શતપથબ્રાહ્મણમ્ · શ્લોક 7.5-2

૭.૫.૨ પઞ્ચપશુશીર્ષેષ્ટકોપધાનમ્, પશૂપરિહોમઃ, પઞ્ચદશાપસ્યેષ્ટકોપધાનં પઞ્ચછન્દસ્યેષ્ટકોપધાનં ચ।
પશુશીર્ષાણ્યુપદધાતિ । પશવો વૈ પશુશીર્ષાણિ પશૂનેવૈતદુપદધાતિ તાન્યુખાયામુપદધાતીમે વૈ લોકા ઉખા પશવઃ પશુશીર્ષાણ્યેષુ તલ્લોકેષુ પશૂન્દધાતિ તસ્માદિમ એષુ લોકેષુ પશવઃ -

યદ્વેવોખાયામ્ । યોનિર્વા ઉખા પશવઃ પશુશીર્ષાણિ યોનૌ તત્પશૂન્પ્રતિષ્ઠાપયતિ તસ્માદદ્યમાનાઃ પચ્યમાનાઃ પશવો ન ક્ષીયન્તે યોનૌ હ્યેનાન્પ્રતિષ્ઠાપયતિ -

યદ્વેવ પશુશીર્ષાણ્યુપદધાતિ । યા વૈ તાઃ શ્રિય એતાનિ તાનિ પશુશીર્ષાણ્યથ યાનિ તાનિ કુસિન્ધાન્યેતાસ્તાઃ પઞ્ચ ચિતયસ્તદ્યાસ્તાઃ પઞ્ચ ચિતય ઇમે તે લોકાસ્તદ્યે ત ઇમે લોકા એષા સોખા તદ્યદુખાયાં પશુશીર્ષાણ્યુપદધાત્યેતૈરેવ તચ્છીર્ષભિરેતાનિ કુસિન્ધાનિ સંદધાતિ -

તાન્પુરસ્તાત્પ્રતીચ ઉપદધાતિ । એતદ્વૈ યત્રૈતાન્પ્રજાપતિઃ પશૂનાલિપ્સત ત આલિપ્સ્યમાના ઉદચિક્રમિષંસ્તાન્પ્રાણેષુ સમગૃહ્ણાત્તાન્પ્રાણેષુ સંગૃહ્ય પુરસ્તાત્પ્રતીચ આત્મન્નધત્ત -

તદ્વા એતત્ક્રિયતે । યદ્દેવા અકુર્વન્નિદં ન્વસ્માત્તે પશવો નોચ્ચિક્રમિષન્તિ યત્ત્વેતત્કરોતિ યદ્દેવા અકુર્વંસ્તત્કરવાણીત્યથો પ્રાણેષ્વેવૈનાનેતત્સંગૃહ્ય પુરસ્તાત્પ્રતીચ આત્મન્ધત્તે -

યદ્વેવ પશુશીર્ષાણ્યુપદધાતિ । પ્રજાપતિર્વા ઇદમગ્ર આસીદેક એવ સોઽકામયતાન્નં સૃજેય પ્રજાયેયેતિ સ પ્રાણેભ્ય એવાધિ પશૂન્નિરમિમીત મનસઃ પુરુષં ચક્ષુષોઽશ્વં પ્રાણાદ્ગાં શ્રોત્રાદવિં વાચોઽજં તદ્યદેનાન્પ્રાણેભ્યોઽધિ નિરમિમીત તસ્માદાહુઃ પ્રાણાઃ પશવ ઇતિ મનો વૈ પ્રાણાનાં પ્રથમં તદ્યત્મનસઃ પુરુષં નિરમિમીત તસ્માદાહુઃ પુરુષઃ પ્રથમઃ પશૂનાં વીર્યવત્તમ ઇતિ મનો વૈ સર્વે પ્રાણા મનસિ હિ સર્વે પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિતાસ્તદ્યન્મનસઃ પુરુષં નિરમિમીત તસ્માદાહુઃ પુરુષઃ સર્વે પશવ ઇતિ પુરુષસ્ય હ્યેવૈતે સર્વે ભવન્તિ -

તદેતદન્નં સૃષ્ટ્વા । પુરસ્તાત્પ્રત્યગાત્મન્નધત્ત તસ્માદ્યઃ કશ્ચાન્નં સૃજતે પુરસ્તાદેવૈનત્પ્રત્યગાત્મન્ધત્તે તદ્વા ઉખાયામુદરં વા ઉખોદરે તદન્નં દધાતિ -

અથૈષુ હિરણ્યશકલાન્પ્રત્યસ્યતિ । પ્રાણા વૈ હિરણ્યમથ વા એતેભ્યઃ પશુભ્યઃ સંજ્ઞપ્યમાનેભ્ય એવ પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ તદ્યદ્ધિરણ્યશકલાન્પ્રત્યસ્યતિ પ્રાણાનેવૈષ્વેતદ્દધાતિ -

સપ્ત પ્રત્યસ્યતિ । સપ્ત વૈ શીર્ષન્પ્રાણાસ્તાનસ્મિન્નેતદ્દધાત્યથ યદિ પઞ્ચ પશવઃ સ્યુઃ પઞ્ચૈવ કૃત્વઃ સપ્ત સપ્ત પ્રત્યસ્યેત્પઞ્ચ વા એતાન્પશૂનુપદધાતિ સપ્ત સપ્ત વા એકૈકસ્મિન્પશૌ પ્રાણાસ્તદેષુ સર્વેષુ પ્રાણાન્દધાતિ -

તદ્ધૈકેઽપિ । યદ્યેકઃ પશુર્ભવતિ પઞ્ચૈવ કૃત્વઃ સપ્ત સપ્ત પ્રત્યસ્યન્તિ પઞ્ચ વા એતાન્પશૂનુપદધાતિ સપ્ત સપ્ત વા એકૈકસ્મિન્પશૌ પ્રાણાસ્તદેષુ સર્વેષુ પ્રાણાન્દધ્મ ઇતિ ન તથા કુર્યાદેતસ્મિન્વૈ પશૌ સર્વેષાં પશૂનાં રૂપં તદ્યદેતસ્મિન્પ્રત્યસ્યતિ તદેવૈષુ સર્વેષુ પ્રાણાન્દધાતિ -

મુખે પ્રથમં પ્રત્યસ્યતિ । સમ્યક્સ્રવન્તિ સરિતો ન ધેના ઇત્યન્નં વૈ ધેનાસ્તદિદં સમ્યઙ્મુખમભિસંસ્રવત્યન્તર્હૃદા મનસા પૂયમાના ઇત્યન્તર્વૈ હૃદયેન મનસા સતાઽન્નં પૂતં ય ઋજુસ્તસ્ય ઘૃતસ્ય ધારા અભિચાકશીમીતિ યા એવૈતસ્મિન્નગ્નાવાહુતીર્હોષ્યન્ભવતિ તા એતદાહ હિરણ્યયો વેતસો મધ્યે અગ્નેરિતિ ય એવૈષ હિરણ્મયઃ પુરુષસ્તમેતદાહ -

ઋચે ત્વેતીહ । પ્રાણો વા ઋક્પ્રાણેન હ્યર્ચતિ રુચે ત્વેતીહ પ્રાણો વૈ રુક્પ્રાણેન હિ રોચતે ઽથો પ્રાણાય હીદં સર્વં રોચતે ભાસે ત્વેતીહ જ્યોતિષે ત્વેતીહ ભાસ્વતી હીમે જ્યોતિષ્મતી ચક્ષુષી અભૂદિદં વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય વાજિનમગ્નેર્વૈશ્વાનરસ્ય ચેતીહાગ્નિર્જ્યોતિષા જ્યોતિષ્માન્રુક્મો વર્ચસા વર્ચસ્વાનિતીહ વિશ્વાવતીભ્યાં વિશ્વં હિ શ્રોત્રમ્ -

અથ પુરુષશીર્ષમુદ્ગૃહ્ણાતિ । મહયત્યેવૈનદેતત્સહસ્રદા અસિ સહસ્રાય ત્વેતિ સર્વં વૈ સહસ્રં સર્વસ્ય દાતાસિ સર્વસ્મૈ ત્વેત્યેતત્ -

અથૈનાનુપદધાતિ । પુરુષં પ્રથમં પુરુષં તદ્વીર્યેણાપ્ત્વા દધાતિ મધ્યે પુરુષમભિત ઇતરાન્પશૂન્પુરુષં તત્પશૂનાં મધ્યતોઽત્તારં દધાતિ તસ્માત્પુરુષ એવ પશૂનાં મધ્યતોઽત્તા -

અશ્વં ચાવિં ચોત્તરત । એતસ્યાં તદ્દિશ્યેતૌ પશૂ દધાતિ તસ્માદેતસ્યાં દિશ્યેતૌ પશૂ ભૂયિષ્ઠૌ -

ગાં ચાજં ચ દક્ષિણત । એતસ્યાં તદ્દિશ્યેતૌ પશૂ દધાતિ તસ્માદેતસ્યાં દિશ્યેતૌ પશૂ ભૂયિષ્ઠૌ -

પયસિ પુરુષમુપદધાતિ । પશવો વૈ પયો યજમાનં તત્પશુષુ પ્રતિષ્ઠાપયત્યાદિત્યં ગર્ભં પયસા સમઙ્ગ્ધીત્યાદિત્યો વા એષ ગર્ભો યત્પુરુષસ્તં પયસા સમઙ્ગ્ધીત્યેતત્સહસ્રસ્ય પ્રતિમાં વિશ્વરૂપમિતિ પુરુષો વૈ સહસ્રસ્ય પ્રતિમા પુરુષસ્ય હ્યેવ સહસ્રં ભવતિ પરિવૃઙ્ગ્ધિ હરસા માઽભિમંસ્થા ઇતિ પર્યેનં વૃઙ્ગ્ધ્યર્ચિષા મૈનં હિંસીરિત્યેતચ્છતાયુષં કૃણુહિ ચીયમાન ઇતિ પુરુષં તત્પશૂનાં શતાયું કરોતિ તસ્માત્પુરુષ એવ પશૂનાં શતાયુઃ -

અથોત્તરતોઽશ્વમ્ । વાતસ્ય જૂતિમિતિ વાતસ્ય વા એષ જૂતિર્યદશ્વો વરુણસ્ય નાભિમિતિ વારુણો હ્યશ્વોઽશ્વં જજ્ઞાનં સરિરસ્ય મધ્ય ઇત્યાપો વૈ સરિરમપ્સુજા ઉ વા અશ્વઃ શિશું નદીનાં હરિમદ્રિબુધ્નમિતિ ગિરિર્વા અદ્રિર્ગિરિબુધ્ના ઉ વા આપોઽગ્ને મા હિંસીઃ પરમે વ્યોમન્નિતીમે વૈ લોકાઃ પરમં વ્યોમૈષુ લોકેષ્વેનં મા હિંસીરિત્યેતત્ -

અથ દક્ષિણતો ગામ્ । અજસ્રમિન્દુમરુષમિતિ સોમો વા ઇન્દુઃ સ હૈષ સોમોઽજસ્રો યદ્ગૌર્ભુરણ્યુમિતિ ભર્તારમિત્યેતદગ્નિમીડે પૂર્વચિત્તિં નમોભિરિત્યાગ્નેયો વૈ ગૌઃ પૂર્વચિત્તિમિતિ પ્રાઞ્ચં હ્યગ્નિમુદ્ધરન્તિ પ્રાઞ્ચમુપચરન્તિ સ પર્વભિરૃતુશઃ કલ્પમાન ઇતિ યદ્વા એષ ચીયતે તદેષ પર્વભિરૃતુશઃ કલ્પતે ગાં મા હિંસીરદિતિં વિરાજમિતિ વિરાડ્વૈ ગૌરન્નં વૈ વિરાડન્નમુ ગૌઃ -

અથોત્તરતોઽવિમ્ । વરૂત્રીં ત્વષ્ટુર્વરુણસ્ય નાભિમિતિ વારુણી ચ હિ ત્વાષ્ટ્રી ચાવિરવિં જજ્ઞાનાં રજસઃ પરસ્માદિતિ શ્રોત્રં વૈ પરં રજો દિશો વૈ શ્રોત્રં પરં રજો મહીં સાહસ્રીમસુરસ્ય માયામિતિ મહતીં સાહસ્રીમસુરસ્ય માયામિત્યેતદગ્ને મા હિંસીઃ પરમે વ્યોમન્નિતીમે વૈ લોકાઃ પરમં વ્યોમૈષુ લોકેષ્વેનં મા હિંસીરિત્યેતત્ -

અથ દક્ષિણતોઽજમ્ । યો અગ્નિરગ્નેરધ્યજાયતેત્યગ્નિર્વા એષોઽગ્નેરધ્યજાયત શોકાત્પૃથિવ્યા ઉત વા દિવસ્પરીતિ યદ્વૈ પ્રજાપતેઃ શોકાદજાયત તદ્દિવશ્ચ પૃથિવ્યૈ ચ શોકાદજાયત યેન પ્રજા વિશ્વકર્મા જજાનેતિ વાગ્વા અજો વાચો વૈ પ્રજા વિશ્વકર્મા જજાન તમગ્ને હેડઃ પરિ તે વૃણક્ત્વિતિ યથૈવ યજુસ્તથા બન્ધુઃ -

ત એતે પશવઃ । તાન્નાનોપદધાતિ નાના સાદયતિ નાના સૂદદોહસાધિવદતિ નાના હ્યેતે પશવઃ -

અથ પુરુષશીર્ષમભિજુહોતિ । આહુતિર્વૈ યજ્ઞઃ પુરુષં તત્પશૂનાં યજ્ઞિયં કરોતિ તસ્માત્પુરુષ એવ પશૂનાં યજતે -

યદ્વેવૈનદભિજુહોતિ । શીર્ષંસ્તદ્વીર્યં દધાત્યાજ્યેન જુહોતિ વજ્રો વા આજ્યં વીર્યં વૈ વજ્રો વીર્યમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ સ્વાહાકારેણ વૃષા વૈ સ્વાહાકારો વીર્યં વૈ વૃષા વીર્યમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ ત્રિષ્ટુભા વજ્રો વૈ ત્રિષ્ટુબ્વીર્યં વૈ વજ્રો વીર્યં ત્રિષ્ટુબ્વીર્યેણૈવાસ્મિન્નેતદ્વીર્યં દધાતિ -

સ વા અર્ધર્ચમનુદ્રુત્ય સ્વાહાકરોતિ । અસ્થિ વા ઋગિદં તચ્છીર્ષકપાલં વિહાપ્ય યદિદમન્તરતઃ શીર્ષ્ણો વીર્યં તદસ્મિન્દધાતિ -

અથોત્તરમર્ધર્ચમનુદ્રુત્ય સ્વાહાકરોતિ । ઇદં તચ્છીર્ષકપાલં સંધાય યદિદમુપરિષ્ટાચ્છીર્ષ્ણો વીર્યં તદસ્મિન્દધાતિ -

ચિત્રં દેવાનામુદગાદનીકમિતિ । અસૌ વા આદિત્ય એષ પુરુષસ્તદેતચ્ચિત્રં દેવાનામુદેત્યનીકં ચક્ષુર્મિત્રસ્ય વરુણસ્યાગ્નેરિત્યુભયેષાં હૈતદ્દેવમનુષ્યાણાં ચક્ષુરાપ્રા દ્યાવાપૃથિવી અન્તરિક્ષમિત્યુદ્યન્વા એષ ઇમાંલ્લોકાનાપૂરયતિ સૂર્ય આત્મા જગતસ્તસ્થુષશ્ચેત્યેષ હ્યસ્ય સર્વસ્યાત્મા યચ્ચ જગદ્યચ્ચ તિષ્ઠતિ -

અથોત્સર્ગૈરુપતિષ્ઠત । એતદ્વૈ યત્રૈતાન્પ્રજાપતિઃ પશૂનાલિપ્સત ત આલિપ્સ્યમાના અશોચંસ્તેષામેતૈરુત્સર્ગૈઃ શુચં પાપ્માનમપાહંસ્તથૈવૈષામયમેતદેતૈરુત્સર્ગૈઃ શુચં પાપ્માનમપહન્તિ -

તદ્ધૈકે । યંયમેવ પશુમુપદધતિ । તસ્યતસ્ય શુચમુત્સૃજન્તિ નેચ્છુચં પાપ્માનમભ્યુપદધામહા ઇતિ તે હ તે શુચં પાપ્માનમભ્યુપદધતિ યાં હિ પૂર્વસ્ય શુચમુત્સૃજન્તિ તામુત્તરેણ સહોપદધતિ -

વિપરિક્રામમુ હૈક ઉપતિષ્ઠન્તે । ઊર્ધ્વાં શુચમુત્સૃજામ ઇતિ તે હ તે શુચં પાપ્માનમનૂદ્યન્ત્યૂર્ધ્વો હ્યેતેન કર્મણૈત્યૂર્ધ્વામુ શુચમુત્સૃજન્તિ -

બાહ્યેનૈવાગ્નિમુત્સૃજેત્ । ઇમે વૈ લોકા એષોઽગ્નિરેભ્યસ્તલ્લોકેભ્યો બહિર્ધા શુચં દધાતિ બહિર્વેદીયં વૈ વેદિરસ્યૈ તદ્બહિર્ધા શુચં દધાત્યુદઙ્ તિષ્ઠન્નેતસ્યાં હ દિશ્યેતે પશવસ્તદ્યત્રૈતે પશવસ્તદેવૈષ્વેતચ્છુચં દધાતિ -

પુરુષસ્ય પ્રથમમુત્સૃજતિ । તં હિ પ્રથમમુપદધાતીમં મા હિંસીર્દ્વિપાદં પશુમિતિ દ્વિપાદ્વા એષ પશુર્યત્પુરુષસ્તં મા હિંસીરિત્યેતત્સહસ્રાક્ષો મેધાય ચીયમાન ઇતિ હિરણ્યશકલૈર્વા એષ સહસ્રાક્ષો મેધાયેત્યન્નાયેત્યેતન્મયું પશું મેધમગ્ને જુષસ્વેતિ કિમ્પુરુષો વૈ મયુઃ કિમ્પુરુષમગ્ને જુષસ્વેત્યેતત્તેન ચિન્વાનસ્તન્વો નિષીદેત્યાત્મા વૈ તનૂસ્તેન ચિન્વાન આત્માનં સંસ્કુરુષ્વેત્યેતન્મયું તે શુગૃચ્છતુ યં દ્વિષ્મસ્તં તે શુગૃચ્છત્વિતિ તન્મયૌ ચ શુચં દધાતિ યં ચ દ્વેષ્ટિ તસ્મિંશ્ચ -

અથાશ્વસ્ય । ઇમં મા હિંસીરેકશફં પશુમિત્યેકશફો વા એષ પશુર્યદશ્વસ્તં મા હિંસીરિત્યેતત્કનિક્રદં વાજિનં વાજિનેષ્વિતિ કનિક્રદો વા એષ વાજ્યુ વાજિનેષુ ગૌરમારણ્યમનુ તે દિશામીતિ તદસ્મૈ ગૌરમારણ્યમનુદિશતિ તેન ચિન્વાનસ્તન્વો નિષીદેતિ તેન ચિન્વાન આત્માનં સંસ્કુરુષ્વેત્યેતદ્ગૌરં તે શુગૃચ્છતુ યં દ્વિષમસ્તં તે શુગૃચ્છત્વિતિ તદ્ગૌરે ચ શુચં દધાતિ યં ચ દ્વેષ્ટિ તસ્મિંશ્ચ -

અથ ગોઃ । ઇમં સાહસ્રં શતધારમુત્સમિતિ સાહસ્રો વા એષ શતધાર ઉત્સો યદ્ગૌર્વ્યચ્યમાનં સરિરસ્ય મધ્ય ઇતીમે વૈ લોકાઃ સરિરમુપજીવ્યમાનમેષુ લોકેષ્વિત્યેતદ્ઘૃતં દુહાનામદિતિં જનાયેતિ ઘૃતં વા એષાઽદિતિર્જનાય દુહેઽગ્ને મા હિંસીઃ પરમે વ્યોમન્નિતીમે વૈ લોકાઃ પરમં વ્યોમૈષુ લોકેષ્વેનં મા હિંસીરિત્યેતદ્ગવયમારણ્યમનુ તે દિશામીતિ તદસ્મૈ ગવયમારણ્યમનુદિશતિ તેન ચિન્વાનસ્તન્વો નિષીદેતિ તેન ચિન્વાન આત્માનં સંસ્કુરુષ્વેત્યેતદ્ગવયં તે શુગૃચ્છતુ યં દ્વિષ્મસ્તં તે શુગૃચ્છત્વિતિ તદ્ગવયે ચ શુચં દધાતિ યં ચ દ્વેષ્ટિ તસ્મિંશ્ચ -

અથાવેઃ । ઇમમૂર્ણાયુમિત્યૂર્ણાબલમિત્યેતદ્વરુણસ્ય નાભિમિતિ વારુણો હ્યવિસ્ત્વચમ્ પશૂનાં દ્વિપદાં ચતુષ્પદામિત્યુભયેષાં હૈષ પશૂનાં ત્વગ્દ્વિપદાં ચ ચતુષ્પદાં ચ ત્વષ્ટુઃ પ્રજાનાં પ્રથમં જનિત્રમિત્યેતદ્ધ ત્વષ્ટા પ્રથમં રૂપં વિચકારાગ્ને મા હિંસીઃ પરમે વ્યોમન્નિતીમે વૈ લોકાઃ પરમં વ્યોમૈષુ લોકેષ્વેનં મા હિંસીરિત્યેતદુષ્ટ્રમારણ્યમનુ તે દિશામીતિ તદસ્મા ઉષ્ટ્રમારણ્યમનુદિશતિ તેન ચિન્વાનસ્તન્વો નિષીદેતિ તેન ચિન્વાન આત્માનં સંસ્કુરુષ્વેત્યેતદુષ્ટ્રં તે શુગૃચ્છતુ યં દ્વિષ્મસ્તં તે શુગૃચ્છત્વિતિ તદુષ્ટ્રે ચ શુચં દધાતિ યં ચ દ્વેષ્ટિ તસ્મિંશ્ચ -

અથાજસ્ય । અજો હ્યગ્નેરજનિષ્ટ શોકાદિતિ યદ્વૈ પ્રજાપતેઃ શોકાદજાયત તદગ્નેઃ શોકાદજાયત સો અપશ્યજ્જનિતારમગ્ર ઇતિ પ્રજાપતિર્વૈ જનિતા સોઽપશ્યત્પ્રજાપતિમગ્ર ઇત્યેતત્તેન દેવા દેવતામગ્ર આયન્નિતિ વાગ્વા અજો વાચો વૈ દેવા દેવતામગ્રમાયંસ્તેન રોહમાયન્નુપ મેધ્યાસ ઇતિ સ્વર્ગો વૈ લોકો રોહસ્તેન સ્વર્ગં લોકમાયુન્નુપ મેધ્યાસ ઇત્યેતચ્છરભમારણ્યમનુ તે દિશામીતિ તદસ્મૈ શરભમારણ્યમનુદિશતિ તેન ચિન્વાનસ્તન્વો નિષીદેતિ તેન ચિન્વાન આત્માનં સંસ્કુરુષ્વેત્યેતચ્છરભં તે શુગૃચ્છતુ યં દ્વિષ્મસ્તં તે શુગૃચ્છત્વિતિ તચ્છરભે ચ શુચં દધાતિ યં ચ દ્વેષ્ટિ તસ્મિંશ્ચ -

તદાહુઃ । યાં વૈ તત્પ્રજાપતિરેતેષાં પશૂનાં શુચં પાપ્માનમપાહંસ્ત એતે પઞ્ચ પશવોઽભવંસ્ત એત ઉત્ક્રાન્તમેધા અમેધ્યા અયજ્ઞિયાસ્તેષાં બ્રાહ્મણો નાશ્નીયાત્તાનેતસ્યાં દિશિ દધાતિ તસ્માદેતસ્યાં દિશિ પર્જન્યો ન વર્ષુકો યત્રૈતે ભવન્તિ -

પ્રત્યેત્યાગ્નિમુપતિષ્ઠતે । એતદ્વા એતદયથાયથં કરોતિ યદગ્નૌ સામિચિતેબહિર્વેદ્યેતિ તસ્મા એવૈતન્નિહ્નુતેઽહિંસાયા આગ્નેય્યાગ્નય એવૈતન્નિહ્નુતે ગાયત્ર્યા ગાયત્ર્યોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવાસ્મા એતન્નિહ્નુતેઽનિરુક્તયા સર્વં વા અનિરુક્તં સર્વેણૈવાસ્મા એતન્નિહ્નુતે યવિષ્ઠવત્યૈતદ્ધાસ્ય પ્રિયં ધામ યદ્યવિષ્ઠ ઇતિ યદ્વૈ જાત ઇદં સર્વમયુવત તસ્માદ્યવિષ્ઠઃ -

ત્વં યવિષ્ઠ દાશુષ ઇતિ । યજમાનો વૈ દાશ્વાન્નૄઁ પાહીતિ મનુષ્યા વૈ નરઃ શૃણુધી ગિર ઇતિ શૃણુ ન ઇમાં સ્તુતિમિત્યેતદ્રક્ષા તોકમુત ત્મનેતિ પ્રજા વૈ તોકં રક્ષ પ્રજાં ચાત્માનં ચેત્યેતત્ -

આરુહ્યાગ્નિં જઘનેન સ્વયમાતૃણ્ણાં પરીત્યાપસ્યા ઉપદધાતિ । આપ એતા યદપસ્યા અથ વા એતેભ્યઃ પશુભ્ય આપ ઉત્ક્રાન્તા ભવન્તિ તદ્યદપસ્યા ઉપદધાત્યેષ્વેવૈતત્પશુષ્વપો દધાત્યનન્તર્હિતાઃ પશુભ્ય ઉપદધાત્યનન્તર્હિતાસ્તત્પશુભ્યોઽપો દધાતિ પઞ્ચપઞ્ચોપદધાતિ પઞ્ચ હ્યેતે પશવઃ સર્વત ઉપદધાતિ સર્વત એવૈષ્વેતદપો દધાતિ -

તદ્યાઃ પઞ્ચદશ પૂર્વાઃ । તા અપસ્યા વજ્રો વા આપો વજ્રઃ પઞ્ચદશસ્તસ્માદ્યેનાપો યન્ત્યપૈવ તત્ર પાપ્માનં ઘ્નન્તિ વજ્રો હૈવ તસ્યાર્ધસ્ય પાપ્માનમપહન્તિ તસ્માદ્વર્ષત્યપ્રાવૃતો વ્રજેદયં મે વજ્રઃ પાપ્માનમપહનદિતિ -

અથ યાઃ પઞ્ચોત્તરાઃ । તાશ્છન્દસ્યાઃ પશવો વૈ છન્દાંસ્યન્નં પશવોઽન્નમુ પશોર્માંસમથ વા એતેભ્યઃ પશુભ્યો માંસાન્યુત્ક્રાન્તાનિ ભવન્તિ તદ્યચ્છન્દસ્યા ઉપદધાત્યેષ્વેવૈતત્પશુષુ માંસાનિ દધાત્યનન્તર્હિતાઃ પશુભ્ય ઉપદધાત્યનન્તર્હિતાનિ તત્પશુભ્યો માંસાનિ દધાત્યન્તરા અપસ્યા ભવન્તિ બાહ્યાશ્છન્દસ્યા અન્તરા હ્યાપો બાહ્યાનિ માંસાનિ -

તદાહુઃ । યદિમા આપ એતાનિ માંસાન્યથ ક્વ ત્વક્ક્વ લોમેત્યન્નં વાવ પશોસ્ત્વગન્નં લોમ તદ્યચ્છન્દસ્યા ઉપદધાતિ સૈવ પશોસ્ત્વક્તલ્લોમાથો યાન્યમૂન્યુખાયામજલોમાનિ તાનિ લોમાનિ બાહ્યોખા ભવત્યન્તરાણિ પશુશીર્ષાણિ બાહ્યાનિ હિ લોમાન્યન્તર આત્મા યદીતરેણ યદીતરેણેતિ હ સ્માહ શાણ્ડિલ્યઃ સર્વાનેવ વયં કૃત્સ્નાન્પશૂન્ત્સંસ્કુર્મ ઇતિ -

યદ્વેવાપસ્યા ઉપદધાતિ । પ્રજાપતેર્વિસ્રસ્તાદાપઽ આયંસ્તાસ્વિતાસ્વવિશદ્યદવિશત્તસ્માદ્વિંશતિસ્તા અસ્યાઙ્ગુલિભ્યોઽધ્યસ્રવન્નન્તો વા અઙ્ગુલયોઽન્તત એવાસ્માત્તા આપ આયન્ -

સ યઃ સ પ્રજાપતિર્વ્યસ્રંસત । અયમેવ સ યોઽયમગ્નિશ્ચીયતેઽથ યા અસ્માત્તા આપ આયન્નેતાસ્તા અપસ્યાસ્તદ્યદેતા ઉપદધાતિ યા એવાસ્માત્તા આપ આયંસ્તા અસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાતિ તસ્માદેતા અત્રોપદધાતિ -

અપાં ત્વેમન્ત્સાદયામીતિ । વાયુર્વા અપામેમ યદા હ્યેવૈષ ઇતશ્ચેતશ્ચ વાત્યથાપો યન્તિ વાયૌ તાં સાદયતિ -

અપાં ત્વોદ્મન્ત્સાદયામીતિ । ઓષધયો વા અપામોદ્મ યત્ર હ્યાપ ઉન્દન્ત્યસ્તિષ્ઠન્તિ તદોષધયો જાયન્ત ઓષધિષુ તાં સાદયતિ -

અપાં ત્વા ભસ્મન્ત્સાદયામીતિ । અભ્રં વા અપાં ભસ્માભ્રે તાં સાદયતિ -

અપાં ત્વા જ્યોતિષિ સાદયામીતિ । વિદ્યુદ્વા અપાં જ્યોતિર્વિદ્યુતિ તાં સાદયતિ -

અપાં ત્વાઽયને સાદયામીતિ । ઇયં વા અપામયનમસ્યાં હ્યાપો યન્ત્યસ્યાં તાં સાદયતિ । તદ્યા અસ્યૈતેભ્યો રૂપેભ્ય આપ આયંસ્તા અસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાત્યથો એતાન્યેવાસ્મિન્નેતદ્રૂપાણિ દધાતિ -

અર્ણવે ત્વા સદને સાદયામીતિ । પ્રાણો વા અર્ણવઃ પ્રાણે તાં સાદયતિ -

સમુદ્રે ત્વા સદને સાદયામીતિ । મનો વૈ સમુદ્રો મનસો વૈ સમુદ્રાદ્વાચાભ્ર્યા દેવાસ્ત્રયીં વિદ્યાં નિરખનંસ્તદેષ શ્લોકોઽભ્યુક્તો યે સમુદ્રાન્નિરખનન્દેવાસ્તીક્ષ્ણાભિરભ્રિભિઃ। સુદેવો અદ્ય તદ્વિદ્યાદ્યત્ર નિર્વપણં દધુરિતિ મનઃ સમુદ્રો વાક્તીક્ષ્ણાભ્રિસ્ત્રયી વિદ્યા નિર્વપણમેતદેષ શ્લોકોઽભ્યુક્તો મનસિ તાં સાદયતિ -

સરિરે ત્વા સદને સાદયામીતિ । વાગ્વૈ સરિરં વાચિ તાં સાદયતિ -

અપાં ત્વા ક્ષયે સાદયામીતિ । ચક્ષુર્વા અપાં ક્ષયસ્તત્ર હિ સર્વદૈવાપઃ ક્ષિયન્તિ ચક્ષુષિ તાં સાદયતિ -

અપાં ત્વા સધિષિ સાદયામીતિ । શ્રોત્રં વા અપાં સધિઃ શ્રોત્રે તાં સાદયતિ તદ્યા અસ્યૈતેભ્યો રૂપેભ્યો આપ આયંસ્તા અસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાત્યથો એતાન્યેવાસ્મિન્નેતદ્રૂપાણિ દધાતિ -

અપાં ત્વા સદને સાદયામીતિ । દ્યૌર્વા અપાં સદનં દિવિ હ્યાપઃ સન્ના દિવિ તાં સાદયતિ -

અપાં ત્વા સધસ્થે સાદયામીતિ અન્તરિક્ષં વા અપાં સધસ્થમન્તરિક્ષે તાં સાદયતિ -

અપાં ત્વા યોનૌ સાદયામીતિ । સમુદ્રો વા અપાં યોનિઃ સમુદ્રે તાં સાદયતિ -

અપાં ત્વા પુરીષે સાદયામીતિ । સિકતા વા અપાં પુરીષં સિકતાસુ તાં સાદયતિ -

અપાં ત્વા પાથસિ સાદયામીતિ । અન્નં વા અપાં પાથોઽન્ને તાં સાદયતિ તદ્યા અસ્યૈતેભ્યો રૂપેભ્ય આપ આયંસ્તા અસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાત્યથો એતાન્યેવાસ્મિન્નેતદ્રૂપાણિ દધાતિ -

ગાયત્રેણ ત્વા ચ્છન્દસા સાદયામિ । ત્રૈષ્ટુભેન ત્વા ચ્છન્દસા સાદયામિ જાગતેન ત્વા ચ્છન્દસા સાદયામ્યાનુષ્ટુભેન ત્વા ચ્છન્દસા સાદયામિ પાઙ્ક્તેન ત્વા ચ્છન્દસા સાદયામીતિ તદ્યા અસ્યૈતેભ્યશ્છન્દોભ્ય આપ આયંસ્તા અસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાત્યથો એતાન્યેવાસ્મિન્નેતચ્છન્દાંસિ દધાતિ -

તા એતા અઙ્ગુલયઃ । તાઃ । સર્વત ઉપદધાતિ સર્વતો હીમા અઙ્ગુલયોઽન્તેષૂપદધાત્યન્તેષુ હીમા અઙ્ગુલયશ્ચતુર્ધોપદધાતિ ચતુર્ધા હીમા અઙ્ગુલયઃ પઞ્ચપઞ્ચોપદધાતિ પઞ્ચપઞ્ચ હીમા અઙ્ગુલયો નાનોપદધાતિ નાના હીમા અઙ્ગુલયઃ સકૃત્સકૃત્સાદયતિ સમાનં તત્કરોતિ તસ્માત્સમાનસમ્બન્ધનાઃ

ઇતિ માધ્યન્દિનીયે શતપથબ્રાહ્મણે હસ્તિ(ઘ) ષટ્નામકં સપ્તમં કાણ્ડં સમાપ્તમ્॥