Shatapatha Brahmana · Chapter 9.3.1

९.३.१ vaiśvānarahomaḥ
athāto vaiśvānaraṃ juhoti / atraiṣa sarvo'gniḥ saṃskṛtaḥ sa eṣo'tra vaiśvānaro devatā tasmā etaddhavirjuhoti tadenaṃ haviṣā devatāṃ karoti yasyai vai devatāyai havirgṛhyate sā devatā na sā yasyai na gṛhyate dvādaśakapālo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro vaiśvānaraḥ -

yadvevaitaṃ vaiśvānaraṃ juhoti / vaiśvānaraṃ vā etamagniṃ janayiṣyanbhavati tamadaḥ purastāddīkṣaṇīyāyāṃ retobhūtaṃ siñcati yādṛgvai yonau retaḥ sicyate tādṛgjāyate tadyattatra vaiśvānaraṃ retobhūtaṃ siñcati tasmādayamiha vaiśvānaro jāyata upāṃśu tatra bhavati reto vai tatra yajña upāṃśu vai retaḥ sicyate nirukta iha niruktaṃ hi reto jātaṃ bhavati -

sa yaḥ sa vaiśvānaraḥ / ime sa lokā iyameva pṛthivī viśvamagnirnaro'ntarikṣameva viśvaṃ vāyurnaro dyaureva viśvamādityo naraḥ -

te ye ta ime lokāḥ / idaṃ tacchira idameva pṛthivyoṣadhayaḥ śmaśrūṇi tadetadviśvaṃ vāgevāgniḥ sa naraḥ sopariṣṭādasya bhavatyupariṣṭāddhyasyā agniḥ -

idamevāntarikṣam / tasmādetadalomakamalomakamiva hyantarikṣaṃ tadetadviśvaṃ prāṇa eva vāyuḥ sa naraḥ sa madhyenāsya bhavati madhyena hyantarikṣasya vāyuḥ -

śira eva dyauḥ / nakṣatrāṇi keśāstadetadviśvaṃ cakṣurevādityaḥ sa narastadavastācchīrṣṇo bhavatyavastāddhi diva ādityastadasyaitacchiro vaiśvānara ātmā'yamagniścita ātmānamevāsyaitatsaṃskṛtya śiraḥ pratidadhāti -

atha mārutāñjuhoti / prāṇā vai mārutāḥ prāṇānevāsminnetaddadhāti vaiśvānaraṃ hutvā śiro vai vaiśvānaraḥ śīrṣaṃstatprāṇāndadhāti -

eka eṣa bhavati / ekamiva hi śiraḥ saptetare saptakapālā yadu vā api bahu kṛtvaḥ saptasapta saptaiva tacchīrṣaṇyeva tatsapta prāṇāndadhāti -

nirukta eṣa bhavati / niruktamiva hi śiro'niruktā itare'niruktā iva hi prāṇāstiṣṭhannetaṃ juhoti tiṣṭhatīva hi śira āsīna itarānāsata iva hi prāṇāḥ -

tadyau prathamau mārutau juhoti / imau tau prāṇau tau madhye vaiśvānarasya juhoti madhye hīmau śīrṣṇaḥ prāṇau -

atha yau dvitīyau / imau tau tau samantikataraṃ juhoti samantikataramiva hīmau prāṇau -

atha yau tṛtīyau / imau tau tau samantikataraṃ juhoti samantikataramiva hīmau prāṇau vāgevāraṇye'nūcyaḥ so'raṇye'nūcyo bhavati bahu hi vācā ghoraṃ nigacchati -

yadveva vaiśvānaramārutāñjuhoti / kṣatraṃ vai vaiśvānaro viṇmārutāḥ kṣatraṃ ca tadviśaṃ ca karoti vaiśvānaraṃ pūrvaṃ juhoti kṣatraṃ tatkṛtvā viśaṃ karoti -

eka eṣa bhavati / ekasthaṃ tatkṣatramekasthāṃ śriyaṃ karoti bahava itare viśi tadbhūmānaṃ dadhāti -

nirukta eṣa bhavati / niruktamiva hi kṣatramaniruktā itare'nirukteva hi viṭtiṣṭhannetaṃ juhoti tiṣṭhatīva hi kṣatramāsīna itarānāsta iva hi viṭ -

taṃ vā etam / puro'nuvākyavantaṃ yājyavantaṃ vaṣaṭkṛte srucā juhoti hastenaivetarānāsīnaḥ svāhākāreṇa kṣatrāyaiva tadviśaṃ kṛtānukarāmanuvartmānaṃ karoti -

tadāhuḥ / kathamasyaite puro'nuvākyavanto yājyavanto vaṣaṭkṛte srucā hutā bhavantītyeteṣāṃ vai saptapadānāṃ mārutānāṃ yāni trīṇi prathamāni padāni sā tripadā gāyatrī puro'nuvākyātha yāni catvāryuttamāni sā catuṣpadā triṣṭubyājyedameva kapucchalamayaṃ daṇḍaḥ svāhākāro vaṣaṭkāra evamu hāsyaite puro'nuvākyavanto yājyavanto vaṣaṭkṛte srucā hutā bhavanti -

tadyaṃ prathamaṃ dakṣiṇato mārutaṃ juhoti / yāḥ sapta prācyaḥ sravanti tāḥ sa sa saptakapālo bhavati sapta hi tā yāḥ prācyaḥ sravanti -

atha yaṃ prathamamuttarato juhoti / ṛtavaḥ sa sa saptakapālo bhavati sapta hyṛtavaḥ -

atha yaṃ dvitīyaṃ dakṣiṇato juhoti / paśavaḥ sa sa saptakapālo bhavati sapta hi grāmyāḥ paśavastamanantarhitaṃ pūrvasmājjuhotyapsu tatpaśūnpratiṣṭhāpayati -

atha yaṃ dvitīyamuttarato juhoti / sapta ṛṣayaḥ sa sa saptakapālo bhavati sapta hi sapta'rṣayastamanantarhitaṃ pūrvasmājjuhotyṛtuṣu tadṛṣīnpratiṣṭhāpayati -

atha yaṃ tṛtīya dakṣiṇato juhoti / prāṇāḥ sa sa saptakapālo bhavati sapta hi śīrṣanprāṇāstamanantarhitaṃ pūrvasmājjuhotyanantarhitāṃstacchīrṣṇaḥ prāṇāndadhāti -

atha yaṃ tṛtīyamuttarato juhoti / chandāṃsi sa sa saptakapālo bhavati sapta hi caturuttarāṇi chandāṃsi tamanantarhitaṃ pūrvasmājjuhotyanantarhitāni tadṛṣibhyaśchandāṃsi dadhāti -

atha yāḥ sapta pratīcyaḥ sravanti / so'raṇye'nūcyaḥ sa saptakapālo bhavati sapta hi tā yāḥ pratīcyaḥ sravanti so'syaiṣo'vāṅprāṇa etasya prajāpateḥ so'raṇye'nūcyo bhavati tira iva tadyadaraṇyaṃ tira iva tadyadavāṅprāṇastasmādya etāsāṃ nadīnāṃ pibanti ripratarāḥ śapanatarā āhanasya vāditarā bhavanti tadyadyadetadāhedaṃ mārutā iti tadasmā annaṃ kṛtvā'pidadhāti tenainaṃ prīṇāti -

sa yaḥ sa vaiśvānaro 'sau sa ādityo'tha ye te mārutā raśmayaste te sapta saptakapālā bhavanti saptasapta hi mārutā gaṇāḥ -

sa juhoti / śukrajyotiśca citrajyotiśca satyajyotiśca jyotiṣmāṃśceti nāmānyeṣāmetāni maṇḍalamevaitatsaṃskṛtyāthāsminnetānraśmīnnāmagrāhaṃ pratidadhāti -