Shatapatha Brahmana · Verses 7.5-2

७.५.२ pañcapaśuśīrṣeṣṭakopadhānam, paśūparihomaḥ, pañcadaśāpasyeṣṭakopadhānaṃ pañcachandasyeṣṭakopadhānaṃ ca/
paśuśīrṣāṇyupadadhāti / paśavo vai paśuśīrṣāṇi paśūnevaitadupadadhāti tānyukhāyāmupadadhātīme vai lokā ukhā paśavaḥ paśuśīrṣāṇyeṣu tallokeṣu paśūndadhāti tasmādima eṣu lokeṣu paśavaḥ -

yadvevokhāyām / yonirvā ukhā paśavaḥ paśuśīrṣāṇi yonau tatpaśūnpratiṣṭhāpayati tasmādadyamānāḥ pacyamānāḥ paśavo na kṣīyante yonau hyenānpratiṣṭhāpayati -

yadveva paśuśīrṣāṇyupadadhāti / yā vai tāḥ śriya etāni tāni paśuśīrṣāṇyatha yāni tāni kusindhānyetāstāḥ pañca citayastadyāstāḥ pañca citaya ime te lokāstadye ta ime lokā eṣā sokhā tadyadukhāyāṃ paśuśīrṣāṇyupadadhātyetaireva tacchīrṣabhiretāni kusindhāni saṃdadhāti -

tānpurastātpratīca upadadhāti / etadvai yatraitānprajāpatiḥ paśūnālipsata ta ālipsyamānā udacikramiṣaṃstānprāṇeṣu samagṛhṇāttānprāṇeṣu saṃgṛhya purastātpratīca ātmannadhatta -

tadvā etatkriyate / yaddevā akurvannidaṃ nvasmātte paśavo noccikramiṣanti yattvetatkaroti yaddevā akurvaṃstatkaravāṇītyatho prāṇeṣvevainānetatsaṃgṛhya purastātpratīca ātmandhatte -

yadveva paśuśīrṣāṇyupadadhāti / prajāpatirvā idamagra āsīdeka eva so'kāmayatānnaṃ sṛjeya prajāyeyeti sa prāṇebhya evādhi paśūnniramimīta manasaḥ puruṣaṃ cakṣuṣo'śvaṃ prāṇādgāṃ śrotrādaviṃ vāco'jaṃ tadyadenānprāṇebhyo'dhi niramimīta tasmādāhuḥ prāṇāḥ paśava iti mano vai prāṇānāṃ prathamaṃ tadyatmanasaḥ puruṣaṃ niramimīta tasmādāhuḥ puruṣaḥ prathamaḥ paśūnāṃ vīryavattama iti mano vai sarve prāṇā manasi hi sarve prāṇāḥ pratiṣṭhitāstadyanmanasaḥ puruṣaṃ niramimīta tasmādāhuḥ puruṣaḥ sarve paśava iti puruṣasya hyevaite sarve bhavanti -

tadetadannaṃ sṛṣṭvā / purastātpratyagātmannadhatta tasmādyaḥ kaścānnaṃ sṛjate purastādevainatpratyagātmandhatte tadvā ukhāyāmudaraṃ vā ukhodare tadannaṃ dadhāti -

athaiṣu hiraṇyaśakalānpratyasyati / prāṇā vai hiraṇyamatha vā etebhyaḥ paśubhyaḥ saṃjñapyamānebhya eva prāṇā utkrāmanti tadyaddhiraṇyaśakalānpratyasyati prāṇānevaiṣvetaddadhāti -

sapta pratyasyati / sapta vai śīrṣanprāṇāstānasminnetaddadhātyatha yadi pañca paśavaḥ syuḥ pañcaiva kṛtvaḥ sapta sapta pratyasyetpañca vā etānpaśūnupadadhāti sapta sapta vā ekaikasminpaśau prāṇāstadeṣu sarveṣu prāṇāndadhāti -

taddhaike'pi / yadyekaḥ paśurbhavati pañcaiva kṛtvaḥ sapta sapta pratyasyanti pañca vā etānpaśūnupadadhāti sapta sapta vā ekaikasminpaśau prāṇāstadeṣu sarveṣu prāṇāndadhma iti na tathā kuryādetasminvai paśau sarveṣāṃ paśūnāṃ rūpaṃ tadyadetasminpratyasyati tadevaiṣu sarveṣu prāṇāndadhāti -

mukhe prathamaṃ pratyasyati / samyaksravanti sarito na dhenā ityannaṃ vai dhenāstadidaṃ samyaṅmukhamabhisaṃsravatyantarhṛdā manasā pūyamānā ityantarvai hṛdayena manasā satā'nnaṃ pūtaṃ ya ṛjustasya ghṛtasya dhārā abhicākaśīmīti yā evaitasminnagnāvāhutīrhoṣyanbhavati tā etadāha hiraṇyayo vetaso madhye agneriti ya evaiṣa hiraṇmayaḥ puruṣastametadāha -

ṛce tvetīha / prāṇo vā ṛkprāṇena hyarcati ruce tvetīha prāṇo vai rukprāṇena hi rocate 'tho prāṇāya hīdaṃ sarvaṃ rocate bhāse tvetīha jyotiṣe tvetīha bhāsvatī hīme jyotiṣmatī cakṣuṣī abhūdidaṃ viśvasya bhuvanasya vājinamagnervaiśvānarasya cetīhāgnirjyotiṣā jyotiṣmānrukmo varcasā varcasvānitīha viśvāvatībhyāṃ viśvaṃ hi śrotram -

atha puruṣaśīrṣamudgṛhṇāti / mahayatyevainadetatsahasradā asi sahasrāya tveti sarvaṃ vai sahasraṃ sarvasya dātāsi sarvasmai tvetyetat -

athainānupadadhāti / puruṣaṃ prathamaṃ puruṣaṃ tadvīryeṇāptvā dadhāti madhye puruṣamabhita itarānpaśūnpuruṣaṃ tatpaśūnāṃ madhyato'ttāraṃ dadhāti tasmātpuruṣa eva paśūnāṃ madhyato'ttā -

aśvaṃ cāviṃ cottarata / etasyāṃ taddiśyetau paśū dadhāti tasmādetasyāṃ diśyetau paśū bhūyiṣṭhau -

gāṃ cājaṃ ca dakṣiṇata / etasyāṃ taddiśyetau paśū dadhāti tasmādetasyāṃ diśyetau paśū bhūyiṣṭhau -

payasi puruṣamupadadhāti / paśavo vai payo yajamānaṃ tatpaśuṣu pratiṣṭhāpayatyādityaṃ garbhaṃ payasā samaṅgdhītyādityo vā eṣa garbho yatpuruṣastaṃ payasā samaṅgdhītyetatsahasrasya pratimāṃ viśvarūpamiti puruṣo vai sahasrasya pratimā puruṣasya hyeva sahasraṃ bhavati parivṛṅgdhi harasā mā'bhimaṃsthā iti paryenaṃ vṛṅgdhyarciṣā mainaṃ hiṃsīrityetacchatāyuṣaṃ kṛṇuhi cīyamāna iti puruṣaṃ tatpaśūnāṃ śatāyuṃ karoti tasmātpuruṣa eva paśūnāṃ śatāyuḥ -

athottarato'śvam / vātasya jūtimiti vātasya vā eṣa jūtiryadaśvo varuṇasya nābhimiti vāruṇo hyaśvo'śvaṃ jajñānaṃ sarirasya madhya ityāpo vai sariramapsujā u vā aśvaḥ śiśuṃ nadīnāṃ harimadribudhnamiti girirvā adrirgiribudhnā u vā āpo'gne mā hiṃsīḥ parame vyomannitīme vai lokāḥ paramaṃ vyomaiṣu lokeṣvenaṃ mā hiṃsīrityetat -

atha dakṣiṇato gām / ajasramindumaruṣamiti somo vā induḥ sa haiṣa somo'jasro yadgaurbhuraṇyumiti bhartāramityetadagnimīḍe pūrvacittiṃ namobhirityāgneyo vai gauḥ pūrvacittimiti prāñcaṃ hyagnimuddharanti prāñcamupacaranti sa parvabhirṛtuśaḥ kalpamāna iti yadvā eṣa cīyate tadeṣa parvabhirṛtuśaḥ kalpate gāṃ mā hiṃsīraditiṃ virājamiti virāḍvai gaurannaṃ vai virāḍannamu gauḥ -

athottarato'vim / varūtrīṃ tvaṣṭurvaruṇasya nābhimiti vāruṇī ca hi tvāṣṭrī cāviraviṃ jajñānāṃ rajasaḥ parasmāditi śrotraṃ vai paraṃ rajo diśo vai śrotraṃ paraṃ rajo mahīṃ sāhasrīmasurasya māyāmiti mahatīṃ sāhasrīmasurasya māyāmityetadagne mā hiṃsīḥ parame vyomannitīme vai lokāḥ paramaṃ vyomaiṣu lokeṣvenaṃ mā hiṃsīrityetat -

atha dakṣiṇato'jam / yo agniragneradhyajāyatetyagnirvā eṣo'gneradhyajāyata śokātpṛthivyā uta vā divasparīti yadvai prajāpateḥ śokādajāyata taddivaśca pṛthivyai ca śokādajāyata yena prajā viśvakarmā jajāneti vāgvā ajo vāco vai prajā viśvakarmā jajāna tamagne heḍaḥ pari te vṛṇaktviti yathaiva yajustathā bandhuḥ -

ta ete paśavaḥ / tānnānopadadhāti nānā sādayati nānā sūdadohasādhivadati nānā hyete paśavaḥ -

atha puruṣaśīrṣamabhijuhoti / āhutirvai yajñaḥ puruṣaṃ tatpaśūnāṃ yajñiyaṃ karoti tasmātpuruṣa eva paśūnāṃ yajate -

yadvevainadabhijuhoti / śīrṣaṃstadvīryaṃ dadhātyājyena juhoti vajro vā ājyaṃ vīryaṃ vai vajro vīryamevāsminnetaddadhāti svāhākāreṇa vṛṣā vai svāhākāro vīryaṃ vai vṛṣā vīryamevāsminnetaddadhāti triṣṭubhā vajro vai triṣṭubvīryaṃ vai vajro vīryaṃ triṣṭubvīryeṇaivāsminnetadvīryaṃ dadhāti -

sa vā ardharcamanudrutya svāhākaroti / asthi vā ṛgidaṃ tacchīrṣakapālaṃ vihāpya yadidamantarataḥ śīrṣṇo vīryaṃ tadasmindadhāti -

athottaramardharcamanudrutya svāhākaroti / idaṃ tacchīrṣakapālaṃ saṃdhāya yadidamupariṣṭācchīrṣṇo vīryaṃ tadasmindadhāti -

citraṃ devānāmudagādanīkamiti / asau vā āditya eṣa puruṣastadetaccitraṃ devānāmudetyanīkaṃ cakṣurmitrasya varuṇasyāgnerityubhayeṣāṃ haitaddevamanuṣyāṇāṃ cakṣurāprā dyāvāpṛthivī antarikṣamityudyanvā eṣa imāṃllokānāpūrayati sūrya ātmā jagatastasthuṣaścetyeṣa hyasya sarvasyātmā yacca jagadyacca tiṣṭhati -

athotsargairupatiṣṭhata / etadvai yatraitānprajāpatiḥ paśūnālipsata ta ālipsyamānā aśocaṃsteṣāmetairutsargaiḥ śucaṃ pāpmānamapāhaṃstathaivaiṣāmayametadetairutsargaiḥ śucaṃ pāpmānamapahanti -

taddhaike / yaṃyameva paśumupadadhati / tasyatasya śucamutsṛjanti necchucaṃ pāpmānamabhyupadadhāmahā iti te ha te śucaṃ pāpmānamabhyupadadhati yāṃ hi pūrvasya śucamutsṛjanti tāmuttareṇa sahopadadhati -

viparikrāmamu haika upatiṣṭhante / ūrdhvāṃ śucamutsṛjāma iti te ha te śucaṃ pāpmānamanūdyantyūrdhvo hyetena karmaṇaityūrdhvāmu śucamutsṛjanti -

bāhyenaivāgnimutsṛjet / ime vai lokā eṣo'gnirebhyastallokebhyo bahirdhā śucaṃ dadhāti bahirvedīyaṃ vai vedirasyai tadbahirdhā śucaṃ dadhātyudaṅ tiṣṭhannetasyāṃ ha diśyete paśavastadyatraite paśavastadevaiṣvetacchucaṃ dadhāti -

puruṣasya prathamamutsṛjati / taṃ hi prathamamupadadhātīmaṃ mā hiṃsīrdvipādaṃ paśumiti dvipādvā eṣa paśuryatpuruṣastaṃ mā hiṃsīrityetatsahasrākṣo medhāya cīyamāna iti hiraṇyaśakalairvā eṣa sahasrākṣo medhāyetyannāyetyetanmayuṃ paśuṃ medhamagne juṣasveti kimpuruṣo vai mayuḥ kimpuruṣamagne juṣasvetyetattena cinvānastanvo niṣīdetyātmā vai tanūstena cinvāna ātmānaṃ saṃskuruṣvetyetanmayuṃ te śugṛcchatu yaṃ dviṣmastaṃ te śugṛcchatviti tanmayau ca śucaṃ dadhāti yaṃ ca dveṣṭi tasmiṃśca -

athāśvasya / imaṃ mā hiṃsīrekaśaphaṃ paśumityekaśapho vā eṣa paśuryadaśvastaṃ mā hiṃsīrityetatkanikradaṃ vājinaṃ vājineṣviti kanikrado vā eṣa vājyu vājineṣu gauramāraṇyamanu te diśāmīti tadasmai gauramāraṇyamanudiśati tena cinvānastanvo niṣīdeti tena cinvāna ātmānaṃ saṃskuruṣvetyetadgauraṃ te śugṛcchatu yaṃ dviṣamastaṃ te śugṛcchatviti tadgaure ca śucaṃ dadhāti yaṃ ca dveṣṭi tasmiṃśca -

atha goḥ / imaṃ sāhasraṃ śatadhāramutsamiti sāhasro vā eṣa śatadhāra utso yadgaurvyacyamānaṃ sarirasya madhya itīme vai lokāḥ sariramupajīvyamānameṣu lokeṣvityetadghṛtaṃ duhānāmaditiṃ janāyeti ghṛtaṃ vā eṣā'ditirjanāya duhe'gne mā hiṃsīḥ parame vyomannitīme vai lokāḥ paramaṃ vyomaiṣu lokeṣvenaṃ mā hiṃsīrityetadgavayamāraṇyamanu te diśāmīti tadasmai gavayamāraṇyamanudiśati tena cinvānastanvo niṣīdeti tena cinvāna ātmānaṃ saṃskuruṣvetyetadgavayaṃ te śugṛcchatu yaṃ dviṣmastaṃ te śugṛcchatviti tadgavaye ca śucaṃ dadhāti yaṃ ca dveṣṭi tasmiṃśca -

athāveḥ / imamūrṇāyumityūrṇābalamityetadvaruṇasya nābhimiti vāruṇo hyavistvacam paśūnāṃ dvipadāṃ catuṣpadāmityubhayeṣāṃ haiṣa paśūnāṃ tvagdvipadāṃ ca catuṣpadāṃ ca tvaṣṭuḥ prajānāṃ prathamaṃ janitramityetaddha tvaṣṭā prathamaṃ rūpaṃ vicakārāgne mā hiṃsīḥ parame vyomannitīme vai lokāḥ paramaṃ vyomaiṣu lokeṣvenaṃ mā hiṃsīrityetaduṣṭramāraṇyamanu te diśāmīti tadasmā uṣṭramāraṇyamanudiśati tena cinvānastanvo niṣīdeti tena cinvāna ātmānaṃ saṃskuruṣvetyetaduṣṭraṃ te śugṛcchatu yaṃ dviṣmastaṃ te śugṛcchatviti taduṣṭre ca śucaṃ dadhāti yaṃ ca dveṣṭi tasmiṃśca -

athājasya / ajo hyagnerajaniṣṭa śokāditi yadvai prajāpateḥ śokādajāyata tadagneḥ śokādajāyata so apaśyajjanitāramagra iti prajāpatirvai janitā so'paśyatprajāpatimagra ityetattena devā devatāmagra āyanniti vāgvā ajo vāco vai devā devatāmagramāyaṃstena rohamāyannupa medhyāsa iti svargo vai loko rohastena svargaṃ lokamāyunnupa medhyāsa ityetaccharabhamāraṇyamanu te diśāmīti tadasmai śarabhamāraṇyamanudiśati tena cinvānastanvo niṣīdeti tena cinvāna ātmānaṃ saṃskuruṣvetyetaccharabhaṃ te śugṛcchatu yaṃ dviṣmastaṃ te śugṛcchatviti taccharabhe ca śucaṃ dadhāti yaṃ ca dveṣṭi tasmiṃśca -

tadāhuḥ / yāṃ vai tatprajāpatireteṣāṃ paśūnāṃ śucaṃ pāpmānamapāhaṃsta ete pañca paśavo'bhavaṃsta eta utkrāntamedhā amedhyā ayajñiyāsteṣāṃ brāhmaṇo nāśnīyāttānetasyāṃ diśi dadhāti tasmādetasyāṃ diśi parjanyo na varṣuko yatraite bhavanti -

pratyetyāgnimupatiṣṭhate / etadvā etadayathāyathaṃ karoti yadagnau sāmicitebahirvedyeti tasmā evaitannihnute'hiṃsāyā āgneyyāgnaya evaitannihnute gāyatryā gāyatryo'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivāsmā etannihnute'niruktayā sarvaṃ vā aniruktaṃ sarveṇaivāsmā etannihnute yaviṣṭhavatyaitaddhāsya priyaṃ dhāma yadyaviṣṭha iti yadvai jāta idaṃ sarvamayuvata tasmādyaviṣṭhaḥ -

tvaṃ yaviṣṭha dāśuṣa iti / yajamāno vai dāśvānnṝm̐ pāhīti manuṣyā vai naraḥ śṛṇudhī gira iti śṛṇu na imāṃ stutimityetadrakṣā tokamuta tmaneti prajā vai tokaṃ rakṣa prajāṃ cātmānaṃ cetyetat -

āruhyāgniṃ jaghanena svayamātṛṇṇāṃ parītyāpasyā upadadhāti / āpa etā yadapasyā atha vā etebhyaḥ paśubhya āpa utkrāntā bhavanti tadyadapasyā upadadhātyeṣvevaitatpaśuṣvapo dadhātyanantarhitāḥ paśubhya upadadhātyanantarhitāstatpaśubhyo'po dadhāti pañcapañcopadadhāti pañca hyete paśavaḥ sarvata upadadhāti sarvata evaiṣvetadapo dadhāti -

tadyāḥ pañcadaśa pūrvāḥ / tā apasyā vajro vā āpo vajraḥ pañcadaśastasmādyenāpo yantyapaiva tatra pāpmānaṃ ghnanti vajro haiva tasyārdhasya pāpmānamapahanti tasmādvarṣatyaprāvṛto vrajedayaṃ me vajraḥ pāpmānamapahanaditi -

atha yāḥ pañcottarāḥ / tāśchandasyāḥ paśavo vai chandāṃsyannaṃ paśavo'nnamu paśormāṃsamatha vā etebhyaḥ paśubhyo māṃsānyutkrāntāni bhavanti tadyacchandasyā upadadhātyeṣvevaitatpaśuṣu māṃsāni dadhātyanantarhitāḥ paśubhya upadadhātyanantarhitāni tatpaśubhyo māṃsāni dadhātyantarā apasyā bhavanti bāhyāśchandasyā antarā hyāpo bāhyāni māṃsāni -

tadāhuḥ / yadimā āpa etāni māṃsānyatha kva tvakkva lometyannaṃ vāva paśostvagannaṃ loma tadyacchandasyā upadadhāti saiva paśostvaktallomātho yānyamūnyukhāyāmajalomāni tāni lomāni bāhyokhā bhavatyantarāṇi paśuśīrṣāṇi bāhyāni hi lomānyantara ātmā yadītareṇa yadītareṇeti ha smāha śāṇḍilyaḥ sarvāneva vayaṃ kṛtsnānpaśūntsaṃskurma iti -

yadvevāpasyā upadadhāti / prajāpatervisrastādāpa' āyaṃstāsvitāsvaviśadyadaviśattasmādviṃśatistā asyāṅgulibhyo'dhyasravannanto vā aṅgulayo'ntata evāsmāttā āpa āyan -

sa yaḥ sa prajāpatirvyasraṃsata / ayameva sa yo'yamagniścīyate'tha yā asmāttā āpa āyannetāstā apasyāstadyadetā upadadhāti yā evāsmāttā āpa āyaṃstā asminnetatpratidadhāti tasmādetā atropadadhāti -

apāṃ tvemantsādayāmīti / vāyurvā apāmema yadā hyevaiṣa itaścetaśca vātyathāpo yanti vāyau tāṃ sādayati -

apāṃ tvodmantsādayāmīti / oṣadhayo vā apāmodma yatra hyāpa undantyastiṣṭhanti tadoṣadhayo jāyanta oṣadhiṣu tāṃ sādayati -

apāṃ tvā bhasmantsādayāmīti / abhraṃ vā apāṃ bhasmābhre tāṃ sādayati -

apāṃ tvā jyotiṣi sādayāmīti / vidyudvā apāṃ jyotirvidyuti tāṃ sādayati -

apāṃ tvā'yane sādayāmīti / iyaṃ vā apāmayanamasyāṃ hyāpo yantyasyāṃ tāṃ sādayati / tadyā asyaitebhyo rūpebhya āpa āyaṃstā asminnetatpratidadhātyatho etānyevāsminnetadrūpāṇi dadhāti -

arṇave tvā sadane sādayāmīti / prāṇo vā arṇavaḥ prāṇe tāṃ sādayati -

samudre tvā sadane sādayāmīti / mano vai samudro manaso vai samudrādvācābhryā devāstrayīṃ vidyāṃ nirakhanaṃstadeṣa śloko'bhyukto ye samudrānnirakhanandevāstīkṣṇābhirabhribhiḥ/ sudevo adya tadvidyādyatra nirvapaṇaṃ dadhuriti manaḥ samudro vāktīkṣṇābhristrayī vidyā nirvapaṇametadeṣa śloko'bhyukto manasi tāṃ sādayati -

sarire tvā sadane sādayāmīti / vāgvai sariraṃ vāci tāṃ sādayati -

apāṃ tvā kṣaye sādayāmīti / cakṣurvā apāṃ kṣayastatra hi sarvadaivāpaḥ kṣiyanti cakṣuṣi tāṃ sādayati -

apāṃ tvā sadhiṣi sādayāmīti / śrotraṃ vā apāṃ sadhiḥ śrotre tāṃ sādayati tadyā asyaitebhyo rūpebhyo āpa āyaṃstā asminnetatpratidadhātyatho etānyevāsminnetadrūpāṇi dadhāti -

apāṃ tvā sadane sādayāmīti / dyaurvā apāṃ sadanaṃ divi hyāpaḥ sannā divi tāṃ sādayati -

apāṃ tvā sadhasthe sādayāmīti antarikṣaṃ vā apāṃ sadhasthamantarikṣe tāṃ sādayati -

apāṃ tvā yonau sādayāmīti / samudro vā apāṃ yoniḥ samudre tāṃ sādayati -

apāṃ tvā purīṣe sādayāmīti / sikatā vā apāṃ purīṣaṃ sikatāsu tāṃ sādayati -

apāṃ tvā pāthasi sādayāmīti / annaṃ vā apāṃ pātho'nne tāṃ sādayati tadyā asyaitebhyo rūpebhya āpa āyaṃstā asminnetatpratidadhātyatho etānyevāsminnetadrūpāṇi dadhāti -

gāyatreṇa tvā cchandasā sādayāmi / traiṣṭubhena tvā cchandasā sādayāmi jāgatena tvā cchandasā sādayāmyānuṣṭubhena tvā cchandasā sādayāmi pāṅktena tvā cchandasā sādayāmīti tadyā asyaitebhyaśchandobhya āpa āyaṃstā asminnetatpratidadhātyatho etānyevāsminnetacchandāṃsi dadhāti -

tā etā aṅgulayaḥ / tāḥ / sarvata upadadhāti sarvato hīmā aṅgulayo'nteṣūpadadhātyanteṣu hīmā aṅgulayaścaturdhopadadhāti caturdhā hīmā aṅgulayaḥ pañcapañcopadadhāti pañcapañca hīmā aṅgulayo nānopadadhāti nānā hīmā aṅgulayaḥ sakṛtsakṛtsādayati samānaṃ tatkaroti tasmātsamānasambandhanāḥ

iti mādhyandinīye śatapathabrāhmaṇe hasti(gha) ṣaṭnāmakaṃ saptamaṃ kāṇḍaṃ samāptam//