Shatapatha Brahmana · Chapter 9.1.1

aptoryāma somayāge agnicayane pañcamī cityāṃ śatarudrīyam (२.३१ kāle)
skandapurāṇe śatarudrīyam(१.२.१३.१४३)
९.१.१ śatarudrīyam
athātaḥ śatarudriyaṃ juhoti / atraiṣa sarvo'gniḥ saṃskṛtaḥ sa eṣo'tra rudro devatā tasmindevā etadamṛtaṃ rūpamuttamamadadhuḥ sa eṣo'tra dīpyamāno'tiṣṭhadannamicchamānastasmāddevā abibhayuryadvai no'yaṃ na hiṃsyāditi -

te'bruvan / annamasmai sambharāma tenainaṃ śamayāmeti tasmā etadannaṃ samabharañchāntadevatyaṃ tenainamaśamayaṃstadyadetamdevametenāśamayaṃstasmācchāntadevatyaṃ śāntadevatyaṃ ha vai tacchatarudriyamityācakṣate paro'kṣaṃ paro'kṣakāmā hi devāstathaivāsminnayametadamṛtaṃ rūpamuttamaṃ dadhāti sa eṣo'tra dīpyamānastiṣṭhatyannamicchamānastasmā etadannaṃ sambharati śāntadevatyaṃ tenainaṃ śamayati -

jartilairjuhoti / jāyata eṣa etadyaccīyate sa eṣa sarvasmā annāya jāyata ubhayamvetadannaṃ yajjartilā yacca grāmyaṃ yaccāraṇyaṃ yadaha tilāstena grāmyaṃ yadakṛṣṭe pacyante tenāraṇyamubhayenaivainametadannena prīṇāti grāmyeṇa cāraṇyena ca -

arkaparṇena juhoti / annamarko'nnenaivainametatprīṇāti -

pariśritsu juhoti / agnaya ete yatpariśritastatho hāsyaitā agnimatyevāhutayo hutā bhavanti -

yadvevaitacchatarudriyaṃ juhoti / prajāpatervisrastāddevatā udakrāmaṃstameka eva devo nājahānmanyureva so'sminnantarvitato'tiṣṭhatso'rodīttasya yānyaśrūṇi prāskandaṃstānyasminmanyau pratyatiṣṭhantsa eva śataśīrṣā rudraḥ samabhavatsahasrākṣaḥ śateṣudhiratha yā anyā vipruṣo'pataṃstā asaṃkhyātā sahasrāṇīmāṃllokānanuprāviśaṃstadyadruditātsamabhavaṃstasmādrudrāḥ so'yaṃ śataśīrṣā rudraḥ sahasrākṣaḥ śateṣudhiradhijyadhanvā pratihitāyī bhīṣayamāṇo'tiṣṭhadannamicchamānastasmāddevā abibhayuḥ -

te prajāpatimabruvan / asmādvai bibhīmo yadvai no'yaṃ na hiṃsyāditi so'bravīdannamasmai sambharata tenainaṃ śamayateti tasmā etadannaṃ samabharañchatarudriyaṃ tenainamaśamayaṃstadyadetaṃ śataśīrṣāṇaṃ rudrametenāśamayaṃstasmācchataśīrṣarudraśamanīyaṃ śataśīrṣarudraśamanīyaṃ ha vai tacchatarudriyamityācakṣate paro'kṣaṃ paro'kṣakāmā hi devāstathaivāsmā ayametadannaṃ sambharati śatarudriyaṃ tenainaṃ śamayati -

gavedhukāsaktubhirjuhoti / yatra vai sā devatā visrastā'śayattato gavedhukāḥ samabhavantsvenaivainametadbhāgena svena rasena prīṇāti -

arkaparṇena juhoti / etasya vai devasyāśayādarkaḥ samabhavatsvenaivainametadbhāgena svena rasena prīṇāti-

pariśritsu juhoti / lomāni vai pariśrito na vai lomasu viṣaṃ na kiṃcana hinastyuttarārdhe'gnerudaṅtiṣṭhanjuhotyetasyāṃ ha diśyetasya devasya gṛhāḥ svāyāmevainametaddiśi prīṇāti svāyāṃ diśyavayajate -

sa vai jānudaghne prathamaṃ svāhākaroti / adha 'iva vai tadyajjānudaghnamadha iva tadyadayaṃ lokastadya imaṃ lokaṃ rudrāḥ prāviśaṃstāṃstatprīṇāti -

atha nābhidaghne / madhyamiva tadyannābhidaghnammadhyamivāntarikṣalokastadye'ntarikṣalokaṃ rudrāḥ prāviśaṃstāṃstatprīṇāti -

atha mukhadaghna / uparīva vai tadyanmukhadaghnamuparīva tadyadasau lokastadye'muṃ lokaṃ rudrāḥ prāviśaṃstāṃstatprīṇāti svāhākāreṇānnaṃ vai svāhākāro'nnenaivainānetatprīṇāti -

namaste rudra manyava iti / ya evāsmintso'ntarmanyurvitato'tiṣṭhattasmā etannamaskarotyuto ta iṣave namo bāhubhyāmuta te nama itīṣvā ca hi bāhubhyāṃ ca bhīṣayamāṇo'tiṣṭhat -

sa eṣa kṣatraṃ devaḥ / yaḥ sa śataśīrṣā samabhavadviśa ima itare ye vipruṅbhyaḥ samabhavaṃstasmā etasmai kṣatrāyaitā viśa etaṃ purastāduddhāramudaharanya eṣa prathamo'nuvākastenainamaprīṇaṃstathaivāsmā ayametampurastāduddhāramuddharati tenainaṃ prīṇāti tasmādeṣa ekadevatyo bhavati raudra'etaṃ hyetena prīṇāti -

caturdaśaitāni yajūṃṣi bhavanti / trayodaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ prajāpatiścaturdaśaḥ prajāpatiragniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadannena prīṇāti namonama iti yajño vai namo yajñenaivainametannamaskāreṇa namasyati tasmādu ha nāyajñiyaṃ brūyānnamasta iti yathā hainaṃ brūyādyajñasta iti tādṛktat -

atha dvandvibhyo juhoti / namo'muṣmai cāmuṣmai ceti tadyathā vai brūyādasau tvaṃ ca na eṣa ca mā hiṃsiṣṭamityevametadāha natarāṃ hi vidita āmantrito hinasti -

namo hiraṇyabāhave / senānye diśāṃ ca pataye nama ityeṣa eva hiraṇyabāhuḥ senānīreṣa diśāṃ patistadyatkiṃ cātraikadevatyametameva tena prīṇāti kṣatrameva tadviśyapi bhāgaṃ karoti tasmādyadviśastasminkṣatriyo'pibhāgo'tha yā asaṃkhyātā sahasrāṇīmāṃllokānanuprāviśannetāstā devatā yābhya etajjuhoti -

atha jātebhyo juhoti / etāni ha jātānyete rudrā anupraviviśuryatra yatraite tadevainānetatprīṇātyatho evaṃ haitāni rudrāṇāṃ jātāni devānāṃ vai vidhāmanu manuṣyāstasmādu hemāni manuṣyāṇāṃ jātāni yathājātamevainānetatprīṇāti -

teṣāṃ vā ubhayatonamaskārā anye/ 'nyataratonamaskārā anye te ha te ghoratarā aśāntatarā ya ubhayatonamaskārā ubhayata evainānetadyajñena namaskāreṇa śamayati -

sa vā aśītyāṃ ca svāhākaroti / prathame cānuvāke'thāśītyāmathāśītyāṃ ca yāni cordhvāni yajūṃṣyāvatānebhyo'nnamaśītayo'nnenaivainānetatprīṇāti -

athaitāni yajūṃṣi japati / namo vaḥ kirikebhya ityetaddhāsya pratijñātatamaṃ dhāma yathā priyo vā putro hṛdayaṃ vā tasmādyatraitasmāddevācchaṅketa tadetābhirvyāhṛtibhirjuhuyādupa haivaitasya devasya priyaṃ dhāma gacchati tatho hainameṣa devo na hinasti -

namo vaḥ kirikebhya iti / ete hīdaṃ sarvaṃ kurvanti devānāṃ hṛdayebhya ityagnirvāyurāditya etāni ha tāni devānāṃ hṛdayāni namo vicinvatkebhya ityete hīdaṃ sarvaṃ vicinvanti namo vikṣiṇatkebhya ityete vai taṃ vikṣiṇanti yaṃ vicikṣīṣanti nama ānirhatebhya ityete hyebhyo lokebhyo'nirhatāḥ -

athottarāṇi japati / drāpe andhasaspata ityeṣa vai drāpireṣa vai taṃ drāpayati yaṃ didrāpayiṣatyandhasaspata iti somasya pata ityetaddaridra nīlalohiteti nāmāni cāsyaitāni rūpāṇi ca nāmagrāhamevainametatprīṇātyāsāṃ prajānāmeṣāṃ paśūnāmmābhermā roṅmo ca naḥ kiṃ canāmamaditi yathaiva yajustathā bandhuḥ -

sa eṣa kṣatraṃ devaḥ / tasmā etasmai kṣatrāyaitā viśo'mumpurastāduddhāramudaharanyo'sau prathamo'nuvāko'thāsmā etamupariṣṭāduddhāramudaharaṃstenainamaprīṇaṃstathaivāsmā ayametamupariṣṭāduddhāramuddharati tenainaṃ prīṇāti tasmādapyeṣa ekadevatyo bhavati raudra evaitaṃ hyevaitena prīṇāti -

saptaitāni yajūṃṣi bhavanti / saptacitiko'gniḥ sapta'rtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadannena prīṇāti tānyubhayānyekaviṃśatiḥ sampadyante dvādaśa māsāḥ pañca'rtavastraya ime lokā asāvāditya ekaviṃśa etāmabhisampadam-

athāvatānāñjuhoti / etadvā enāndevā etenānnena prītvā'thaiṣāmetairavatānairdhanūṃṣyavātanvaṃstathaivainānayametadetenānnena prītvā'thaiṣāmetairavatānairdhanūṃṣyavatanoti na hyavatatena dhanuṣā kaṃ cana hinasti -

tadvai sahasrayojana iti / etaddha paramaṃ dūraṃ yatsahasrayojanaṃ tadyadeva paramaṃ dūraṃ tadevaiṣāmetaddhanūṃṣyavatanoti -

yadvevāha sahasrayojana iti / ayamagniḥ sahasrayojanaṃ na hyetasmādati netyanyatparamasti tadyadagnau juhoti tadevaiṣāṃ sahasrayojane dhanūṃṣyavatanoti -

asaṃkhyātā sahasrāṇi / asminmahatyarṇava iti yatra yatra te tadevaiṣāmetaddhanūṃṣyavatanoti -

daśaitānavatānānjuhoti / daśākṣarā virāḍvirāḍagnirdaśa diśo diśo'gnirdaśa prāṇāḥ prāṇā agniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivaiṣāmetaddhanūṃṣyavatanoti-

atha pratyavarohānjuhoti / etadvā etadimāṃllokānita ūrdhvo rohati sa sa parāṅiva roha iyamu vai pratiṣṭhā te devā imāṃ pratiṣṭhāmabhipratyāyaṃstathaivaitadyajamāna imāṃ pratiṣṭhāmabhipratyaiti -

yadveva pratyavarohati / etadvā enānetatprīṇannanvavaiti tata evaitadātmānamapoddharate jīvātvai tathā hānenātmanā sarvamāyureti -

yadveva pratyavarohati / etadvā etadetānrudrānita ūrdhvānprīṇāti tānpunaramuto'rvācaḥ -

namo'stu rudrebhyo ye divīti / tadye'muṣmiṃloke rudrāstebhya etannamaskaroti yeṣāṃ varṣamiṣava iti varṣaṃ ha teṣāmiṣavo varṣeṇa ha te hiṃsanti yaṃ jihiṃsiṣanti -

namo'stu rudrebhyo ye'ntarikṣa iti / tadye'ntarikṣaloke rudrāstebhya etannamaskaroti yeṣāṃ vāta iṣava iti vāto ha teṣāmiṣavo vātena ha te hiṃsanti yaṃ jihiṃsiṣanti -

namo'stu rudrebhyo ye pṛthivyāmiti / tadye'smiṃloke rudrāstebhya etannamaskaroti yeṣāmannamiṣava ityannaṃ ha teṣāmiṣavo'nnena ha te hiṃsanti yaṃ jihiṃsiṣanti -

tebhyo daśa prācīḥ / daśa dakṣiṇā daśa pratīcīrdaśodīcīrdaśordhvā iti daśākṣarāvirāḍvirāḍagnirdaśa diśo diśo'gnirdaśa prāṇāḥ prāṇā agniryāvānagniryāvatyasyamātrā tāvataivainānetadannena prīṇāti -

yadvevāha daśadaśeti / daśa vā añjaleraṅgulayo diśidiśyevaibhya etadañjaliṃ karoti tasmādu haitadbhīto'ñjaliṃ karoti tebhyo namo astviti tebhya eva namaskaroti te no mṛḍayantviti ta evāsmai mṛḍayanti te yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhma iti yameva dveṣṭi yaścainaṃ dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhātyamumeṣāṃ jambhe dadhāmīti ha brūyādyaṃ dviṣyāttato'ha tasminna punarastyapi tannādriyeta svayaṃnirdiṣṭo hyeva sa yamevaṃviddveṣṭi -

triṣkṛtvaḥ pratyavarohati / trivṛdagniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainānetadannena prīṇāti svāhākāreṇānnaṃ vai svāhākāro'nnenaivainānetatprīṇāti tririti ūrdhvo rohati tatṣaṭ tasyokto bandhuḥ -

yadveva triṣkṛtvaḥ pratyavarohati / trirhi kṛtva ūrdhvo rohati tadyāvatkṛtva ūrdhvo rohati tāvatkṛtvaḥ pratyavarohati -

atha tadarkaparṇaṃ cātvāle prāsyati / etadvā enenaitadraudraṃ karma karoti tadetadaśāntaṃ tadetattiraḥ karoti nedidamaśāntaṃ kaścidabhitiṣṭhāttanneddhinasaditi tasmāccātvāle yadveva cātvāle'gnireṣa yaccātvālastatho hainadeṣo'gniḥ saṃdahatyathātaḥ sampadeva -

tadāhuḥ / kathamasyaitacchatarudriyaṃ saṃvatsaramagnimāpnoti kathaṃ saṃvatsareṇāgninā sampadyata iti ṣaṣṭiśca ha vai trīṇi ca śatānyetacchatarudriyamatha triṃśadatha pañcatriṃśattato yāni ṣaṣṭiśca trīṇi ca śatāni tāvanti saṃvatsarasyāhāni tatsaṃvatsarasyāhānyāpnotyatha yāni triṃśattriṃśanmāsasya rātrayastanmāsasya rātrīrāpnoti tadubhayāni saṃvatsarasyāhorātrāṇyāpnotyatha yāni pañcatriṃśatsa trayodaśo māsaḥ sa ātmā triṃśadātmā pratiṣṭhā dve prāṇā dve śira eva pañcatriṃśametāvānvai saṃvatsara evamu hāsyaitacchatarudriyaṃ saṃvatsaramagnimāpnotyevaṃ saṃvatsareṇāgninā sampadyata etāvatya u vai śāṇḍile'gnau madhyato yajuṣmatya iṣṭakā upadhīyante'gnayo haite pṛthagyadetā iṣṭakā evamu hāsyaite'gnayaḥ pṛthakśatarudriyeṇābhihutā bhavanti -

tadāhuḥ / kathamasyaitacchatarudriyaṃ mahadukthamāpnoti kathaṃ mahatokthena sampadyata iti yānyamūni pañcaviṃśatiryajūṃṣyabhito'śītīḥ sa pañcaviṃśa ātmā yatra vā ātmā tadeva śirastatpakṣapucchānyatha yā aśītayaḥ saivāśītīnāmāptiraśītibhirhi mahadukthamākhyāyate'tha yadūrdhvamaśītibhyo yadevādo mahata ukthasyordhvamaśītibhya etadasya tadevamu hāsyaitacchatarudriyammahadukthamāpnotyevaṃ mahatokthena sampadyate -