શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 9.3.1

૯.૩.૧ વૈશ્વાનરહોમઃ
અથાતો વૈશ્વાનરં જુહોતિ । અત્રૈષ સર્વોઽગ્નિઃ સંસ્કૃતઃ સ એષોઽત્ર વૈશ્વાનરો દેવતા તસ્મા એતદ્ધવિર્જુહોતિ તદેનં હવિષા દેવતાં કરોતિ યસ્યૈ વૈ દેવતાયૈ હવિર્ગૃહ્યતે સા દેવતા ન સા યસ્યૈ ન ગૃહ્યતે દ્વાદશકપાલો દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરો વૈશ્વાનરઃ -

યદ્વેવૈતં વૈશ્વાનરં જુહોતિ । વૈશ્વાનરં વા એતમગ્નિં જનયિષ્યન્ભવતિ તમદઃ પુરસ્તાદ્દીક્ષણીયાયાં રેતોભૂતં સિઞ્ચતિ યાદૃગ્વૈ યોનૌ રેતઃ સિચ્યતે તાદૃગ્જાયતે તદ્યત્તત્ર વૈશ્વાનરં રેતોભૂતં સિઞ્ચતિ તસ્માદયમિહ વૈશ્વાનરો જાયત ઉપાંશુ તત્ર ભવતિ રેતો વૈ તત્ર યજ્ઞ ઉપાંશુ વૈ રેતઃ સિચ્યતે નિરુક્ત ઇહ નિરુક્તં હિ રેતો જાતં ભવતિ -

સ યઃ સ વૈશ્વાનરઃ । ઇમે સ લોકા ઇયમેવ પૃથિવી વિશ્વમગ્નિર્નરોઽન્તરિક્ષમેવ વિશ્વં વાયુર્નરો દ્યૌરેવ વિશ્વમાદિત્યો નરઃ -

તે યે ત ઇમે લોકાઃ । ઇદં તચ્છિર ઇદમેવ પૃથિવ્યોષધયઃ શ્મશ્રૂણિ તદેતદ્વિશ્વં વાગેવાગ્નિઃ સ નરઃ સોપરિષ્ટાદસ્ય ભવત્યુપરિષ્ટાદ્ધ્યસ્યા અગ્નિઃ -

ઇદમેવાન્તરિક્ષમ્ । તસ્માદેતદલોમકમલોમકમિવ હ્યન્તરિક્ષં તદેતદ્વિશ્વં પ્રાણ એવ વાયુઃ સ નરઃ સ મધ્યેનાસ્ય ભવતિ મધ્યેન હ્યન્તરિક્ષસ્ય વાયુઃ -

શિર એવ દ્યૌઃ । નક્ષત્રાણિ કેશાસ્તદેતદ્વિશ્વં ચક્ષુરેવાદિત્યઃ સ નરસ્તદવસ્તાચ્છીર્ષ્ણો ભવત્યવસ્તાદ્ધિ દિવ આદિત્યસ્તદસ્યૈતચ્છિરો વૈશ્વાનર આત્માઽયમગ્નિશ્ચિત આત્માનમેવાસ્યૈતત્સંસ્કૃત્ય શિરઃ પ્રતિદધાતિ -

અથ મારુતાઞ્જુહોતિ । પ્રાણા વૈ મારુતાઃ પ્રાણાનેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ વૈશ્વાનરં હુત્વા શિરો વૈ વૈશ્વાનરઃ શીર્ષંસ્તત્પ્રાણાન્દધાતિ -

એક એષ ભવતિ । એકમિવ હિ શિરઃ સપ્તેતરે સપ્તકપાલા યદુ વા અપિ બહુ કૃત્વઃ સપ્તસપ્ત સપ્તૈવ તચ્છીર્ષણ્યેવ તત્સપ્ત પ્રાણાન્દધાતિ -

નિરુક્ત એષ ભવતિ । નિરુક્તમિવ હિ શિરોઽનિરુક્તા ઇતરેઽનિરુક્તા ઇવ હિ પ્રાણાસ્તિષ્ઠન્નેતં જુહોતિ તિષ્ઠતીવ હિ શિર આસીન ઇતરાનાસત ઇવ હિ પ્રાણાઃ -

તદ્યૌ પ્રથમૌ મારુતૌ જુહોતિ । ઇમૌ તૌ પ્રાણૌ તૌ મધ્યે વૈશ્વાનરસ્ય જુહોતિ મધ્યે હીમૌ શીર્ષ્ણઃ પ્રાણૌ -

અથ યૌ દ્વિતીયૌ । ઇમૌ તૌ તૌ સમન્તિકતરં જુહોતિ સમન્તિકતરમિવ હીમૌ પ્રાણૌ -

અથ યૌ તૃતીયૌ । ઇમૌ તૌ તૌ સમન્તિકતરં જુહોતિ સમન્તિકતરમિવ હીમૌ પ્રાણૌ વાગેવારણ્યેઽનૂચ્યઃ સોઽરણ્યેઽનૂચ્યો ભવતિ બહુ હિ વાચા ઘોરં નિગચ્છતિ -

યદ્વેવ વૈશ્વાનરમારુતાઞ્જુહોતિ । ક્ષત્રં વૈ વૈશ્વાનરો વિણ્મારુતાઃ ક્ષત્રં ચ તદ્વિશં ચ કરોતિ વૈશ્વાનરં પૂર્વં જુહોતિ ક્ષત્રં તત્કૃત્વા વિશં કરોતિ -

એક એષ ભવતિ । એકસ્થં તત્ક્ષત્રમેકસ્થાં શ્રિયં કરોતિ બહવ ઇતરે વિશિ તદ્ભૂમાનં દધાતિ -

નિરુક્ત એષ ભવતિ । નિરુક્તમિવ હિ ક્ષત્રમનિરુક્તા ઇતરેઽનિરુક્તેવ હિ વિટ્તિષ્ઠન્નેતં જુહોતિ તિષ્ઠતીવ હિ ક્ષત્રમાસીન ઇતરાનાસ્ત ઇવ હિ વિટ્ -

તં વા એતમ્ । પુરોઽનુવાક્યવન્તં યાજ્યવન્તં વષટ્કૃતે સ્રુચા જુહોતિ હસ્તેનૈવેતરાનાસીનઃ સ્વાહાકારેણ ક્ષત્રાયૈવ તદ્વિશં કૃતાનુકરામનુવર્ત્માનં કરોતિ -

તદાહુઃ । કથમસ્યૈતે પુરોઽનુવાક્યવન્તો યાજ્યવન્તો વષટ્કૃતે સ્રુચા હુતા ભવન્તીત્યેતેષાં વૈ સપ્તપદાનાં મારુતાનાં યાનિ ત્રીણિ પ્રથમાનિ પદાનિ સા ત્રિપદા ગાયત્રી પુરોઽનુવાક્યાથ યાનિ ચત્વાર્યુત્તમાનિ સા ચતુષ્પદા ત્રિષ્ટુબ્યાજ્યેદમેવ કપુચ્છલમયં દણ્ડઃ સ્વાહાકારો વષટ્કાર એવમુ હાસ્યૈતે પુરોઽનુવાક્યવન્તો યાજ્યવન્તો વષટ્કૃતે સ્રુચા હુતા ભવન્તિ -

તદ્યં પ્રથમં દક્ષિણતો મારુતં જુહોતિ । યાઃ સપ્ત પ્રાચ્યઃ સ્રવન્તિ તાઃ સ સ સપ્તકપાલો ભવતિ સપ્ત હિ તા યાઃ પ્રાચ્યઃ સ્રવન્તિ -

અથ યં પ્રથમમુત્તરતો જુહોતિ । ઋતવઃ સ સ સપ્તકપાલો ભવતિ સપ્ત હ્યૃતવઃ -

અથ યં દ્વિતીયં દક્ષિણતો જુહોતિ । પશવઃ સ સ સપ્તકપાલો ભવતિ સપ્ત હિ ગ્રામ્યાઃ પશવસ્તમનન્તર્હિતં પૂર્વસ્માજ્જુહોત્યપ્સુ તત્પશૂન્પ્રતિષ્ઠાપયતિ -

અથ યં દ્વિતીયમુત્તરતો જુહોતિ । સપ્ત ઋષયઃ સ સ સપ્તકપાલો ભવતિ સપ્ત હિ સપ્તઽર્ષયસ્તમનન્તર્હિતં પૂર્વસ્માજ્જુહોત્યૃતુષુ તદૃષીન્પ્રતિષ્ઠાપયતિ -

અથ યં તૃતીય દક્ષિણતો જુહોતિ । પ્રાણાઃ સ સ સપ્તકપાલો ભવતિ સપ્ત હિ શીર્ષન્પ્રાણાસ્તમનન્તર્હિતં પૂર્વસ્માજ્જુહોત્યનન્તર્હિતાંસ્તચ્છીર્ષ્ણઃ પ્રાણાન્દધાતિ -

અથ યં તૃતીયમુત્તરતો જુહોતિ । છન્દાંસિ સ સ સપ્તકપાલો ભવતિ સપ્ત હિ ચતુરુત્તરાણિ છન્દાંસિ તમનન્તર્હિતં પૂર્વસ્માજ્જુહોત્યનન્તર્હિતાનિ તદૃષિભ્યશ્છન્દાંસિ દધાતિ -

અથ યાઃ સપ્ત પ્રતીચ્યઃ સ્રવન્તિ । સોઽરણ્યેઽનૂચ્યઃ સ સપ્તકપાલો ભવતિ સપ્ત હિ તા યાઃ પ્રતીચ્યઃ સ્રવન્તિ સોઽસ્યૈષોઽવાઙ્પ્રાણ એતસ્ય પ્રજાપતેઃ સોઽરણ્યેઽનૂચ્યો ભવતિ તિર ઇવ તદ્યદરણ્યં તિર ઇવ તદ્યદવાઙ્પ્રાણસ્તસ્માદ્ય એતાસાં નદીનાં પિબન્તિ રિપ્રતરાઃ શપનતરા આહનસ્ય વાદિતરા ભવન્તિ તદ્યદ્યદેતદાહેદં મારુતા ઇતિ તદસ્મા અન્નં કૃત્વાઽપિદધાતિ તેનૈનં પ્રીણાતિ -

સ યઃ સ વૈશ્વાનરો ઽસૌ સ આદિત્યોઽથ યે તે મારુતા રશ્મયસ્તે તે સપ્ત સપ્તકપાલા ભવન્તિ સપ્તસપ્ત હિ મારુતા ગણાઃ -

સ જુહોતિ । શુક્રજ્યોતિશ્ચ ચિત્રજ્યોતિશ્ચ સત્યજ્યોતિશ્ચ જ્યોતિષ્માંશ્ચેતિ નામાન્યેષામેતાનિ મણ્ડલમેવૈતત્સંસ્કૃત્યાથાસ્મિન્નેતાન્રશ્મીન્નામગ્રાહં પ્રતિદધાતિ -