Shatapatha Brahmana · Chapter 8.6.1

atha pañcanākasadiṣṭakopadhānam
nākasada upadadhāti / devā vai nākasado'traiṣa sarvo'gniḥ saṃskṛtaḥ sa eṣo'tra nākaḥ svargo lokastasmindevā asīdaṃstadyadetasminnāke svarge loke devā asīdaṃstasmāddevā nākasadastathaivaitadyajamāno yadetā upadadhātyetasminnevaitannāke svarge loke sīdati -

yadveva nākasada upadadhāti / etadvai devā etaṃ nākaṃ svargaṃ lokamapaśyannetāḥ stomabhāgāste'bruvannupa tajjānīta yathāsminnāke svarge loke sīdāmeti te'bruvaṃścetayadhvamiti citimicchateti vāva tadabruvaṃstadicchata yathāsminnāke svarge loke sīdāmeti -

te cetayamānāḥ / etā iṣṭakā apaśyannākasadastā upādadhata tābhiretasminnāke svarge loke'sīdaṃstadyadetābhiretasminnāke svarge loke'sīdaṃstasmādetā nākasadastathaivaitadyajamāno yadetā upadadhātyetasminnevaitannāke svarge loke sīdati -

dikṣūpadadhāti / diśo vai sa nākaḥ svargo lokaḥ svarga evainā etalloke sādayatyṛtavyānāṃ velayā saṃvatsaro vā ṛtavyāḥ saṃvatsaraḥ svargo lokaḥ svarga evainā etalloke sādayatyantastomabhāgameṣa vai sa nākaḥ svargo lokastasminnevainā etatpratiṣṭhāpayati -

sa purastādupadadhāti / rājñyati prācī digiti rājñī ha nāmaiṣā prācī digvasavaste devā adhipataya iti vasavo haitasya diśo devā adhipatayo'gnirhetīnāmpratidhartetyagnirhaivātra hetīnāṃ pratidhartā trivṛttvā stomaḥ pṛthivyāṃ śrayatviti trivṛtā haiṣā stomena pṛthivyāṃ śritājyamukthamavyathāyai stabhnātvityājyena haiṣokthenāvyathāyai pṛthivyāṃ stabdhā rathantaraṃ sāma pratiṣṭhityā antarikṣe iti rathantareṇa haiṣā sāmnā pratiṣṭhitāntarikṣe ṛṣayastvā prathamajā deveṣviti prāṇā vā ṛṣayaḥ prathamajāstaddhi brahma prathamajaṃ divo mātrayā varimṇā prathantviti yāvatī dyaustāvatīṃ varimṇā prathantvityetadvidhartā cāyamadhipatiśceti vākca tau manaśca tau hīdaṃ sarvaṃ vidhārayataste tvā sarve saṃvidānā nākasya pṛṣṭhe svarge loke yajamānaṃ ca sādayantviti yathaiva yajustathā bandhuḥ -

atha dakṣiṇataḥ / virāḍasi dakṣiṇā digiti virāḍḍha nāmaiṣā dakṣiṇā digrudrāste devā adhipataya iti rudrā haitasya diśo devā adhipataya indro hetīnāmpratidhartetīndro haivātra hetīnāṃ pratidhartā pañcadaśastvā stomaḥ pṛthivyāṃ śrayatviti pañcadaśena haiṣā stomena pṛthivyāṃ śritā praugamukthamavyathāyai stabhnātviti praugeṇa haiṣokthenāvyathāyai pṛthivyāṃ stabdhā bṛhatsāma pratiṣṭhityā antarikṣe iti bṛhatā haiṣā sāmnā pratiṣṭhitāntarikṣe ṛṣayastvā prathamajā deveṣviti tasyokto bandhuḥ -

atha paścāt / samrāḍasi pratīcī digiti samrāḍḍha nāmaiṣā pratīcī digādityāste devā adhipataya ityādityā haitasyai diśo devā adhipatayo varuṇo hetīnāṃ pratidharteti varuṇo haivātra hetīnāṃ pratidhartā saptadaśastvā stomaḥ pṛthivyāṃ śrayatviti saptadaśena haiṣā stomena pṛthivyāṃ śritā marutvatīyamukthamavyathāyai stabhnātviti marutvatīyena haiṣokthenāvyathāyai pṛthivyāṃ stabdhā vairūpaṃ sāma pratiṣṭhityā antarikṣe iti vairūpeṇa haiṣā sāmnā pratiṣṭhitāntarikṣe ṛṣayastvā prathamajā deveṣviti tasyokto bandhuḥ -

athottarataḥ svarāḍasyudīcī digiti svarāḍḍha nāmaiṣodīcī diṅmarutaste devā adhipataya iti maruto haitasyai diśo devā adhipatayaḥ somo hetīnāṃ pratidharteti somo haivātra hetīnāṃ pratidhartaikaviṃśastvā stomaḥ pṛthivyāṃ śrayatvityekaviṃśena haiṣā stomena pṛthivyāṃ śritā niṣkevalyamukthamavyathāyai stabhnātviti niṣkevalyena haiṣokthenāvyathāyai pṛthivyāṃ stabdhā vairājaṃ sāma pratiṣṭhityā antarikṣe iti vairājena haiṣā sāmnā pratiṣṭhitāntarikṣe ṛṣayastvāprathamajā deveṣviti tasyokto bandhuḥ -

atha madhye / adhipatnyasi bṛhatī digityadhipatnī ha nāmaiṣā bṛhatī digviśve te devā adhipataya iti viśve haitasyai diśo devā adhipatayo bṛhaspatirhetīnāṃ pratidharteti bṛhaspatirhaivātra hetīnāṃ pratidhartā triṇavatrayastriṃśau tvā stomau pṛthivyāṃ śrayatāmiti triṇavatrayastriṃśābhyāṃ haiṣā stomābhyāṃ pṛthivyāṃ śritā vaiśvadevāgnimārute ukthe avyathāyai stabhnītāmiti vaiśvadevāgnimārutābhyāṃ haiṣokthābhyāmavyathāyai pṛthivyāṃ stabdhā śākvararaivate sāmanī pratiṣṭhityā antarikṣe iti śākvararaivatābhyāṃ haiṣā sāmabhyāṃ pratiṣṭhitāntarikṣe ṛṣayastvā prathamajā deveṣviti tasyokto bandhuḥ -

etāvānvai sarvo yajñaḥ / yajña u devānāmātmā yajñameva taddevā ātmānaṃ kṛtvaitasminnāke svarge loke'sīdaṃstathaivaitadyajamāno yajñamevātmānaṃ kṛtvaitasminnāke svarge loke sīdati -

atha pañcacūḍā upadadhāti / yajño vai nākasado yajña u eva pañcacūḍāstadya ime catvāra ṛtvijo gṛhapatipañcamāste nākasado hotrāḥ pañcacūḍā atiriktaṃ vai tadyaddhotrā yadu vā atiriktaṃ cūḍaḥ sa tadyatpañcātiriktā tasmātpañcacūḍāḥ-

yadveva nākasatpañcacūḍā upadadhāti / ātmā vai nākasado mithunaṃ pañcacūḍā ardhamu haitadātmano yanmithunaṃ yadā vai saha mithunenātha sarvo'tha kṛtsnaḥ kṛtsnatāyai-

yadveva nākasatpañcacūḍā upadadhāti / ātmā vai nākasadaḥ prajā pañcacūḍā atiriktaṃ vai tadātmano yatprajā yadu vā atiriktaṃ cūḍaḥ sa tadyatpañcātiriktāstasmātpañcacūḍāḥ -

yadveva nākasatpañcacūḍā upadadhāti / diśo vai nākasado diśa u eva pañcacūḍāstadyā amuṣmādādityādarvācyaḥ pañca diśastā nākasado yāḥ parācyastāḥ pañcacūḍā atiriktā vai tā diśo yā amuṣmādādityātparācyo yadu vā atiriktaṃ cūḍaḥ sa tadyatpañcātiriktāstasmātpañcacūḍāḥ -

yadveva pañcacūḍā upadadhāti / etadvai devā abibhayuryadvai na imām̐llokānupariṣṭādrakṣāṃsi nāṣṭrā na hanyuriti ta etāneṣāṃ lokānāmupariṣṭādgoptṝnakurvata - ya ete hetayaśca prahetayaśca/ tathaivaitadyajamāna etāneṣāṃ lokānāmupariṣṭādgoptṝnkurute ya ete hetayaśca prahetayaśca/-

sa purastādupadadhāti / ayaṃ puro harikeśa ityagnirvai purastadyattamāha pura iti prāñcaṃ hyagnimuddharanti prāñcamupacarantyatha yaddharikeśa ityāha haririva hyagniḥ sūryaraśmiriti sūryasyeva hyagne raśmayastasya rathagṛtsaśca rathaujāśca senānīgrāmaṇyāviti vāsantikau tāvṛtū puñjikasthalā ca kratusthalā cāpsarasāviti dikcopadiśā ceti ha smāha māhitthiḥ senā ca tu te samitiśca daṅkṣṇavaḥ paśavo hetiḥ pauruṣeyo vadhaḥ prahetiriti yadvai senāyāṃ ca samitau ca'rtīyante daṅkṣṇavaḥ paśavo hetiḥ pauruṣeyo vadhaḥ prahetiriti yadanyo'nyaṃ ghnanti sa pauruṣeyo vadhaḥ prahetistebhyo namo astviti tebhya eva namaskaroti teno mṛḍayantviti ta evāsmai mṛḍayanti te yaṃ dviṣmo yaśca no dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhma iti yameva dveṣṭi yaścainaṃ dveṣṭi tameṣāṃ jambhe dadhātyamumeṣāṃ jambhe dadhāmīti ha brūyādyaṃ dviṣyāttato'ha tasminna punarastyapi tannādriyeta svayaṃnirdiṣṭo hyeva sa yamevaṃviddveṣṭi-

atha dakṣiṇataḥ / ayaṃ dakṣiṇā viśvakarmetyayaṃ vai vāyurviśvakarmā yo'yampavata eṣa hīdaṃ sarvaṃ karoti tadyattamāha dakṣiṇeti tasmādeṣa dakṣiṇaiva bhūyiṣṭhaṃ vāti tasya rathasvanaśca rathecitraśca senānīgrāmaṇyāviti graiṣmau tāvṛtū menakā ca sahajanyā cāpsarasāviti dikcopadiśā ceti ha smāha māhitthirime tu te dyāvāpṛthivī yātudhānā hetī rakṣāṃsi prahetiriti yātudhānā haivātra hetī rakṣāṃsi prahetistebhyo namo astviti tasyokto bandhuḥ -

atha paścāt / ayaṃ paścādviśvavyacā ityasau vā ādityo viśvavyacā yadā hyevaiṣa udetyathedaṃ sarvaṃ vyaco bhavati tadyattamāha paścāditi tasmādetampratyañcameva yantaṃ paśyanti tasya rathaprotaścāsamarathaśca senānīgrāmaṇyāviti vārṣikau tāvṛtū pramlocantī cānumlocantī cāpsarasāviti dikcopadiśā ceti ha smāha māhitthirahorātre tu te te hi pra ca mlocato'nu ca mlocato vyāghrā hetiḥ sarpāḥ prahetiriti vyāghrā haivātra hetiḥ sarpāḥ prahetistebhyo namo astviti tasyokto bandhuḥ -

athottarataḥ / ayamuttarātsaṃyadvasuriti yajño vā uttarāttadyattamāhottarādityuttarataupacāro hi yajño'tha yatsaṃyadvasurityāha yajñaṃ hi saṃyantītīdaṃ vasviti tasya tārkṣyaścāriṣṭanemiśca senānīgrāmaṇyāviti śāradau tāvṛtū viśvācī ca ghṛtācī cāpsarasāviti dikcopadiśā ceti ha smāha māhitthirvediśca tu te srukca vedireva viśvācī srugghṛtācyāpo hetirvātaḥ prahetirityāpo haivātra hetirvātaḥ prahetirato hyevoṣṇo vātyataḥ śītastebhyo namo astviti tasyokto bandhuḥ -

atha madhye / ayamuparyarvāgvasuriti parjanyo vā upari tadyattamāhoparītyupari hi parjanyo'tha yadarvāgvasurityāhāto hyarvāgvasu vṛṣṭirannaṃ prajābhyaḥ pradīyate tasya senajicca suṣeṇaśca senānīgrāmaṇyāviti haimantikau tāvṛtū urvaśī ca pūrvacittiścāpsarasāviti dikcopadiśā ceti ha smāha māhitthirāhutiśca tu te dakṣiṇā cāvasphūrjanhetirvidyutprahetirityavasphūrjanhaivātra hetirvidyutprahetistebhyo namo astviti tasyokto bandhuḥ -

ete vai te hetayaśca prahetayaśca / yāṃstaddevā eṣāṃ lokānāmupariṣṭādgoptṝnakurvatātha yāstāḥ prajā ete te senānīgrāmaṇyo'tha yattanmithunametāstā apsarasaḥ sarva eva taddevāḥ kṛtsnā bhūtvā saha prajayā saha mithunenaitasminnāke svarge loke'sīdaṃstathaivaitadyajamānaḥ sarva eva kṛtsno bhūtvā saha prajayā saha mithunenaitasminnāke svarge loke sīdati -

tā vā etāḥ / daśeṣṭakā upadadhāti daśākṣarā virāḍvirāḍeṣā citistā u vai pañcaiva dvedve hyupadadhāti tā haitā agnerāśiṣastā uttamāyāṃ citā upadadhātyanta eṣo'gneryaduttamā citirantatastadagnerāśiṣo nirāha pañca bhavanti pañca hi yajña āśiṣo 'thaine antarā purīṣaṃ nivapatyagnī haitau yadete iṣṭake nedimāvagnī saṃśocāta ityatho annaṃ vai purīṣamannenaivābhyāmetatsaṃjñāṃ karoti -

athāto'nvāvṛtam / purastādupadhāya dakṣiṇataḥ paścāduttarato madhya upadadhātyathottarāḥ purastādevāgra upadhāya dakṣiṇata uttarato madhye paścādupadadhātyavastātprapadano ha svargo loka etadvai devā imāṃllokāntsarvataḥ samapidhāyāvastātsvargaṃ lokaṃ prāpadyanta tathaivaitadyajamāna imāṃllokāntsarvataḥ samapidhāyāvastātsvargaṃ lokaṃ prapadyate-