શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 9.1.1

અપ્તોર્યામ સોમયાગે અગ્નિચયને પઞ્ચમી ચિત્યાં શતરુદ્રીયમ્ (૨.૩૧ કાલે)
સ્કન્દપુરાણે શતરુદ્રીયમ્(૧.૨.૧૩.૧૪૩)
૯.૧.૧ શતરુદ્રીયમ્
અથાતઃ શતરુદ્રિયં જુહોતિ । અત્રૈષ સર્વોઽગ્નિઃ સંસ્કૃતઃ સ એષોઽત્ર રુદ્રો દેવતા તસ્મિન્દેવા એતદમૃતં રૂપમુત્તમમદધુઃ સ એષોઽત્ર દીપ્યમાનોઽતિષ્ઠદન્નમિચ્છમાનસ્તસ્માદ્દેવા અબિભયુર્યદ્વૈ નોઽયં ન હિંસ્યાદિતિ -

તેઽબ્રુવન્ । અન્નમસ્મૈ સમ્ભરામ તેનૈનં શમયામેતિ તસ્મા એતદન્નં સમભરઞ્છાન્તદેવત્યં તેનૈનમશમયંસ્તદ્યદેતમ્દેવમેતેનાશમયંસ્તસ્માચ્છાન્તદેવત્યં શાન્તદેવત્યં હ વૈ તચ્છતરુદ્રિયમિત્યાચક્ષતે પરોઽક્ષં પરોઽક્ષકામા હિ દેવાસ્તથૈવાસ્મિન્નયમેતદમૃતં રૂપમુત્તમં દધાતિ સ એષોઽત્ર દીપ્યમાનસ્તિષ્ઠત્યન્નમિચ્છમાનસ્તસ્મા એતદન્નં સમ્ભરતિ શાન્તદેવત્યં તેનૈનં શમયતિ -

જર્તિલૈર્જુહોતિ । જાયત એષ એતદ્યચ્ચીયતે સ એષ સર્વસ્મા અન્નાય જાયત ઉભયમ્વેતદન્નં યજ્જર્તિલા યચ્ચ ગ્રામ્યં યચ્ચારણ્યં યદહ તિલાસ્તેન ગ્રામ્યં યદકૃષ્ટે પચ્યન્તે તેનારણ્યમુભયેનૈવૈનમેતદન્નેન પ્રીણાતિ ગ્રામ્યેણ ચારણ્યેન ચ -

અર્કપર્ણેન જુહોતિ । અન્નમર્કોઽન્નેનૈવૈનમેતત્પ્રીણાતિ -

પરિશ્રિત્સુ જુહોતિ । અગ્નય એતે યત્પરિશ્રિતસ્તથો હાસ્યૈતા અગ્નિમત્યેવાહુતયો હુતા ભવન્તિ -

યદ્વેવૈતચ્છતરુદ્રિયં જુહોતિ । પ્રજાપતેર્વિસ્રસ્તાદ્દેવતા ઉદક્રામંસ્તમેક એવ દેવો નાજહાન્મન્યુરેવ સોઽસ્મિન્નન્તર્વિતતોઽતિષ્ઠત્સોઽરોદીત્તસ્ય યાન્યશ્રૂણિ પ્રાસ્કન્દંસ્તાન્યસ્મિન્મન્યૌ પ્રત્યતિષ્ઠન્ત્સ એવ શતશીર્ષા રુદ્રઃ સમભવત્સહસ્રાક્ષઃ શતેષુધિરથ યા અન્યા વિપ્રુષોઽપતંસ્તા અસંખ્યાતા સહસ્રાણીમાંલ્લોકાનનુપ્રાવિશંસ્તદ્યદ્રુદિતાત્સમભવંસ્તસ્માદ્રુદ્રાઃ સોઽયં શતશીર્ષા રુદ્રઃ સહસ્રાક્ષઃ શતેષુધિરધિજ્યધન્વા પ્રતિહિતાયી ભીષયમાણોઽતિષ્ઠદન્નમિચ્છમાનસ્તસ્માદ્દેવા અબિભયુઃ -

તે પ્રજાપતિમબ્રુવન્ । અસ્માદ્વૈ બિભીમો યદ્વૈ નોઽયં ન હિંસ્યાદિતિ સોઽબ્રવીદન્નમસ્મૈ સમ્ભરત તેનૈનં શમયતેતિ તસ્મા એતદન્નં સમભરઞ્છતરુદ્રિયં તેનૈનમશમયંસ્તદ્યદેતં શતશીર્ષાણં રુદ્રમેતેનાશમયંસ્તસ્માચ્છતશીર્ષરુદ્રશમનીયં શતશીર્ષરુદ્રશમનીયં હ વૈ તચ્છતરુદ્રિયમિત્યાચક્ષતે પરોઽક્ષં પરોઽક્ષકામા હિ દેવાસ્તથૈવાસ્મા અયમેતદન્નં સમ્ભરતિ શતરુદ્રિયં તેનૈનં શમયતિ -

ગવેધુકાસક્તુભિર્જુહોતિ । યત્ર વૈ સા દેવતા વિસ્રસ્તાઽશયત્તતો ગવેધુકાઃ સમભવન્ત્સ્વેનૈવૈનમેતદ્ભાગેન સ્વેન રસેન પ્રીણાતિ -

અર્કપર્ણેન જુહોતિ । એતસ્ય વૈ દેવસ્યાશયાદર્કઃ સમભવત્સ્વેનૈવૈનમેતદ્ભાગેન સ્વેન રસેન પ્રીણાતિ-

પરિશ્રિત્સુ જુહોતિ । લોમાનિ વૈ પરિશ્રિતો ન વૈ લોમસુ વિષં ન કિંચન હિનસ્ત્યુત્તરાર્ધેઽગ્નેરુદઙ્તિષ્ઠન્જુહોત્યેતસ્યાં હ દિશ્યેતસ્ય દેવસ્ય ગૃહાઃ સ્વાયામેવૈનમેતદ્દિશિ પ્રીણાતિ સ્વાયાં દિશ્યવયજતે -

સ વૈ જાનુદઘ્ને પ્રથમં સ્વાહાકરોતિ । અધ ઽઇવ વૈ તદ્યજ્જાનુદઘ્નમધ ઇવ તદ્યદયં લોકસ્તદ્ય ઇમં લોકં રુદ્રાઃ પ્રાવિશંસ્તાંસ્તત્પ્રીણાતિ -

અથ નાભિદઘ્ને । મધ્યમિવ તદ્યન્નાભિદઘ્નમ્મધ્યમિવાન્તરિક્ષલોકસ્તદ્યેઽન્તરિક્ષલોકં રુદ્રાઃ પ્રાવિશંસ્તાંસ્તત્પ્રીણાતિ -

અથ મુખદઘ્ન । ઉપરીવ વૈ તદ્યન્મુખદઘ્નમુપરીવ તદ્યદસૌ લોકસ્તદ્યેઽમું લોકં રુદ્રાઃ પ્રાવિશંસ્તાંસ્તત્પ્રીણાતિ સ્વાહાકારેણાન્નં વૈ સ્વાહાકારોઽન્નેનૈવૈનાનેતત્પ્રીણાતિ -

નમસ્તે રુદ્ર મન્યવ ઇતિ । ય એવાસ્મિન્ત્સોઽન્તર્મન્યુર્વિતતોઽતિષ્ઠત્તસ્મા એતન્નમસ્કરોત્યુતો ત ઇષવે નમો બાહુભ્યામુત તે નમ ઇતીષ્વા ચ હિ બાહુભ્યાં ચ ભીષયમાણોઽતિષ્ઠત્ -

સ એષ ક્ષત્રં દેવઃ । યઃ સ શતશીર્ષા સમભવદ્વિશ ઇમ ઇતરે યે વિપ્રુઙ્ભ્યઃ સમભવંસ્તસ્મા એતસ્મૈ ક્ષત્રાયૈતા વિશ એતં પુરસ્તાદુદ્ધારમુદહરન્ય એષ પ્રથમોઽનુવાકસ્તેનૈનમપ્રીણંસ્તથૈવાસ્મા અયમેતમ્પુરસ્તાદુદ્ધારમુદ્ધરતિ તેનૈનં પ્રીણાતિ તસ્માદેષ એકદેવત્યો ભવતિ રૌદ્રઽએતં હ્યેતેન પ્રીણાતિ -

ચતુર્દશૈતાનિ યજૂંષિ ભવન્તિ । ત્રયોદશ માસાઃ સંવત્સરઃ પ્રજાપતિશ્ચતુર્દશઃ પ્રજાપતિરગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદન્નેન પ્રીણાતિ નમોનમ ઇતિ યજ્ઞો વૈ નમો યજ્ઞેનૈવૈનમેતન્નમસ્કારેણ નમસ્યતિ તસ્માદુ હ નાયજ્ઞિયં બ્રૂયાન્નમસ્ત ઇતિ યથા હૈનં બ્રૂયાદ્યજ્ઞસ્ત ઇતિ તાદૃક્તત્ -

અથ દ્વન્દ્વિભ્યો જુહોતિ । નમોઽમુષ્મૈ ચામુષ્મૈ ચેતિ તદ્યથા વૈ બ્રૂયાદસૌ ત્વં ચ ન એષ ચ મા હિંસિષ્ટમિત્યેવમેતદાહ નતરાં હિ વિદિત આમન્ત્રિતો હિનસ્તિ -

નમો હિરણ્યબાહવે । સેનાન્યે દિશાં ચ પતયે નમ ઇત્યેષ એવ હિરણ્યબાહુઃ સેનાનીરેષ દિશાં પતિસ્તદ્યત્કિં ચાત્રૈકદેવત્યમેતમેવ તેન પ્રીણાતિ ક્ષત્રમેવ તદ્વિશ્યપિ ભાગં કરોતિ તસ્માદ્યદ્વિશસ્તસ્મિન્ક્ષત્રિયોઽપિભાગોઽથ યા અસંખ્યાતા સહસ્રાણીમાંલ્લોકાનનુપ્રાવિશન્નેતાસ્તા દેવતા યાભ્ય એતજ્જુહોતિ -

અથ જાતેભ્યો જુહોતિ । એતાનિ હ જાતાન્યેતે રુદ્રા અનુપ્રવિવિશુર્યત્ર યત્રૈતે તદેવૈનાનેતત્પ્રીણાત્યથો એવં હૈતાનિ રુદ્રાણાં જાતાનિ દેવાનાં વૈ વિધામનુ મનુષ્યાસ્તસ્માદુ હેમાનિ મનુષ્યાણાં જાતાનિ યથાજાતમેવૈનાનેતત્પ્રીણાતિ -

તેષાં વા ઉભયતોનમસ્કારા અન્યે। ઽન્યતરતોનમસ્કારા અન્યે તે હ તે ઘોરતરા અશાન્તતરા ય ઉભયતોનમસ્કારા ઉભયત એવૈનાનેતદ્યજ્ઞેન નમસ્કારેણ શમયતિ -

સ વા અશીત્યાં ચ સ્વાહાકરોતિ । પ્રથમે ચાનુવાકેઽથાશીત્યામથાશીત્યાં ચ યાનિ ચોર્ધ્વાનિ યજૂંષ્યાવતાનેભ્યોઽન્નમશીતયોઽન્નેનૈવૈનાનેતત્પ્રીણાતિ -

અથૈતાનિ યજૂંષિ જપતિ । નમો વઃ કિરિકેભ્ય ઇત્યેતદ્ધાસ્ય પ્રતિજ્ઞાતતમં ધામ યથા પ્રિયો વા પુત્રો હૃદયં વા તસ્માદ્યત્રૈતસ્માદ્દેવાચ્છઙ્કેત તદેતાભિર્વ્યાહૃતિભિર્જુહુયાદુપ હૈવૈતસ્ય દેવસ્ય પ્રિયં ધામ ગચ્છતિ તથો હૈનમેષ દેવો ન હિનસ્તિ -

નમો વઃ કિરિકેભ્ય ઇતિ । એતે હીદં સર્વં કુર્વન્તિ દેવાનાં હૃદયેભ્ય ઇત્યગ્નિર્વાયુરાદિત્ય એતાનિ હ તાનિ દેવાનાં હૃદયાનિ નમો વિચિન્વત્કેભ્ય ઇત્યેતે હીદં સર્વં વિચિન્વન્તિ નમો વિક્ષિણત્કેભ્ય ઇત્યેતે વૈ તં વિક્ષિણન્તિ યં વિચિક્ષીષન્તિ નમ આનિર્હતેભ્ય ઇત્યેતે હ્યેભ્યો લોકેભ્યોઽનિર્હતાઃ -

અથોત્તરાણિ જપતિ । દ્રાપે અન્ધસસ્પત ઇત્યેષ વૈ દ્રાપિરેષ વૈ તં દ્રાપયતિ યં દિદ્રાપયિષત્યન્ધસસ્પત ઇતિ સોમસ્ય પત ઇત્યેતદ્દરિદ્ર નીલલોહિતેતિ નામાનિ ચાસ્યૈતાનિ રૂપાણિ ચ નામગ્રાહમેવૈનમેતત્પ્રીણાત્યાસાં પ્રજાનામેષાં પશૂનામ્માભેર્મા રોઙ્મો ચ નઃ કિં ચનામમદિતિ યથૈવ યજુસ્તથા બન્ધુઃ -

સ એષ ક્ષત્રં દેવઃ । તસ્મા એતસ્મૈ ક્ષત્રાયૈતા વિશોઽમુમ્પુરસ્તાદુદ્ધારમુદહરન્યોઽસૌ પ્રથમોઽનુવાકોઽથાસ્મા એતમુપરિષ્ટાદુદ્ધારમુદહરંસ્તેનૈનમપ્રીણંસ્તથૈવાસ્મા અયમેતમુપરિષ્ટાદુદ્ધારમુદ્ધરતિ તેનૈનં પ્રીણાતિ તસ્માદપ્યેષ એકદેવત્યો ભવતિ રૌદ્ર એવૈતં હ્યેવૈતેન પ્રીણાતિ -

સપ્તૈતાનિ યજૂંષિ ભવન્તિ । સપ્તચિતિકોઽગ્નિઃ સપ્તઽર્તવઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદન્નેન પ્રીણાતિ તાન્યુભયાન્યેકવિંશતિઃ સમ્પદ્યન્તે દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચઽર્તવસ્ત્રય ઇમે લોકા અસાવાદિત્ય એકવિંશ એતામભિસમ્પદમ્-

અથાવતાનાઞ્જુહોતિ । એતદ્વા એનાન્દેવા એતેનાન્નેન પ્રીત્વાઽથૈષામેતૈરવતાનૈર્ધનૂંષ્યવાતન્વંસ્તથૈવૈનાનયમેતદેતેનાન્નેન પ્રીત્વાઽથૈષામેતૈરવતાનૈર્ધનૂંષ્યવતનોતિ ન હ્યવતતેન ધનુષા કં ચન હિનસ્તિ -

તદ્વૈ સહસ્રયોજન ઇતિ । એતદ્ધ પરમં દૂરં યત્સહસ્રયોજનં તદ્યદેવ પરમં દૂરં તદેવૈષામેતદ્ધનૂંષ્યવતનોતિ -

યદ્વેવાહ સહસ્રયોજન ઇતિ । અયમગ્નિઃ સહસ્રયોજનં ન હ્યેતસ્માદતિ નેત્યન્યત્પરમસ્તિ તદ્યદગ્નૌ જુહોતિ તદેવૈષાં સહસ્રયોજને ધનૂંષ્યવતનોતિ -

અસંખ્યાતા સહસ્રાણિ । અસ્મિન્મહત્યર્ણવ ઇતિ યત્ર યત્ર તે તદેવૈષામેતદ્ધનૂંષ્યવતનોતિ -

દશૈતાનવતાનાન્જુહોતિ । દશાક્ષરા વિરાડ્વિરાડગ્નિર્દશ દિશો દિશોઽગ્નિર્દશ પ્રાણાઃ પ્રાણા અગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈષામેતદ્ધનૂંષ્યવતનોતિ-

અથ પ્રત્યવરોહાન્જુહોતિ । એતદ્વા એતદિમાંલ્લોકાનિત ઊર્ધ્વો રોહતિ સ સ પરાઙિવ રોહ ઇયમુ વૈ પ્રતિષ્ઠા તે દેવા ઇમાં પ્રતિષ્ઠામભિપ્રત્યાયંસ્તથૈવૈતદ્યજમાન ઇમાં પ્રતિષ્ઠામભિપ્રત્યૈતિ -

યદ્વેવ પ્રત્યવરોહતિ । એતદ્વા એનાનેતત્પ્રીણન્નન્વવૈતિ તત એવૈતદાત્માનમપોદ્ધરતે જીવાત્વૈ તથા હાનેનાત્મના સર્વમાયુરેતિ -

યદ્વેવ પ્રત્યવરોહતિ । એતદ્વા એતદેતાન્રુદ્રાનિત ઊર્ધ્વાન્પ્રીણાતિ તાન્પુનરમુતોઽર્વાચઃ -

નમોઽસ્તુ રુદ્રેભ્યો યે દિવીતિ । તદ્યેઽમુષ્મિંલોકે રુદ્રાસ્તેભ્ય એતન્નમસ્કરોતિ યેષાં વર્ષમિષવ ઇતિ વર્ષં હ તેષામિષવો વર્ષેણ હ તે હિંસન્તિ યં જિહિંસિષન્તિ -

નમોઽસ્તુ રુદ્રેભ્યો યેઽન્તરિક્ષ ઇતિ । તદ્યેઽન્તરિક્ષલોકે રુદ્રાસ્તેભ્ય એતન્નમસ્કરોતિ યેષાં વાત ઇષવ ઇતિ વાતો હ તેષામિષવો વાતેન હ તે હિંસન્તિ યં જિહિંસિષન્તિ -

નમોઽસ્તુ રુદ્રેભ્યો યે પૃથિવ્યામિતિ । તદ્યેઽસ્મિંલોકે રુદ્રાસ્તેભ્ય એતન્નમસ્કરોતિ યેષામન્નમિષવ ઇત્યન્નં હ તેષામિષવોઽન્નેન હ તે હિંસન્તિ યં જિહિંસિષન્તિ -

તેભ્યો દશ પ્રાચીઃ । દશ દક્ષિણા દશ પ્રતીચીર્દશોદીચીર્દશોર્ધ્વા ઇતિ દશાક્ષરાવિરાડ્વિરાડગ્નિર્દશ દિશો દિશોઽગ્નિર્દશ પ્રાણાઃ પ્રાણા અગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્યમાત્રા તાવતૈવૈનાનેતદન્નેન પ્રીણાતિ -

યદ્વેવાહ દશદશેતિ । દશ વા અઞ્જલેરઙ્ગુલયો દિશિદિશ્યેવૈભ્ય એતદઞ્જલિં કરોતિ તસ્માદુ હૈતદ્ભીતોઽઞ્જલિં કરોતિ તેભ્યો નમો અસ્ત્વિતિ તેભ્ય એવ નમસ્કરોતિ તે નો મૃડયન્ત્વિતિ ત એવાસ્મૈ મૃડયન્તિ તે યં દ્વિષ્મો યશ્ચ નો દ્વેષ્ટિ તમેષાં જમ્ભે દધ્મ ઇતિ યમેવ દ્વેષ્ટિ યશ્ચૈનં દ્વેષ્ટિ તમેષાં જમ્ભે દધાત્યમુમેષાં જમ્ભે દધામીતિ હ બ્રૂયાદ્યં દ્વિષ્યાત્તતોઽહ તસ્મિન્ન પુનરસ્ત્યપિ તન્નાદ્રિયેત સ્વયંનિર્દિષ્ટો હ્યેવ સ યમેવંવિદ્દ્વેષ્ટિ -

ત્રિષ્કૃત્વઃ પ્રત્યવરોહતિ । ત્રિવૃદગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનાનેતદન્નેન પ્રીણાતિ સ્વાહાકારેણાન્નં વૈ સ્વાહાકારોઽન્નેનૈવૈનાનેતત્પ્રીણાતિ ત્રિરિતિ ઊર્ધ્વો રોહતિ તત્ષટ્ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

યદ્વેવ ત્રિષ્કૃત્વઃ પ્રત્યવરોહતિ । ત્રિર્હિ કૃત્વ ઊર્ધ્વો રોહતિ તદ્યાવત્કૃત્વ ઊર્ધ્વો રોહતિ તાવત્કૃત્વઃ પ્રત્યવરોહતિ -

અથ તદર્કપર્ણં ચાત્વાલે પ્રાસ્યતિ । એતદ્વા એનેનૈતદ્રૌદ્રં કર્મ કરોતિ તદેતદશાન્તં તદેતત્તિરઃ કરોતિ નેદિદમશાન્તં કશ્ચિદભિતિષ્ઠાત્તન્નેદ્ધિનસદિતિ તસ્માચ્ચાત્વાલે યદ્વેવ ચાત્વાલેઽગ્નિરેષ યચ્ચાત્વાલસ્તથો હૈનદેષોઽગ્નિઃ સંદહત્યથાતઃ સમ્પદેવ -

તદાહુઃ । કથમસ્યૈતચ્છતરુદ્રિયં સંવત્સરમગ્નિમાપ્નોતિ કથં સંવત્સરેણાગ્નિના સમ્પદ્યત ઇતિ ષષ્ટિશ્ચ હ વૈ ત્રીણિ ચ શતાન્યેતચ્છતરુદ્રિયમથ ત્રિંશદથ પઞ્ચત્રિંશત્તતો યાનિ ષષ્ટિશ્ચ ત્રીણિ ચ શતાનિ તાવન્તિ સંવત્સરસ્યાહાનિ તત્સંવત્સરસ્યાહાન્યાપ્નોત્યથ યાનિ ત્રિંશત્ત્રિંશન્માસસ્ય રાત્રયસ્તન્માસસ્ય રાત્રીરાપ્નોતિ તદુભયાનિ સંવત્સરસ્યાહોરાત્રાણ્યાપ્નોત્યથ યાનિ પઞ્ચત્રિંશત્સ ત્રયોદશો માસઃ સ આત્મા ત્રિંશદાત્મા પ્રતિષ્ઠા દ્વે પ્રાણા દ્વે શિર એવ પઞ્ચત્રિંશમેતાવાન્વૈ સંવત્સર એવમુ હાસ્યૈતચ્છતરુદ્રિયં સંવત્સરમગ્નિમાપ્નોત્યેવં સંવત્સરેણાગ્નિના સમ્પદ્યત એતાવત્ય ઉ વૈ શાણ્ડિલેઽગ્નૌ મધ્યતો યજુષ્મત્ય ઇષ્ટકા ઉપધીયન્તેઽગ્નયો હૈતે પૃથગ્યદેતા ઇષ્ટકા એવમુ હાસ્યૈતેઽગ્નયઃ પૃથક્શતરુદ્રિયેણાભિહુતા ભવન્તિ -

તદાહુઃ । કથમસ્યૈતચ્છતરુદ્રિયં મહદુક્થમાપ્નોતિ કથં મહતોક્થેન સમ્પદ્યત ઇતિ યાન્યમૂનિ પઞ્ચવિંશતિર્યજૂંષ્યભિતોઽશીતીઃ સ પઞ્ચવિંશ આત્મા યત્ર વા આત્મા તદેવ શિરસ્તત્પક્ષપુચ્છાન્યથ યા અશીતયઃ સૈવાશીતીનામાપ્તિરશીતિભિર્હિ મહદુક્થમાખ્યાયતેઽથ યદૂર્ધ્વમશીતિભ્યો યદેવાદો મહત ઉક્થસ્યોર્ધ્વમશીતિભ્ય એતદસ્ય તદેવમુ હાસ્યૈતચ્છતરુદ્રિયમ્મહદુક્થમાપ્નોત્યેવં મહતોક્થેન સમ્પદ્યતે -