેત્

પ્રથમં પાર્થિવં કૃત્વા પશ્ચાત્સ્થાપનમાચરેત્ ॥
સ્તોત્રૈર્નાનાવિધૈર્દેવં તોષયેદ્વૃષભધ્વજમ્

માહાત્મ્યં વ્રતસંભૂતં પઠિતવ્યં સુધીમતા ॥
શ્રોતવ્યં ભક્તવર્યેણ વ્રતસમ્પૂર્તિકામ્યયા

ચતુર્ષ્વપિ ચ યામેષુ મૂર્તીનાં ચ ચતુષ્ટયમ્ ॥
કૃત્વાવાહનપૂર્વં હિ વિસર્ગાવધિ વૈ ક્રમાત્

કાર્યં જાગરણં પ્રીત્યા મહોત્સવ સમન્વિતમ્ ॥
પ્રાતઃ સ્નાત્વા પુનસ્તત્ર સ્થાપયેત્પૂજયેચ્છિવમ્

તતઃ સંપ્રાર્થયેચ્છંભું નતસ્કન્ધઃ કૃતાઞ્જલિઃ ॥
કૃતસમ્પૂર્ણ વ્રતકો નત્વા તં ચ પુનઃ પુનઃ

નિયમો યો મહાદેવ કૃતશ્ચૈવ ત્વદાજ્ઞયા ॥
વિસૃજ્યતે મયા સ્વામિન્વ્રતં જાતમનુત્તમમ્

વ્રતેનાનેન દેવેશ યથાશક્તિકૃતેન ચ ॥
સન્તુષ્ટો ભવ શર્વાદ્ય કૃપાં કુરુ મમોપરિ

પુષ્પાઞ્જલિં શિવે દત્ત્વા દદ્યાદ્દાનં યથાવિધિ ॥
નમસ્કૃત્ય શિવાયૈવ નિયમં તં વિસર્જયેત્

યથાશક્તિ દ્વિજાઞ્છૈવાન્યતિનશ્ચ વિશેષતઃ ॥
ભોજયિત્વા સુસન્તોષ્ય સ્વયં ભોજનમાચરેત્

યામેયામે યથા પૂજા કાર્યા ભક્તવરૈર્હરે ॥
શિવરાત્રૌ વિશેષેણ તામહં કથયામિ તે ।

પ્રથમે ચૈવ યામે ચ સ્થાપિતં પાર્થિવં હરે ॥
પૂજયેત્પરયા ભક્ત્યા સૂપચારૈરનેકશઃ

પંચદ્રવ્યૈશ્ચ પ્રથમં પૂજનીયો હરસ્સદા ॥
તસ્ય તસ્ય ચ મન્ત્રેણ પૃથગ્દ્રવ્યં સમર્પયેત્

તચ્ચ દ્રવ્યં સમર્પ્યૈવ જલધારાં દદેત વૈ ॥
પશ્ચાચ્ચ જલધારાભિર્દ્રવ્યાણુત્તારયેદ્બુધઃ

શતમષ્ટોત્તરં મન્ત્રં પઠિત્વા જલધારયા ॥
પૂજયેચ્ચ શિવં તત્ર નિર્ગુણં ગુણરૂપિણમ્

ગુરુદત્તેન મંત્રેણ પૂજયેદ્વૃષભધ્જમ્॥
અન્યથા નામમંત્રેણ પૂજયેદ્વૈ સદાશિવમ્

ચન્દનેન વિચિત્રેણ તણ્ડુલૈશ્ચાપ્યખણ્ડિતૈઃ ॥
કૃષ્ણૈશ્ચૈવ તિલૈઃ પૂજા કાર્યા શંભોઃ પરાત્મનઃ

પુષ્પૈશ્ચ શતપત્રૈશ્ચ કરવીરૈસ્તથા પુનઃ ॥
અષ્ટભિર્નામમંત્રૈશ્ચાર્પયેત્પુષ્પાણિ શંકરે

ભવઃ શર્વસ્તથા રુદ્રઃ પુનઃ પશુપતિસ્તથા ॥
ઉગ્રો મહાંસ્તથા ભીમ ઈશાન ઇતિ તાનિ વૈ

શ્રીપૂર્વૈશ્ચ ચતુર્થ્યંતૈર્નામભિઃ પૂજયેચ્છિવમ્ ॥
પશ્ચાદ્ધૂપં ચ દીપં ચ નૈવેદ્યં ચ તતઃ પરમ્

આદ્યે યામે ચ નૈવેદ્યં પક્વાન્નં કારયેદ્બુધઃ ॥
અર્ઘં ચ શ્રીફલં દત્ત્વા તામ્બૂલં ચ નિવેદયેત્

નમસ્કારં તતો ધ્યાનં જપઃ પ્રોક્તો ગુરોર્મનોઃ ॥
અન્યથા પંચવર્ણેન તોષયેત્તેન શંકરમ્

ધેનુમુદ્રાં પ્રદર્શ્યાથ સુજલૈસ્તર્પણં ચરેત્ ॥
પંચબ્રાહ્મણભોજં ચ કલ્પયેદ્વૈ યથાબલમ્

મહોત્સવશ્ચ કર્તવ્યો યાવદ્યામો ભવેદિહ ॥
તતઃ પૂજાફલં તસ્મૈ નિવેદ્ય ચ વિસર્જયેત્

પુનર્દ્વિતીયે યામે ચ સંકલ્પં સુસમા ચરેત્ ॥
અથવૈકદૈવ સંકલ્પ્ય કુર્યાત્પૂજાં તથાવિધામ્

દ્રવ્યૈઃ પૂર્વૈસ્તથા પૂજાં કૃત્વા ધારાં સમર્પયેત્॥
પૂર્વતો દ્વિગુણં મંત્રં સમુચ્ચાર્યાર્ચયેચ્છિવમ્

પૂર્વૈસ્તિલયવૈશ્ચાથ કમલૈઃ પૂજયેચ્છિવમ્ ॥
બિલ્વપત્રૈર્વિશેષેણ પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્

અર્ઘ્યં ચ બીજપૂરેણ નૈવેદ્યં પાયસન્તથા ॥
મંત્રાવૃત્તિસ્તુ દ્વિગુણા પૂર્વતોઽપિ જનાર્દન

તતશ્ચ બ્રાહ્મણાનાં હિ ભોજ્યો સંકલ્પમાચરેત્ ॥
અન્યત્સર્વં તથા કુર્યાદ્યાવચ્ચ દ્વિતયાવધિ

યામે પ્રાપ્તે તૃતીયે ચ પૂર્વવત્પૂજનં ચરેત્॥
યવસ્થાને ચ ગોધૂમાઃ પુષ્પાણ્યર્કભવાનિ ચ

ધૂપૈશ્ચ વિવિધૈસ્તત્ર દીપૈર્નાનાવિધૈરપિ ॥
નૈવેદ્યાપૂપકૈર્વિષ્ણો શાકૈર્નાનાવિધૈરપિ

કૃત્વૈવ ચાથ કર્પૂરૈરારાર્તિક વિધિં ચરેત ।
અર્ઘ્યં સદાડિમં દદ્યાદ્દ્વિગુણં જપમાચરેત્

તતશ્ચ બ્રહ્મભોજસ્ય સંકલ્પં ચ સદક્ષિણમ્॥
ઉત્સવં પૂર્વવત્કુર્યા દ્યાવદ્યામાવધિર્ભવેત્

યામે ચતુર્થે સંપ્રાતે કુર્યાત્તસ્ય વિસર્જનમ્ ॥
પ્રયોગાદિ પુનઃ કૃત્વા પૂજાં વિધિવદાચરેત્

માષૈઃ પ્રિયંગુભિર્મુદ્ગૈસ્સપ્તધાન્યૈસ્તથાથવા ॥
શંખીપુષ્પૈર્બિલ્વપત્રૈઃ પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્

નૈવેદ્યં તત્ર દદ્યાદ્વૈ મધુરૈર્વિવિધૈરપિ॥
અથવા ચૈવ માષાન્નૈસ્તોષયેચ્ચ સદાશિવમ્

અર્ઘં દદ્યાત્કદલ્યાશ્ચ ફલેનૈવાથવા હરે ॥
વિવિધૈશ્ચ ફલૈશ્ચૈવ દદ્યાદર્ઘ્યં શિવાય ચ

પૂર્વતો દ્વિગુણં કુર્યાન્મંત્રજાપં નરોત્તમઃ ॥
સંકલ્પં બ્રહ્મભોજસ્ય યથાશક્તિ ચરેદ્બુધઃ

ગીતૈર્વાદ્યૈસ્તથા નૃત્યૈર્નયેત્કાલં ચ ભક્તિતઃ ॥
મહોત્સવૈર્ભક્તજનૈર્યાવત્સ્યાદરુણોદયઃ

ઉદયે ચ તથા જાતે પુનસ્સ્નાત્વાર્ચયેચ્છિવમ્॥
નાનાપૂજોપહારૈશ્ચ સ્વાભિષેકમથાચરેત્

નાનાવિધાનિ દાનાનિ ભોજ્યં ચ વિવિધન્તથા ॥
બ્રાહ્મણાનાં યતીનાં ચ કર્તવ્યં યામસંખ્યયા

શંકરાય નમસ્કૃત્ય પુષ્પાઞ્જલિમથાચરેત્ ॥
પ્રાર્થયેત્સુસ્તુતિં કૃત્વા મન્ત્રૈરેતૈર્વિચક્ષણઃ

તાવકસ્ત્વદ્ગતપ્રાણસ્ત્વચ્ચિત્તોઽહં સદા મૃડ ॥
કૃપાનિધે ઇતિ જ્ઞાત્વા યથા યોગ્યં તથા કુરુ

અજ્ઞાનાદ્યદિ વા જ્ઞાનાજ્જપપૂજાદિકં મયા ॥
કૃપાનિધિત્વાજ્જ્ઞાત્વૈવ ભૂતનાથ પ્રસીદ મે

અનેનૈવોપવાસેન યજ્જાતં ફલમેવ ચ ॥
તેનૈવ પ્રીયતાં દેવઃ શંકરઃ સુખદાયકઃ

કુલે મમ મહાદેવ ભજનં તેઽસ્તુ સર્વદા ॥
માભૂત્તસ્ય કુલે જન્મ યત્ર ત્વં નહિ દેવતા

પુષ્પાંજલિં સમર્પ્યૈવં તિલકાશિષ એવ ચ॥
ગૃહ્ણીયાદ્બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ તતશ્શંભું વિસર્જયેત્

એવં વ્રતં કૃતં યેન તસ્માદ્દૂરો હરો ન હિ ॥
ન શક્યતે ફલં વક્તું નાદેયં વિદ્યતે મમ

અનાયાસતયા ચેદ્વૈ કૃતં વ્રતમિદમ્પરમ્ ॥
તસ્ય વૈ મુક્તિબીજં ચ જાતં નાત્ર વિચારણા

પ્રતિમાસં વ્રતં ચૈવ કર્તવ્યં ભક્તિતો નરૈઃ ॥
ઉદ્યાપનવિધિં પશ્ચાત્કૃત્વા સાંગફલં લભેત્

વ્રતસ્ય કરણાન્નૂનં શિવોઽહં સર્વદુઃખહા ॥
દદ્મિ ભુક્તિં ચ મુક્તિં ચ સર્વં વૈ વાઞ્છિતં ફલમ્

સૂત ઉવાચ ॥
ઇતિ શિવવચનં નિશમ્ય વિષ્ણુર્હિતતરમદ્ભુતમાજગામ ધામ ॥
તદનુ વ્રતમુત્તમં જનેષુ સમચરદાત્મહિતેષુ ચૈતદેવ

કદાચિન્નારદાયાથ શિવરાત્રિવ્રતન્ત્વિદમ્ ॥
ભુક્તિમુક્તિપ્રદં દિવ્યં કથયામાસ કેશવઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે ચતુર્થ્યાં કોટિરુદ્રસંહિતાયાં વ્યાધેશ્વરમાહાત્મ્યે શિવરાત્રિવ્રતમહિમનિરૂપણંનામાષ્ટત્રિંશોઽધ્યાયઃ।૩૮॥