શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 8.6.1

અથ પઞ્ચનાકસદિષ્ટકોપધાનમ્
નાકસદ ઉપદધાતિ । દેવા વૈ નાકસદોઽત્રૈષ સર્વોઽગ્નિઃ સંસ્કૃતઃ સ એષોઽત્ર નાકઃ સ્વર્ગો લોકસ્તસ્મિન્દેવા અસીદંસ્તદ્યદેતસ્મિન્નાકે સ્વર્ગે લોકે દેવા અસીદંસ્તસ્માદ્દેવા નાકસદસ્તથૈવૈતદ્યજમાનો યદેતા ઉપદધાત્યેતસ્મિન્નેવૈતન્નાકે સ્વર્ગે લોકે સીદતિ -

યદ્વેવ નાકસદ ઉપદધાતિ । એતદ્વૈ દેવા એતં નાકં સ્વર્ગં લોકમપશ્યન્નેતાઃ સ્તોમભાગાસ્તેઽબ્રુવન્નુપ તજ્જાનીત યથાસ્મિન્નાકે સ્વર્ગે લોકે સીદામેતિ તેઽબ્રુવંશ્ચેતયધ્વમિતિ ચિતિમિચ્છતેતિ વાવ તદબ્રુવંસ્તદિચ્છત યથાસ્મિન્નાકે સ્વર્ગે લોકે સીદામેતિ -

તે ચેતયમાનાઃ । એતા ઇષ્ટકા અપશ્યન્નાકસદસ્તા ઉપાદધત તાભિરેતસ્મિન્નાકે સ્વર્ગે લોકેઽસીદંસ્તદ્યદેતાભિરેતસ્મિન્નાકે સ્વર્ગે લોકેઽસીદંસ્તસ્માદેતા નાકસદસ્તથૈવૈતદ્યજમાનો યદેતા ઉપદધાત્યેતસ્મિન્નેવૈતન્નાકે સ્વર્ગે લોકે સીદતિ -

દિક્ષૂપદધાતિ । દિશો વૈ સ નાકઃ સ્વર્ગો લોકઃ સ્વર્ગ એવૈના એતલ્લોકે સાદયત્યૃતવ્યાનાં વેલયા સંવત્સરો વા ઋતવ્યાઃ સંવત્સરઃ સ્વર્ગો લોકઃ સ્વર્ગ એવૈના એતલ્લોકે સાદયત્યન્તસ્તોમભાગમેષ વૈ સ નાકઃ સ્વર્ગો લોકસ્તસ્મિન્નેવૈના એતત્પ્રતિષ્ઠાપયતિ -

સ પુરસ્તાદુપદધાતિ । રાજ્ઞ્યતિ પ્રાચી દિગિતિ રાજ્ઞી હ નામૈષા પ્રાચી દિગ્વસવસ્તે દેવા અધિપતય ઇતિ વસવો હૈતસ્ય દિશો દેવા અધિપતયોઽગ્નિર્હેતીનામ્પ્રતિધર્તેત્યગ્નિર્હૈવાત્ર હેતીનાં પ્રતિધર્તા ત્રિવૃત્ત્વા સ્તોમઃ પૃથિવ્યાં શ્રયત્વિતિ ત્રિવૃતા હૈષા સ્તોમેન પૃથિવ્યાં શ્રિતાજ્યમુક્થમવ્યથાયૈ સ્તભ્નાત્વિત્યાજ્યેન હૈષોક્થેનાવ્યથાયૈ પૃથિવ્યાં સ્તબ્ધા રથન્તરં સામ પ્રતિષ્ઠિત્યા અન્તરિક્ષે ઇતિ રથન્તરેણ હૈષા સામ્ના પ્રતિષ્ઠિતાન્તરિક્ષે ઋષયસ્ત્વા પ્રથમજા દેવેષ્વિતિ પ્રાણા વા ઋષયઃ પ્રથમજાસ્તદ્ધિ બ્રહ્મ પ્રથમજં દિવો માત્રયા વરિમ્ણા પ્રથન્ત્વિતિ યાવતી દ્યૌસ્તાવતીં વરિમ્ણા પ્રથન્ત્વિત્યેતદ્વિધર્તા ચાયમધિપતિશ્ચેતિ વાક્ચ તૌ મનશ્ચ તૌ હીદં સર્વં વિધારયતસ્તે ત્વા સર્વે સંવિદાના નાકસ્ય પૃષ્ઠે સ્વર્ગે લોકે યજમાનં ચ સાદયન્ત્વિતિ યથૈવ યજુસ્તથા બન્ધુઃ -

અથ દક્ષિણતઃ । વિરાડસિ દક્ષિણા દિગિતિ વિરાડ્ઢ નામૈષા દક્ષિણા દિગ્રુદ્રાસ્તે દેવા અધિપતય ઇતિ રુદ્રા હૈતસ્ય દિશો દેવા અધિપતય ઇન્દ્રો હેતીનામ્પ્રતિધર્તેતીન્દ્રો હૈવાત્ર હેતીનાં પ્રતિધર્તા પઞ્ચદશસ્ત્વા સ્તોમઃ પૃથિવ્યાં શ્રયત્વિતિ પઞ્ચદશેન હૈષા સ્તોમેન પૃથિવ્યાં શ્રિતા પ્રૌગમુક્થમવ્યથાયૈ સ્તભ્નાત્વિતિ પ્રૌગેણ હૈષોક્થેનાવ્યથાયૈ પૃથિવ્યાં સ્તબ્ધા બૃહત્સામ પ્રતિષ્ઠિત્યા અન્તરિક્ષે ઇતિ બૃહતા હૈષા સામ્ના પ્રતિષ્ઠિતાન્તરિક્ષે ઋષયસ્ત્વા પ્રથમજા દેવેષ્વિતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથ પશ્ચાત્ । સમ્રાડસિ પ્રતીચી દિગિતિ સમ્રાડ્ઢ નામૈષા પ્રતીચી દિગાદિત્યાસ્તે દેવા અધિપતય ઇત્યાદિત્યા હૈતસ્યૈ દિશો દેવા અધિપતયો વરુણો હેતીનાં પ્રતિધર્તેતિ વરુણો હૈવાત્ર હેતીનાં પ્રતિધર્તા સપ્તદશસ્ત્વા સ્તોમઃ પૃથિવ્યાં શ્રયત્વિતિ સપ્તદશેન હૈષા સ્તોમેન પૃથિવ્યાં શ્રિતા મરુત્વતીયમુક્થમવ્યથાયૈ સ્તભ્નાત્વિતિ મરુત્વતીયેન હૈષોક્થેનાવ્યથાયૈ પૃથિવ્યાં સ્તબ્ધા વૈરૂપં સામ પ્રતિષ્ઠિત્યા અન્તરિક્ષે ઇતિ વૈરૂપેણ હૈષા સામ્ના પ્રતિષ્ઠિતાન્તરિક્ષે ઋષયસ્ત્વા પ્રથમજા દેવેષ્વિતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથોત્તરતઃ સ્વરાડસ્યુદીચી દિગિતિ સ્વરાડ્ઢ નામૈષોદીચી દિઙ્મરુતસ્તે દેવા અધિપતય ઇતિ મરુતો હૈતસ્યૈ દિશો દેવા અધિપતયઃ સોમો હેતીનાં પ્રતિધર્તેતિ સોમો હૈવાત્ર હેતીનાં પ્રતિધર્તૈકવિંશસ્ત્વા સ્તોમઃ પૃથિવ્યાં શ્રયત્વિત્યેકવિંશેન હૈષા સ્તોમેન પૃથિવ્યાં શ્રિતા નિષ્કેવલ્યમુક્થમવ્યથાયૈ સ્તભ્નાત્વિતિ નિષ્કેવલ્યેન હૈષોક્થેનાવ્યથાયૈ પૃથિવ્યાં સ્તબ્ધા વૈરાજં સામ પ્રતિષ્ઠિત્યા અન્તરિક્ષે ઇતિ વૈરાજેન હૈષા સામ્ના પ્રતિષ્ઠિતાન્તરિક્ષે ઋષયસ્ત્વાપ્રથમજા દેવેષ્વિતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથ મધ્યે । અધિપત્ન્યસિ બૃહતી દિગિત્યધિપત્ની હ નામૈષા બૃહતી દિગ્વિશ્વે તે દેવા અધિપતય ઇતિ વિશ્વે હૈતસ્યૈ દિશો દેવા અધિપતયો બૃહસ્પતિર્હેતીનાં પ્રતિધર્તેતિ બૃહસ્પતિર્હૈવાત્ર હેતીનાં પ્રતિધર્તા ત્રિણવત્રયસ્ત્રિંશૌ ત્વા સ્તોમૌ પૃથિવ્યાં શ્રયતામિતિ ત્રિણવત્રયસ્ત્રિંશાભ્યાં હૈષા સ્તોમાભ્યાં પૃથિવ્યાં શ્રિતા વૈશ્વદેવાગ્નિમારુતે ઉક્થે અવ્યથાયૈ સ્તભ્નીતામિતિ વૈશ્વદેવાગ્નિમારુતાભ્યાં હૈષોક્થાભ્યામવ્યથાયૈ પૃથિવ્યાં સ્તબ્ધા શાક્વરરૈવતે સામની પ્રતિષ્ઠિત્યા અન્તરિક્ષે ઇતિ શાક્વરરૈવતાભ્યાં હૈષા સામભ્યાં પ્રતિષ્ઠિતાન્તરિક્ષે ઋષયસ્ત્વા પ્રથમજા દેવેષ્વિતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

એતાવાન્વૈ સર્વો યજ્ઞઃ । યજ્ઞ ઉ દેવાનામાત્મા યજ્ઞમેવ તદ્દેવા આત્માનં કૃત્વૈતસ્મિન્નાકે સ્વર્ગે લોકેઽસીદંસ્તથૈવૈતદ્યજમાનો યજ્ઞમેવાત્માનં કૃત્વૈતસ્મિન્નાકે સ્વર્ગે લોકે સીદતિ -

અથ પઞ્ચચૂડા ઉપદધાતિ । યજ્ઞો વૈ નાકસદો યજ્ઞ ઉ એવ પઞ્ચચૂડાસ્તદ્ય ઇમે ચત્વાર ઋત્વિજો ગૃહપતિપઞ્ચમાસ્તે નાકસદો હોત્રાઃ પઞ્ચચૂડા અતિરિક્તં વૈ તદ્યદ્ધોત્રા યદુ વા અતિરિક્તં ચૂડઃ સ તદ્યત્પઞ્ચાતિરિક્તા તસ્માત્પઞ્ચચૂડાઃ-

યદ્વેવ નાકસત્પઞ્ચચૂડા ઉપદધાતિ । આત્મા વૈ નાકસદો મિથુનં પઞ્ચચૂડા અર્ધમુ હૈતદાત્મનો યન્મિથુનં યદા વૈ સહ મિથુનેનાથ સર્વોઽથ કૃત્સ્નઃ કૃત્સ્નતાયૈ-

યદ્વેવ નાકસત્પઞ્ચચૂડા ઉપદધાતિ । આત્મા વૈ નાકસદઃ પ્રજા પઞ્ચચૂડા અતિરિક્તં વૈ તદાત્મનો યત્પ્રજા યદુ વા અતિરિક્તં ચૂડઃ સ તદ્યત્પઞ્ચાતિરિક્તાસ્તસ્માત્પઞ્ચચૂડાઃ -

યદ્વેવ નાકસત્પઞ્ચચૂડા ઉપદધાતિ । દિશો વૈ નાકસદો દિશ ઉ એવ પઞ્ચચૂડાસ્તદ્યા અમુષ્માદાદિત્યાદર્વાચ્યઃ પઞ્ચ દિશસ્તા નાકસદો યાઃ પરાચ્યસ્તાઃ પઞ્ચચૂડા અતિરિક્તા વૈ તા દિશો યા અમુષ્માદાદિત્યાત્પરાચ્યો યદુ વા અતિરિક્તં ચૂડઃ સ તદ્યત્પઞ્ચાતિરિક્તાસ્તસ્માત્પઞ્ચચૂડાઃ -

યદ્વેવ પઞ્ચચૂડા ઉપદધાતિ । એતદ્વૈ દેવા અબિભયુર્યદ્વૈ ન ઇમાઁલ્લોકાનુપરિષ્ટાદ્રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા ન હન્યુરિતિ ત એતાનેષાં લોકાનામુપરિષ્ટાદ્ગોપ્તૄનકુર્વત - ય એતે હેતયશ્ચ પ્રહેતયશ્ચ। તથૈવૈતદ્યજમાન એતાનેષાં લોકાનામુપરિષ્ટાદ્ગોપ્તૄન્કુરુતે ય એતે હેતયશ્ચ પ્રહેતયશ્ચ।-

સ પુરસ્તાદુપદધાતિ । અયં પુરો હરિકેશ ઇત્યગ્નિર્વૈ પુરસ્તદ્યત્તમાહ પુર ઇતિ પ્રાઞ્ચં હ્યગ્નિમુદ્ધરન્તિ પ્રાઞ્ચમુપચરન્ત્યથ યદ્ધરિકેશ ઇત્યાહ હરિરિવ હ્યગ્નિઃ સૂર્યરશ્મિરિતિ સૂર્યસ્યેવ હ્યગ્ને રશ્મયસ્તસ્ય રથગૃત્સશ્ચ રથૌજાશ્ચ સેનાનીગ્રામણ્યાવિતિ વાસન્તિકૌ તાવૃતૂ પુઞ્જિકસ્થલા ચ ક્રતુસ્થલા ચાપ્સરસાવિતિ દિક્ચોપદિશા ચેતિ હ સ્માહ માહિત્થિઃ સેના ચ તુ તે સમિતિશ્ચ દઙ્ક્ષ્ણવઃ પશવો હેતિઃ પૌરુષેયો વધઃ પ્રહેતિરિતિ યદ્વૈ સેનાયાં ચ સમિતૌ ચઽર્તીયન્તે દઙ્ક્ષ્ણવઃ પશવો હેતિઃ પૌરુષેયો વધઃ પ્રહેતિરિતિ યદન્યોઽન્યં ઘ્નન્તિ સ પૌરુષેયો વધઃ પ્રહેતિસ્તેભ્યો નમો અસ્ત્વિતિ તેભ્ય એવ નમસ્કરોતિ તેનો મૃડયન્ત્વિતિ ત એવાસ્મૈ મૃડયન્તિ તે યં દ્વિષ્મો યશ્ચ નો દ્વેષ્ટિ તમેષાં જમ્ભે દધ્મ ઇતિ યમેવ દ્વેષ્ટિ યશ્ચૈનં દ્વેષ્ટિ તમેષાં જમ્ભે દધાત્યમુમેષાં જમ્ભે દધામીતિ હ બ્રૂયાદ્યં દ્વિષ્યાત્તતોઽહ તસ્મિન્ન પુનરસ્ત્યપિ તન્નાદ્રિયેત સ્વયંનિર્દિષ્ટો હ્યેવ સ યમેવંવિદ્દ્વેષ્ટિ-

અથ દક્ષિણતઃ । અયં દક્ષિણા વિશ્વકર્મેત્યયં વૈ વાયુર્વિશ્વકર્મા યોઽયમ્પવત એષ હીદં સર્વં કરોતિ તદ્યત્તમાહ દક્ષિણેતિ તસ્માદેષ દક્ષિણૈવ ભૂયિષ્ઠં વાતિ તસ્ય રથસ્વનશ્ચ રથેચિત્રશ્ચ સેનાનીગ્રામણ્યાવિતિ ગ્રૈષ્મૌ તાવૃતૂ મેનકા ચ સહજન્યા ચાપ્સરસાવિતિ દિક્ચોપદિશા ચેતિ હ સ્માહ માહિત્થિરિમે તુ તે દ્યાવાપૃથિવી યાતુધાના હેતી રક્ષાંસિ પ્રહેતિરિતિ યાતુધાના હૈવાત્ર હેતી રક્ષાંસિ પ્રહેતિસ્તેભ્યો નમો અસ્ત્વિતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથ પશ્ચાત્ । અયં પશ્ચાદ્વિશ્વવ્યચા ઇત્યસૌ વા આદિત્યો વિશ્વવ્યચા યદા હ્યેવૈષ ઉદેત્યથેદં સર્વં વ્યચો ભવતિ તદ્યત્તમાહ પશ્ચાદિતિ તસ્માદેતમ્પ્રત્યઞ્ચમેવ યન્તં પશ્યન્તિ તસ્ય રથપ્રોતશ્ચાસમરથશ્ચ સેનાનીગ્રામણ્યાવિતિ વાર્ષિકૌ તાવૃતૂ પ્રમ્લોચન્તી ચાનુમ્લોચન્તી ચાપ્સરસાવિતિ દિક્ચોપદિશા ચેતિ હ સ્માહ માહિત્થિરહોરાત્રે તુ તે તે હિ પ્ર ચ મ્લોચતોઽનુ ચ મ્લોચતો વ્યાઘ્રા હેતિઃ સર્પાઃ પ્રહેતિરિતિ વ્યાઘ્રા હૈવાત્ર હેતિઃ સર્પાઃ પ્રહેતિસ્તેભ્યો નમો અસ્ત્વિતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથોત્તરતઃ । અયમુત્તરાત્સંયદ્વસુરિતિ યજ્ઞો વા ઉત્તરાત્તદ્યત્તમાહોત્તરાદિત્યુત્તરતૌપચારો હિ યજ્ઞોઽથ યત્સંયદ્વસુરિત્યાહ યજ્ઞં હિ સંયન્તીતીદં વસ્વિતિ તસ્ય તાર્ક્ષ્યશ્ચારિષ્ટનેમિશ્ચ સેનાનીગ્રામણ્યાવિતિ શારદૌ તાવૃતૂ વિશ્વાચી ચ ઘૃતાચી ચાપ્સરસાવિતિ દિક્ચોપદિશા ચેતિ હ સ્માહ માહિત્થિર્વેદિશ્ચ તુ તે સ્રુક્ચ વેદિરેવ વિશ્વાચી સ્રુગ્ઘૃતાચ્યાપો હેતિર્વાતઃ પ્રહેતિરિત્યાપો હૈવાત્ર હેતિર્વાતઃ પ્રહેતિરતો હ્યેવોષ્ણો વાત્યતઃ શીતસ્તેભ્યો નમો અસ્ત્વિતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથ મધ્યે । અયમુપર્યર્વાગ્વસુરિતિ પર્જન્યો વા ઉપરિ તદ્યત્તમાહોપરીત્યુપરિ હિ પર્જન્યોઽથ યદર્વાગ્વસુરિત્યાહાતો હ્યર્વાગ્વસુ વૃષ્ટિરન્નં પ્રજાભ્યઃ પ્રદીયતે તસ્ય સેનજિચ્ચ સુષેણશ્ચ સેનાનીગ્રામણ્યાવિતિ હૈમન્તિકૌ તાવૃતૂ ઉર્વશી ચ પૂર્વચિત્તિશ્ચાપ્સરસાવિતિ દિક્ચોપદિશા ચેતિ હ સ્માહ માહિત્થિરાહુતિશ્ચ તુ તે દક્ષિણા ચાવસ્ફૂર્જન્હેતિર્વિદ્યુત્પ્રહેતિરિત્યવસ્ફૂર્જન્હૈવાત્ર હેતિર્વિદ્યુત્પ્રહેતિસ્તેભ્યો નમો અસ્ત્વિતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

એતે વૈ તે હેતયશ્ચ પ્રહેતયશ્ચ । યાંસ્તદ્દેવા એષાં લોકાનામુપરિષ્ટાદ્ગોપ્તૄનકુર્વતાથ યાસ્તાઃ પ્રજા એતે તે સેનાનીગ્રામણ્યોઽથ યત્તન્મિથુનમેતાસ્તા અપ્સરસઃ સર્વ એવ તદ્દેવાઃ કૃત્સ્ના ભૂત્વા સહ પ્રજયા સહ મિથુનેનૈતસ્મિન્નાકે સ્વર્ગે લોકેઽસીદંસ્તથૈવૈતદ્યજમાનઃ સર્વ એવ કૃત્સ્નો ભૂત્વા સહ પ્રજયા સહ મિથુનેનૈતસ્મિન્નાકે સ્વર્ગે લોકે સીદતિ -

તા વા એતાઃ । દશેષ્ટકા ઉપદધાતિ દશાક્ષરા વિરાડ્વિરાડેષા ચિતિસ્તા ઉ વૈ પઞ્ચૈવ દ્વેદ્વે હ્યુપદધાતિ તા હૈતા અગ્નેરાશિષસ્તા ઉત્તમાયાં ચિતા ઉપદધાત્યન્ત એષોઽગ્નેર્યદુત્તમા ચિતિરન્તતસ્તદગ્નેરાશિષો નિરાહ પઞ્ચ ભવન્તિ પઞ્ચ હિ યજ્ઞ આશિષો ઽથૈને અન્તરા પુરીષં નિવપત્યગ્ની હૈતૌ યદેતે ઇષ્ટકે નેદિમાવગ્ની સંશોચાત ઇત્યથો અન્નં વૈ પુરીષમન્નેનૈવાભ્યામેતત્સંજ્ઞાં કરોતિ -

અથાતોઽન્વાવૃતમ્ । પુરસ્તાદુપધાય દક્ષિણતઃ પશ્ચાદુત્તરતો મધ્ય ઉપદધાત્યથોત્તરાઃ પુરસ્તાદેવાગ્ર ઉપધાય દક્ષિણત ઉત્તરતો મધ્યે પશ્ચાદુપદધાત્યવસ્તાત્પ્રપદનો હ સ્વર્ગો લોક એતદ્વૈ દેવા ઇમાંલ્લોકાન્ત્સર્વતઃ સમપિધાયાવસ્તાત્સ્વર્ગં લોકં પ્રાપદ્યન્ત તથૈવૈતદ્યજમાન ઇમાંલ્લોકાન્ત્સર્વતઃ સમપિધાયાવસ્તાત્સ્વર્ગં લોકં પ્રપદ્યતે-