Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 9.4

9.4.1

brāhmaṇa

9.4.2

१ rāṣṭrabhṛddhomaḥ--tatra cādau rāṣṭrabhṛtāṃ homavidhānaṃ, rāṣṭrabharaṇasādhāraṇyenaiteṣāṃ rāṣṭrabhṛtāṃ rājatvamabhidhāya tadrājatvamupajīvya ca rāṣṭrabhṛtsaṃjñakatvanirūpaṇaṃ, prakārāntareṇa rāṣṭrabhṛtāṃ homasya praśaṃsanaṃ, rāṣṭrabhṛtāṃ homena prajāpatermithunanidhānaṃ ghaṭata iti kathanaṃ, gandharvāpsarorūpeṇotkramaṇāttaduddeśena homo yujyata ityabhidhāya gandharvāpsaraḥśabdānusāreṇa tadīyamithunatvasya pradarśanaṃ, punaḥ prakārāntareṇaitāsāṃ rāṣṭrabhṛtsaṃjñāsambandhasya pradarśanaṃ, prakṛtahome dravyasya tatparimāṇasya ca stāvakārthavādātideśasahitaṃ vidhānaṃ, mantragatapuṃstrīkrameṇa homasya praśaṃsanaṃ, strīpuṃsayoḥ saṃkhyāyāḥ praśaṃsanaṃ, prasaṅgādekasya puṃso bahvyo jāyā bhavantīti pratipādanaṃ, krameṇa rāṣṭrabhṛtsaṃjñakamantrāṇāṃ vyākhyānaṃ, rāṣṭrabhṛddhomānantaraṃ rathaśirasi homaṃ vidhāya tasya yajamānāya sarvātmanā praśaṃsanaṃ, prakṛtahome dravyatatparimāṇayoḥ stāvakārthavādātideśasahitamabhidhānam , abhiṣicyamānasya śirasaḥ sakāśādeva tadabhiṣekādrathaśiraso homaḥ praśasyata ityabhidhānam, abhiṣekāvasare yajamānaḥ kṛṣṇājināderupari sthitaḥ sansamānena mantreṇa sarvataḥ parihṛtyābhiṣicyata iti sahetukamabhidhānaṃ, punastasyaiva homasya prakārāntareṇa praśaṃsanam, asminrathaśīrṣahome mantraṃ viniyujya tasya vyākhyānaṃ cetyādi.
brāhmaṇa

9.4.3

२ vātahomāḥ--tatra ca uktahomānantaraṃ vātahomānkuryāditi sārthavādaṃ vidhānaṃ, hoṣyamāṇo vāyuragnerbāhyapradeśādañjalinā''haraṇīya ityabhidhānaṃ, homeṣu sarvatra svāhākāraprayogādasyāpi homaḥ svāhākāreṇa kartavya iti pratipādyoparidhāryamāṇasya rathasya dhuro'dho'dhobhāge juhuyāditi homapradeśasya vidhānaṃ, vātahomeṣu mantratrayaṃ viniyujya teṣāṃ mantrāṇāṃ vyākhyānaṃ mantrāṇāṃ tritvasaṃkhyāyāḥ praśaṃsanaṃ ca, eteṣāmeva vātahomānāṃ sarvakāmaprāptyarthaṃ rathaniyojanātmanā praśaṃsanaṃ, vātahomānāmeva niyojanasādhanatvena praśaṃsana, vātahomānāṃ tritvamupapādya loke dhuro'dhobhāge hastābhyāṃ viparikramya viparikramyāśvasya niyojanādatrāpi tadvadeva niyojanamityabhidhānam , aśvānāṃ niyojane sthānanirdeśapuraḥsaraṃ kramanirūpaṇam uktaprakārakakramāśrayaṇe ko guṇastadvaiparītye ko doṣa ityabhidhānaṃ, vātahomānāmevāśvatvātpratyakṣatayā tamaśvaṃ rathenābhiyuṃjyādityāśaṅkya vāhanaṃ tu dadyādeveti sahetukaṃ tatsamādhānakathanaṃ, taṃ rathamamadhvaryugṛhaparyantamuparyevāhareyurityabhidhānaṃ, tasya rathasya dakṣiṇādānakāle'dhvaryave dānapratipādanam /
ruṅmatīhomaḥ--tatra ca vātahomānantaraṃ ruṅmatīnāmṛcāṃ homasya sārthavādaṃ vidhānaṃ, ruṅmatīnāṃ homasya prakārāntareṇa praśaṃsanaṃ, ruṅmatīnāmṛcāṃ pradarśanaṃ, maṃtreṣu paunaḥpunyena rukchabdasya prayogādasminnagnau amṛtatvameva nidadhātītyabhidhāyāhutīnāṃ tritvena kṛtsna evāgnau rucaṃ nidadhātītyabhidhānam /
vāruṇīhomaḥ-- tatra ca vāruṇīṛksādhyahomasya vidhānaṃ, vihitaṃ homaṃ praśasya homasādhanabhūtāyā ṛco varuṇasambandhaṃ ca praśasya punastenaiva homena visrastāprajāpaterutrā cantasya vīryasya dhāraṇamasminsampādyata ityabhidhānaṃ, homamantraṃ pradarśya tasya vyākhyānam /
santatihomaḥ -- tatra ca arkāśvamedhasantatisaṃjñakahomānāṃ sopapattikaṃ saprayojanaṃ vidhānaṃ, santatihāmeṣu pañca mantrānviniyujya teṣāṃ vyākhyānam, āhutīnāṃ pañcatvasaṃkhyāyā arkāśvamedhayoḥ sandhānasākalyahetutvena praśaṃsanaṃ, " svarṇadharmaḥ svāhā" ityādimantraprayogasya prakārāntareṇa praśaṃsanaṃ, punarapi tasyā āhutigatapañcatvasaṃkhyāyāḥ prakārāntareṇa praśaṃsanaṃ, pratijñāpūrvakamāhutīnāmāvapanasya mīmāṃsākaraṇaṃ, tatra brāhmaṇoktānāmāhutīnāṃ homaṃ pūrvapakṣīkṛtya punarhomasyaiva siddhāntatayā pratipādanaṃ cetyādi.
ityāhavanīyāgnicayanottarakarmāṇi /
brāhmaṇa

9.4.4

३ aṣṭānāṃ dhiṣṇyāgnīnāṃ cayanam--
tatra ca pratyetya dhiṣṇyānāṃ kāle dhiṣṇyānnivapediti vidhānaṃ, dhiṣṇyānāṃ nivapanenāgnīneva cinotītyabhidhānaṃ, sañcitasyāgneḥ kṣatratvādeteṣāṃ dhiṣṇyānāṃ viṭtvātkṣatraṃ ca viśaṃ ca citavānbhavatīti nirūpaṇaṃ, sañcitasyāgnerekatvātkṣatrajātisthaṃ prādhānyaṃ śriyaṃ cetyubhe ekasthe karoti-dhiṣṇyānāṃ bahutvādviśyeva bahutvaṃ karotītyabhidhānam , eṣo'gniḥ pañcacitiko bhavatītare dhiṣṇyāstu ekacitikā bhaveyuriti sakāraṇaṃ pratipādanaṃ, krameṇa pañcānāṃ citīnāmuparyupari cayanamitareṣāṃ dhiṣṇyānāṃ tu tiryakcayanamiti sakāraṇaṃ
nirūpaṇaṃ, yajuṣmatyā lokampṛṇayā cetyubhābhyāmiṣṭakābhyāmenamagniṃ cinotīti sahetukaṃ pratipādanam, eṣāṃ dhiṣṇyānāṃ cayanena kṣatrameva bhogyarūpāyāṃ viśibhoktāraṃ nidadhātīti stāvakārthavādātideśasahitaṃ nirūpaṇaṃ, sarvānapi nyupya paścāccinuyāditi cennetyabhidhānaṃ, pūrvamāgnīdhrīyasyādhvaradhiṣṇyasya nivapanāttathaiva taṃ pūrvameva cinuyādityabhidhānaṃ, tasya cayanaṃ dakṣiṇabhāge udaṅmukha āsīnaḥ sankuryāditi stāvakārthavādātideśasahitamabhidhānaṃ , dhiṣṇye'ṣṭānāmiṣṭakānāmupadhānaṃ vidhāya tadgatasaṃkhyāyāḥ praśaṃsanaṃ, pṛśnāvaśmano nidhānena navatvasaṃkhyāṃ sampādyāgnau nihitamagniṃ daśamaṃ kṛtvā punastathaiva praśaṃsanam, āgnīdhrasya madhyapradeśatvānmadhyata eva daśa prāṇānnidadhātītyabhidhānaṃ, hotrīye dhiṣṇye ekaviṃśatimiṣṭakā ekaviṃśatipariśritaścopadadhyāditi stāvakārthavādātideśasahitamabhidhānaṃ, brāhmaṇācchaṃsino dhiṣṇye ekādaśeṣṭakā upadadhyāditi sopattikaṃ pratipādanaṃ, itareṣu dhiṣṇyeṣvaṣṭāvaṣṭāviṣṭakā upadadhyāditi stāvakārthavādātideśasahitamabhidhānaṃ, mārjālīye dhiṣṇye ṣaṇṇāmiṣṭakānāmupadhānasya sārthavādaṃ vidhānaṃ, dhiṣṇyānāṃ cityāgneśca saṃsthānasya praśaṃsanam āgnīdhradeśe dhiṣṇyopadhānaprakārasya nirūpaṇam, iṣṭakābhiścitānāṃ dhiṣṇyānāṃ pariśridbhiḥ pariśrayaṇasya saviśeṣaṃ vidhānam , eteṣāṃ dhiṣṇyānāṃ pariśritāṃ parimāṇasya vidhānaṃ, stāvakārthavādātideśasahitameteṣu dhiṣṇyeṣu purīṣanivāpasya tūṣṇīṃ dharmaviśiṣṭaṃ vidhānam /
diśāmaveṣṭayaḥ--tatrādau agnīṣomīyapaśupuroḍāśātprāgbhāvi karma kṛtvā'gnīṣomīyasya paśupuroḍāśamanu diśāmaveṣṭīrnirvapediti vidhānaṃ, tatra sopapattikaṃ haviṣyapañcakasya vidhānaṃ, vihitāmiṣṭiṃ pūrvapakṣīkṛtya daśahaviṣkasyeṣṭyantarasya sakāraṇaṃ vidhānaṃ, etadiṣṭigatahaviḥsaṃkhyāyāḥ praśaṃsanaṃ, pūrvavaddevatāmayīmiṣṭiṃ pūrvapakṣīkṛtya devasvāmevaitāni havīṃṣi nirvapeditīṣṭyantaravidhānaṃ, devasūḥśabdapravṛttinimittaṃ dvedhā iti pradarśana, etāsāmagnyādidevatānāṃ nāmadvayasambandhamupapāya sāmānyena vihitānāmeṣāṃ devasvāṃ haviṣāṃ saṃkhyāviśeṣaṃ vidhāya tatpraśaṃsanaṃ, naitāni havīṃṣi nirvapedityāśaṃkya kāmānāmatirekābhāvena nirvapedeveti tatsamādhānaṃ pratipādya nirvāpyatve'pi paśupuroḍāśamanulakṣyaiva kasmānirūpyanta iti praśnapūrvakaṃ tatkāraṇābhidhānaṃ, asyāmiṣṭau paśupuroḍāśasyoccaistvaṃ haviṣāmupāṃśutvaṃ praiṣeṣu paśupuroḍāśe " anubrūhi preṣya" haviḥṣu “ anubrūhi yaja" iti prakārakatvaṃ sviṣṭakṛdiḍayoḥ samānatvaṃ cetyādidharmaviśeṣanirūpaṇaṃ, devatāyāgānantaraṃ sviṣṭakṛ davadānātpūrvaṃ " savitā tvā savānām" iyādinā "pūrvābhiṣekākhyena maṃtreṇainamagnimabhimṛśediti vidhānaṃ, uktamantrāṇāmabhiprāyakathanaṃ cetyādi.
iti dhiṣṇyāgnicayanam /
ityagnicayanaṃ vṛttam /
brāhmaṇa

४ sutyāhakarmāṇi--tatra pūrvaṃ sutyāhaprayogasya vivakṣayā prathamamagniyogasya saprayojanaṃ sārthavādaṃ vidhānaṃ, vihito'yamagniyogaḥ paridhiṣu kartavya ityabhidhānaṃ, paridhiṣu niyojanamapi kathaṃ kuryādityapekṣāyāṃ paridhiparidhānakrameṇa madhyamaparidhau prathamaṃ tato dakṣiṇottarayośca paridhyoryuktvā--kramāttatra " agniṃ yunajmi " ityādayastrayo mantrāḥ paṭhanīyā ityabhidhāya teṣāṃ maṃtrāṇāṃ vyākhyānaṃ, etānagniyojanamantrānagnerātmapakṣātmanā praśasya tanmaṃtragatatritvasaṃkhyāyāḥ praśaṃsanaṃ prākṛtau somā'bhiṣavahomau kuryāditi sopapattikamabhidhānaṃ, homānantaraṃ hutaśeṣaṃ bhakṣayedityabhidhāya tayoreva homabhakṣaṇayoḥ paurvāparyasyopapādanaṃ, etasyāgnervimocanaṃ vidhāya tasya kālaviśeṣapradarśanadvārā tasyaiva kramasya pradarśanaṃ, vipakṣe bādhakapradarśanena yajñāyajñiyastotrātpūrvameva vimuñcedityabhidhānaṃ, loke yatrāśvaṃ yuñjanti tatraiva taṃ vimuñcanti ato'trāpi agneḥ paridhiṣu yojanāttatraivainaṃ vimuñcediti pratipādanaṃ, tadvimocanaprakāramabhidhāya tatra mantradvayaṃ sopapattikaṃ viniyujya kasminsandhau kaṃ mantraṃ japedityapyabhidhāya mantrayormūrddhaśabdasambandhasyāpsu śabdasambandhasya ca praśaṃsanaṃ, vimocanamantrayordvitvasaṃkhyāṃ praśasya yojanavimocanamantrāṇāṃ saṃkhyāyāḥ sambhūya praśaṃsanaṃ, prasaṅgādahargaṇeṣvapi yojanavimocanaprakārasya vivakṣayā pūrvapakṣatvena keṣāñcitpakṣe sopapattikamanūdya taṃ nirasya ca svapakṣasya pratiṣṭhāpanaṃ, tadeva pūrvapakṣīkṛtaṃ mataṃ tadanabhimatadṛṣṭāntapradarśanena nirasya svamatasyaiva dṛḍhīkaraṇaṃ, hetvantarapratipādanenāpi svamatasya dṛḍhīkaraṇaṃ cetyādi.

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc