શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 9.4

બ્રાહ્મણ

૧ રાષ્ટ્રભૃદ્ધોમઃ--તત્ર ચાદૌ રાષ્ટ્રભૃતાં હોમવિધાનં, રાષ્ટ્રભરણસાધારણ્યેનૈતેષાં રાષ્ટ્રભૃતાં રાજત્વમભિધાય તદ્રાજત્વમુપજીવ્ય ચ રાષ્ટ્રભૃત્સંજ્ઞકત્વનિરૂપણં, પ્રકારાન્તરેણ રાષ્ટ્રભૃતાં હોમસ્ય પ્રશંસનં, રાષ્ટ્રભૃતાં હોમેન પ્રજાપતેર્મિથુનનિધાનં ઘટત ઇતિ કથનં, ગન્ધર્વાપ્સરોરૂપેણોત્ક્રમણાત્તદુદ્દેશેન હોમો યુજ્યત ઇત્યભિધાય ગન્ધર્વાપ્સરઃશબ્દાનુસારેણ તદીયમિથુનત્વસ્ય પ્રદર્શનં, પુનઃ પ્રકારાન્તરેણૈતાસાં રાષ્ટ્રભૃત્સંજ્ઞાસમ્બન્ધસ્ય પ્રદર્શનં, પ્રકૃતહોમે દ્રવ્યસ્ય તત્પરિમાણસ્ય ચ સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં વિધાનં, મન્ત્રગતપુંસ્ત્રીક્રમેણ હોમસ્ય પ્રશંસનં, સ્ત્રીપુંસયોઃ સંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં, પ્રસઙ્ગાદેકસ્ય પુંસો બહ્વ્યો જાયા ભવન્તીતિ પ્રતિપાદનં, ક્રમેણ રાષ્ટ્રભૃત્સંજ્ઞકમન્ત્રાણાં વ્યાખ્યાનં, રાષ્ટ્રભૃદ્ધોમાનન્તરં રથશિરસિ હોમં વિધાય તસ્ય યજમાનાય સર્વાત્મના પ્રશંસનં, પ્રકૃતહોમે દ્રવ્યતત્પરિમાણયોઃ સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતમભિધાનમ્ , અભિષિચ્યમાનસ્ય શિરસઃ સકાશાદેવ તદભિષેકાદ્રથશિરસો હોમઃ પ્રશસ્યત ઇત્યભિધાનમ્, અભિષેકાવસરે યજમાનઃ કૃષ્ણાજિનાદેરુપરિ સ્થિતઃ સન્સમાનેન મન્ત્રેણ સર્વતઃ પરિહૃત્યાભિષિચ્યત ઇતિ સહેતુકમભિધાનં, પુનસ્તસ્યૈવ હોમસ્ય પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનમ્, અસ્મિન્રથશીર્ષહોમે મન્ત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનં ચેત્યાદિ.
બ્રાહ્મણ

૨ વાતહોમાઃ--તત્ર ચ ઉક્તહોમાનન્તરં વાતહોમાન્કુર્યાદિતિ સાર્થવાદં વિધાનં, હોષ્યમાણો વાયુરગ્નેર્બાહ્યપ્રદેશાદઞ્જલિનાઽઽહરણીય ઇત્યભિધાનં, હોમેષુ સર્વત્ર સ્વાહાકારપ્રયોગાદસ્યાપિ હોમઃ સ્વાહાકારેણ કર્તવ્ય ઇતિ પ્રતિપાદ્યોપરિધાર્યમાણસ્ય રથસ્ય ધુરોઽધોઽધોભાગે જુહુયાદિતિ હોમપ્રદેશસ્ય વિધાનં, વાતહોમેષુ મન્ત્રત્રયં વિનિયુજ્ય તેષાં મન્ત્રાણાં વ્યાખ્યાનં મન્ત્રાણાં ત્રિત્વસંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં ચ, એતેષામેવ વાતહોમાનાં સર્વકામપ્રાપ્ત્યર્થં રથનિયોજનાત્મના પ્રશંસનં, વાતહોમાનામેવ નિયોજનસાધનત્વેન પ્રશંસન, વાતહોમાનાં ત્રિત્વમુપપાદ્ય લોકે ધુરોઽધોભાગે હસ્તાભ્યાં વિપરિક્રમ્ય વિપરિક્રમ્યાશ્વસ્ય નિયોજનાદત્રાપિ તદ્વદેવ નિયોજનમિત્યભિધાનમ્ , અશ્વાનાં નિયોજને સ્થાનનિર્દેશપુરઃસરં ક્રમનિરૂપણમ્ ઉક્તપ્રકારકક્રમાશ્રયણે કો ગુણસ્તદ્વૈપરીત્યે કો દોષ ઇત્યભિધાનં, વાતહોમાનામેવાશ્વત્વાત્પ્રત્યક્ષતયા તમશ્વં રથેનાભિયુંજ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય વાહનં તુ દદ્યાદેવેતિ સહેતુકં તત્સમાધાનકથનં, તં રથમમધ્વર્યુગૃહપર્યન્તમુપર્યેવાહરેયુરિત્યભિધાનં, તસ્ય રથસ્ય દક્ષિણાદાનકાલેઽધ્વર્યવે દાનપ્રતિપાદનમ્ ।
રુઙ્મતીહોમઃ--તત્ર ચ વાતહોમાનન્તરં રુઙ્મતીનામૃચાં હોમસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, રુઙ્મતીનાં હોમસ્ય પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનં, રુઙ્મતીનામૃચાં પ્રદર્શનં, મંત્રેષુ પૌનઃપુન્યેન રુક્છબ્દસ્ય પ્રયોગાદસ્મિન્નગ્નૌ અમૃતત્વમેવ નિદધાતીત્યભિધાયાહુતીનાં ત્રિત્વેન કૃત્સ્ન એવાગ્નૌ રુચં નિદધાતીત્યભિધાનમ્ ।
વારુણીહોમઃ-- તત્ર ચ વારુણીઋક્સાધ્યહોમસ્ય વિધાનં, વિહિતં હોમં પ્રશસ્ય હોમસાધનભૂતાયા ઋચો વરુણસમ્બન્ધં ચ પ્રશસ્ય પુનસ્તેનૈવ હોમેન વિસ્રસ્તાપ્રજાપતેરુત્રા ચન્તસ્ય વીર્યસ્ય ધારણમસ્મિન્સમ્પાદ્યત ઇત્યભિધાનં, હોમમન્ત્રં પ્રદર્શ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ ।
સન્તતિહોમઃ -- તત્ર ચ અર્કાશ્વમેધસન્તતિસંજ્ઞકહોમાનાં સોપપત્તિકં સપ્રયોજનં વિધાનં, સન્તતિહામેષુ પઞ્ચ મન્ત્રાન્વિનિયુજ્ય તેષાં વ્યાખ્યાનમ્, આહુતીનાં પઞ્ચત્વસંખ્યાયા અર્કાશ્વમેધયોઃ સન્ધાનસાકલ્યહેતુત્વેન પ્રશંસનં, " સ્વર્ણધર્મઃ સ્વાહા" ઇત્યાદિમન્ત્રપ્રયોગસ્ય પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનં, પુનરપિ તસ્યા આહુતિગતપઞ્ચત્વસંખ્યાયાઃ પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનં, પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકમાહુતીનામાવપનસ્ય મીમાંસાકરણં, તત્ર બ્રાહ્મણોક્તાનામાહુતીનાં હોમં પૂર્વપક્ષીકૃત્ય પુનર્હોમસ્યૈવ સિદ્ધાન્તતયા પ્રતિપાદનં ચેત્યાદિ.
ઇત્યાહવનીયાગ્નિચયનોત્તરકર્માણિ ।
બ્રાહ્મણ

૩ અષ્ટાનાં ધિષ્ણ્યાગ્નીનાં ચયનમ્--
તત્ર ચ પ્રત્યેત્ય ધિષ્ણ્યાનાં કાલે ધિષ્ણ્યાન્નિવપેદિતિ વિધાનં, ધિષ્ણ્યાનાં નિવપનેનાગ્નીનેવ ચિનોતીત્યભિધાનં, સઞ્ચિતસ્યાગ્નેઃ ક્ષત્રત્વાદેતેષાં ધિષ્ણ્યાનાં વિટ્ત્વાત્ક્ષત્રં ચ વિશં ચ ચિતવાન્ભવતીતિ નિરૂપણં, સઞ્ચિતસ્યાગ્નેરેકત્વાત્ક્ષત્રજાતિસ્થં પ્રાધાન્યં શ્રિયં ચેત્યુભે એકસ્થે કરોતિ-ધિષ્ણ્યાનાં બહુત્વાદ્વિશ્યેવ બહુત્વં કરોતીત્યભિધાનમ્ , એષોઽગ્નિઃ પઞ્ચચિતિકો ભવતીતરે ધિષ્ણ્યાસ્તુ એકચિતિકા ભવેયુરિતિ સકારણં પ્રતિપાદનં, ક્રમેણ પઞ્ચાનાં ચિતીનામુપર્યુપરિ ચયનમિતરેષાં ધિષ્ણ્યાનાં તુ તિર્યક્ચયનમિતિ સકારણં
નિરૂપણં, યજુષ્મત્યા લોકમ્પૃણયા ચેત્યુભાભ્યામિષ્ટકાભ્યામેનમગ્નિં ચિનોતીતિ સહેતુકં પ્રતિપાદનમ્, એષાં ધિષ્ણ્યાનાં ચયનેન ક્ષત્રમેવ ભોગ્યરૂપાયાં વિશિભોક્તારં નિદધાતીતિ સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં નિરૂપણં, સર્વાનપિ ન્યુપ્ય પશ્ચાચ્ચિનુયાદિતિ ચેન્નેત્યભિધાનં, પૂર્વમાગ્નીધ્રીયસ્યાધ્વરધિષ્ણ્યસ્ય નિવપનાત્તથૈવ તં પૂર્વમેવ ચિનુયાદિત્યભિધાનં, તસ્ય ચયનં દક્ષિણભાગે ઉદઙ્મુખ આસીનઃ સન્કુર્યાદિતિ સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતમભિધાનં , ધિષ્ણ્યેઽષ્ટાનામિષ્ટકાનામુપધાનં વિધાય તદ્ગતસંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં, પૃશ્નાવશ્મનો નિધાનેન નવત્વસંખ્યાં સમ્પાદ્યાગ્નૌ નિહિતમગ્નિં દશમં કૃત્વા પુનસ્તથૈવ પ્રશંસનમ્, આગ્નીધ્રસ્ય મધ્યપ્રદેશત્વાન્મધ્યત એવ દશ પ્રાણાન્નિદધાતીત્યભિધાનં, હોત્રીયે ધિષ્ણ્યે એકવિંશતિમિષ્ટકા એકવિંશતિપરિશ્રિતશ્ચોપદધ્યાદિતિ સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતમભિધાનં, બ્રાહ્મણાચ્છંસિનો ધિષ્ણ્યે એકાદશેષ્ટકા ઉપદધ્યાદિતિ સોપત્તિકં પ્રતિપાદનં, ઇતરેષુ ધિષ્ણ્યેષ્વષ્ટાવષ્ટાવિષ્ટકા ઉપદધ્યાદિતિ સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતમભિધાનં, માર્જાલીયે ધિષ્ણ્યે ષણ્ણામિષ્ટકાનામુપધાનસ્ય સાર્થવાદં વિધાનં, ધિષ્ણ્યાનાં ચિત્યાગ્નેશ્ચ સંસ્થાનસ્ય પ્રશંસનમ્ આગ્નીધ્રદેશે ધિષ્ણ્યોપધાનપ્રકારસ્ય નિરૂપણમ્, ઇષ્ટકાભિશ્ચિતાનાં ધિષ્ણ્યાનાં પરિશ્રિદ્ભિઃ પરિશ્રયણસ્ય સવિશેષં વિધાનમ્ , એતેષાં ધિષ્ણ્યાનાં પરિશ્રિતાં પરિમાણસ્ય વિધાનં, સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતમેતેષુ ધિષ્ણ્યેષુ પુરીષનિવાપસ્ય તૂષ્ણીં ધર્મવિશિષ્ટં વિધાનમ્ ।
દિશામવેષ્ટયઃ--તત્રાદૌ અગ્નીષોમીયપશુપુરોડાશાત્પ્રાગ્ભાવિ કર્મ કૃત્વાઽગ્નીષોમીયસ્ય પશુપુરોડાશમનુ દિશામવેષ્ટીર્નિર્વપેદિતિ વિધાનં, તત્ર સોપપત્તિકં હવિષ્યપઞ્ચકસ્ય વિધાનં, વિહિતામિષ્ટિં પૂર્વપક્ષીકૃત્ય દશહવિષ્કસ્યેષ્ટ્યન્તરસ્ય સકારણં વિધાનં, એતદિષ્ટિગતહવિઃસંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં, પૂર્વવદ્દેવતામયીમિષ્ટિં પૂર્વપક્ષીકૃત્ય દેવસ્વામેવૈતાનિ હવીંષિ નિર્વપેદિતીષ્ટ્યન્તરવિધાનં, દેવસૂઃશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તં દ્વેધા ઇતિ પ્રદર્શન, એતાસામગ્ન્યાદિદેવતાનાં નામદ્વયસમ્બન્ધમુપપાય સામાન્યેન વિહિતાનામેષાં દેવસ્વાં હવિષાં સંખ્યાવિશેષં વિધાય તત્પ્રશંસનં, નૈતાનિ હવીંષિ નિર્વપેદિત્યાશંક્ય કામાનામતિરેકાભાવેન નિર્વપેદેવેતિ તત્સમાધાનં પ્રતિપાદ્ય નિર્વાપ્યત્વેઽપિ પશુપુરોડાશમનુલક્ષ્યૈવ કસ્માનિરૂપ્યન્ત ઇતિ પ્રશ્નપૂર્વકં તત્કારણાભિધાનં, અસ્યામિષ્ટૌ પશુપુરોડાશસ્યોચ્ચૈસ્ત્વં હવિષામુપાંશુત્વં પ્રૈષેષુ પશુપુરોડાશે " અનુબ્રૂહિ પ્રેષ્ય" હવિઃષુ “ અનુબ્રૂહિ યજ" ઇતિ પ્રકારકત્વં સ્વિષ્ટકૃદિડયોઃ સમાનત્વં ચેત્યાદિધર્મવિશેષનિરૂપણં, દેવતાયાગાનન્તરં સ્વિષ્ટકૃ દવદાનાત્પૂર્વં " સવિતા ત્વા સવાનામ્" ઇયાદિના "પૂર્વાભિષેકાખ્યેન મંત્રેણૈનમગ્નિમભિમૃશેદિતિ વિધાનં, ઉક્તમન્ત્રાણામભિપ્રાયકથનં ચેત્યાદિ.
ઇતિ ધિષ્ણ્યાગ્નિચયનમ્ ।
ઇત્યગ્નિચયનં વૃત્તમ્ ।
બ્રાહ્મણ

૪ સુત્યાહકર્માણિ--તત્ર પૂર્વં સુત્યાહપ્રયોગસ્ય વિવક્ષયા પ્રથમમગ્નિયોગસ્ય સપ્રયોજનં સાર્થવાદં વિધાનં, વિહિતોઽયમગ્નિયોગઃ પરિધિષુ કર્તવ્ય ઇત્યભિધાનં, પરિધિષુ નિયોજનમપિ કથં કુર્યાદિત્યપેક્ષાયાં પરિધિપરિધાનક્રમેણ મધ્યમપરિધૌ પ્રથમં તતો દક્ષિણોત્તરયોશ્ચ પરિધ્યોર્યુક્ત્વા--ક્રમાત્તત્ર " અગ્નિં યુનજ્મિ " ઇત્યાદયસ્ત્રયો મન્ત્રાઃ પઠનીયા ઇત્યભિધાય તેષાં મંત્રાણાં વ્યાખ્યાનં, એતાનગ્નિયોજનમન્ત્રાનગ્નેરાત્મપક્ષાત્મના પ્રશસ્ય તન્મંત્રગતત્રિત્વસંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં પ્રાકૃતૌ સોમાઽભિષવહોમૌ કુર્યાદિતિ સોપપત્તિકમભિધાનં, હોમાનન્તરં હુતશેષં ભક્ષયેદિત્યભિધાય તયોરેવ હોમભક્ષણયોઃ પૌર્વાપર્યસ્યોપપાદનં, એતસ્યાગ્નેર્વિમોચનં વિધાય તસ્ય કાલવિશેષપ્રદર્શનદ્વારા તસ્યૈવ ક્રમસ્ય પ્રદર્શનં, વિપક્ષે બાધકપ્રદર્શનેન યજ્ઞાયજ્ઞિયસ્તોત્રાત્પૂર્વમેવ વિમુઞ્ચેદિત્યભિધાનં, લોકે યત્રાશ્વં યુઞ્જન્તિ તત્રૈવ તં વિમુઞ્ચન્તિ અતોઽત્રાપિ અગ્નેઃ પરિધિષુ યોજનાત્તત્રૈવૈનં વિમુઞ્ચેદિતિ પ્રતિપાદનં, તદ્વિમોચનપ્રકારમભિધાય તત્ર મન્ત્રદ્વયં સોપપત્તિકં વિનિયુજ્ય કસ્મિન્સન્ધૌ કં મન્ત્રં જપેદિત્યપ્યભિધાય મન્ત્રયોર્મૂર્દ્ધશબ્દસમ્બન્ધસ્યાપ્સુ શબ્દસમ્બન્ધસ્ય ચ પ્રશંસનં, વિમોચનમન્ત્રયોર્દ્વિત્વસંખ્યાં પ્રશસ્ય યોજનવિમોચનમન્ત્રાણાં સંખ્યાયાઃ સમ્ભૂય પ્રશંસનં, પ્રસઙ્ગાદહર્ગણેષ્વપિ યોજનવિમોચનપ્રકારસ્ય વિવક્ષયા પૂર્વપક્ષત્વેન કેષાઞ્ચિત્પક્ષે સોપપત્તિકમનૂદ્ય તં નિરસ્ય ચ સ્વપક્ષસ્ય પ્રતિષ્ઠાપનં, તદેવ પૂર્વપક્ષીકૃતં મતં તદનભિમતદૃષ્ટાન્તપ્રદર્શનેન નિરસ્ય સ્વમતસ્યૈવ દૃઢીકરણં, હેત્વન્તરપ્રતિપાદનેનાપિ સ્વમતસ્ય દૃઢીકરણં ચેત્યાદિ.