Shatapatha Brahmana · Chapter 7.5
prathamaṃ brāhmaṇam kūrmeṣṭakopadhānam, ukheṣṭakopadhānam, ukhoparihomaḥ
१ kūrmeṣṭakopadhānam- tatra kūrmopadhānaṃ vidhāya tasya rasātmanā praśaṃsanaṃ, lokarasatvapraṇālyā kūrmasya pṛthivyādilokatrayātmatvamabhidhāya tasyaiva taccharīre vivicya pradarśanaṃ, vihitasya kūrmasya sārthavādaṃ samantrakaṃ dadhimadhughṛtairabhyañjanavidhānama, abhyañjanamantrāṇāṃ chandaḥ-saṃkhye vidhāya tatstāvakārthavādātideśakathanaṃ, kūrma iti nāmnaḥ pravṛttinimittamabhidhāya kūrmasyādityātmanā praśaṃsanaṃ kūrmasya purastātpratyagāṣāḍhāyā dakṣiṇato'ratnimātre pradeśe sopapattikamupadhānaṃ vidhāya tasya kūrmasya prāṇātmanā'pi praśaṃsanaṃ, vāgātmikāyā āṣāḍhāyā dakṣiṇe bhāge prāṇātmakasya kūrmasyopadhānaṃ sayuktikamityupapādanaṃ, kūrmopadhāne mantratrayaṃ vidhāya tatrāpyupadhānasamaye madhyamena mantreṇa taccālanaṃ vidhāya ca teṣāṃ mantrāṇāṃ vyākhyānam, upadhānamantrāṇāṃ tritvasaṃkhyāmanūdya tasyāḥ praśaṃsanam , abhyañjanamantrāṇāmupadhānamantrāṇāṃ ca saṃkhyāyāḥ sambhūya praśaṃsanaṃ, kūrmasyādhastādupariṣṭāccāvakāsthāpanasya saprayojanamabhidhānaṃ kūrmopadhānānantaramulūkhalamusalayorupadhānaṃ vidhāya tayorannādatvasādhanatayā praśaṃsanam, anayoḥ sthānaviśeṣaṃ vidhāya tatpraśaṃsanaṃ, prakṛte ulūkhalamusale prādeśamātre kartavye itti sakāraṇamabhidhānam, anayorvṛkṣaviśeṣaṃ vidhāya tatpraśaṃsanaṃ, viśliṣṭāvayavasya prajāpateḥ prāṇamannamūrjamasminnagnau pratinidhātumitihāsakathanaṃ, ukte'rthe kasyacinmantrasya saṃvādaṃ pradarśya tanmantrasya pādaśo vibhajya vyākhyānaṃ, udumbarolūkhalaśabdayornirvacanaṃ, tatrārthavādenolūkhalasya śiraḥsādharmyaṃ sampādya taddvārā tasyākāraviśeṣasyopapādanaṃ, tadupasaṃhṛtya vihite ulūkhalamusalayorupadhāne mantraṃ viniyujya tadvyākhyānaṃ, ulūkhalamusalayordvitvāttadupadhānamantrasyāpi dvidaivatyamupapadyata iti kathanam , ulūkhalamusalayoḥ sādanaṃ tu pṛthak pṛthak sakṛcca kartavyamiti vidhānaṃ, pūrvavatsādanādhivadanānuvadanam /
ukheṣṭakopadhānam--ulūkhale ukhāyā upadhānaṃ vidhāya tasya praśaṃsanaṃ, ukhāyāḥ prājāpatyātmakatvenolūkhale upadhānasya praśaṃsanam , upaśayānāmokhābhede sati tatpratisandhānārthaṃ prāgavaśeṣitā mantrasaṃskṛtā yā mṛttāṃ cūrṇīkṛtyokhāyāḥ purobhāge nidadhyāditi nirūpaṇaṃ, iṣṭakopadhānapradeśe pakvānāmevopadhānādupaśayāyāścāpakvatvātkathamatra tadupadhānamiti yājñikāśaṃkāmutthāpya tasyāḥ pakvatvopapādanapuraḥsaraṃ dvedhottarapradānena samādhānam , ukhopadhāne mantradvayaṃ viniyujya tadvyākhyānam,
ukhoparihomaḥ--upadhānānantaramukhāyā uparihomaḥ sakṛdgṛhītena sruvasthenājyena dvābhyāmāgneyībhyāmṛgbhyāṃ hotavya iti vidhānaṃ, tayoryuktavatyorṛcoḥ pradarśanaṃ, ukhāyāmagneḥ saṃvatsarabharaṇapakṣe'bhihomo niyamena na tūpasthānaṃ asaṃvatsarabharaṇapakṣe abhihomo vopasthānaṃ veti vikalpa iti nirūpaṇaṃ, cityāgneḥ svayamātṛṣṇādiṣu trayodaśasviṣṭakāsu kṛtsnapaśvākāratvaṃ pratipādyādityarūpatvasyordhvacayanena pratipādanaṃ, svayamātṛṇṇādyātmakasyāgneḥ pradakṣiṇāvartanatvavidhānam, prakārāntareṇolūkhalamusalayorauttarādharyatvapraśaṃsanaṃ, sopapattika musalasyolūkhaladakṣiṇabhāge upadhānakathanam , uktasyaivāgneḥ paśvākāratvasya prakārāntareṇa dṛḍhīkaraṇam ukte'rthe laukikapramāṇasyopanyasanaṃ cetyādi.
dvitīyaṃ brāhmaṇam pañcapaśuśīrṣeṣṭakopadhānam, paśūparihomaḥ, pañcadaśāpasyeṣṭakopadhānaṃ pañcachandasyeṣṭakopadhānaṃ ca
२ pañcapaśuśīrṣeṣṭakopadhānam--tatra paśuśīrṣāṇāmupadhānaṃ sārthavādaṃ vidhāya tasya sthāna viśeṣavidhānaṃ, prakārāntareṇāpyukhāyāmupadhānasya praśaṃsanaṃ, teṣāṃ paśuśīrṣāṇāṃ śrīrūpatvena praśaṃsanaṃ, tatropadhāne kabandhaśirasāṃ sandhānaṃ bhavatīti pradarśanam , ukhāyāmupadhānaṃ purastādārabhya pratyagapavargaṃ kartavyamiti sakāraṇamabhidhānam , ukhāyāṃ paśuśīrṣāṇāmupadhāne prajāpatyudare'nnaṃ dadhātīti darśayitumākhyāyikākathanaṃ, teṣu paśuśīrṣeṣu suvarṇaśakalānāṃ prakṣepaṃ vidhāya tatpraśaṃsanaṃ, suvarṇaśakalānāṃ saṃkhyāviśeṣaṃ vidhāya tadviṣaye keṣāñcinmatena pañcapaśupakṣavadekapaśupakṣe'pi pañcakṛtvaḥ saptasapta suvarṇaśakalānpratyasyediti sābhiprāyaṃ pūrvapakṣayitvā taṃ pratyākhyāya ca ekasminpaśupakṣe ekavārameva sapta suvarṇaśakalānpratyasyediti siddhāntatayā sayuktikaṃ nigamanaṃ, tatra prathamaṃ mukhe suvarṇaśakalasya prakṣepaṃ vidhāya tatra maṃtraṃ viniyujya tasya pādaśovyākhyānaṃ, tataḥ krameṇa dakṣiṇasavyayornāsāpuṭayornetrayoḥ śrotrayośca suvarṇaśakalaprakṣepaṃ samantrakaṃ vidhāya teṣāṃ mantrāṇāṃ sābhiprāyaṃ vyākhyānam, upadhānārthaṃ puruṣaśīrṣodgrahaṇasya saprayojanaṃ samaṃtrakaṃ vidhānaṃ tanmaṃtravyākhyānaṃ ca, eteṣāṃ paśūnāmupadhānamanūdya tatra puruṣasya sakāraṇaṃ prāthamyavidhānaṃ, puruṣasyopadhānaṃ madhye kartavyamiti saprayojanaṃ vidhānaṃ, kasya kutra pārśve upadhānamiti viśeṣa jijñāsāyāṃ tadvistaraśo'bhidhānaṃ, puruṣopadhānasya madhyasthānaṃ vihitaṃ tatra viśeṣābhidhānaṃ, vihite upadhāne mantraṃ viniyujya tasya pādaśo vibhajya vyākhyānam , uttarato'śvasyopadhānamanūdya tatra maṃtraṃ vidhāya tavyākhyānaṃ, dakṣiṇato gorupadhānamanūdya tatra stutivanmaṃtraṃ vidhāya tadvyākhyānaṃ, uttarato'śvasyopadhānamanūdya tatra maṃtraṃ vidhāya tadvyākhyānaṃ, dakṣiṇato gorupadhānamanūdya tatra stutivanmantraṃ vidhāya tadvyākhyānaṃ, . prakṛtānāṃ paśūnāṃ nānātvātpṛthagevopadhānasādanādhivadanāni kartavyānīti vidhānam ,
paśūparihomaḥ--tatropadhānānantaraṃ puruṣaśirasi abhihomasyājyadravyakasya saprayojanaṃ vidhānam , abhihome maṃtraṃ viniyujya tasya pūrvārdhenaikāhutiraparārdhenānyā dvitīyā. hutirityetatsaprayojanaṃ sakāraṇaṃ pradarśya tanmantrasya vyākhyānaṃ, abhihomānantaramupahitānāṃ puruṣaśīrṣaprabhṛtīnāṃ paśuśirasāmutsarganāmakairmantrairupasthānasya saprayojanaṃ vidhānam, atra pañcānāmapi paśuśīrṣāṇāmupadhānānantaramutsargamantrairupasthānamiti svakīyaṃ mataṃ punaratrānuṣṭhānakrame 'paramatena kiñcidvaiṣamyamanūdya taddūṣayitvā punaranyamatena prakāraviśeṣamanūdya tasyāpi dūṣaṇam , agnerbahirdeśe tatrāpi bahirvediśokamutsṛjediti saprakārakamabhidhānam, 'utsargamantrairupasthāne svābhimataprakāraṃ deśaviśeṣamadhvaryoravasthānaviśeṣaṃ ca pradarśyopadhānakrameṇaiva puruṣasya śokaṃ pūrvamutsṛjedityabhidhāya ca tatra mantraviśeṣaṃ viniyujya ca tasya pādaśo vibhajya vyākhyānam, tato'śvagauravyajānāṃ śokātsargeṣu krameṇa mantrānviniyujya teṣāṃ vyākhyānaṃ, tato'nuddeśyānāṃ mayuprabhṛtīnāṃ paśūnāṃ śokādevotpattiṃ brāhmaṇasya teṣāmabhakṣyatvaṃ ca pradarśya digviśeṣe teṣāṃ nidhānavidhānam , upasthānānantaramagnisamīpamāgatya punarupatiṣṭheteti sakāraṇaṃ vidhānam , upasthānamantraścāgneyo gāyatro'nirukto yaviṣṭhapadayuktaśca bhavedityabhidhāyāgnau yaviṣṭhapadapravṛttinimittaṃ ca darśayitvā tanmantravyākhyānam , pañcadaśāpasyeṣṭakophdhānaṃ pañcachandasyeṣṭakopadhānañca--tatrādau upasthānānantaramagniṃ paścādbhāgenāruhya svayamātṛṇṇāṃ pradakṣiṇīkṛtya gatvā apasyākhyā iṣṭakā upadadhyādityabhidhāya tatprayojanaṃ darśayitumetāsāmabātmakatvopavarṇanaṃ, tāsāṃ paśuśiraḥ svavyavadhānenopadhānamabhidhāyaikaikasminpradeśe pañcapañcopadadhyāditi vidhānam , pratidiśaṃ pañcānāmupadhāne viṃśatiḥ sampadyate tatra yāḥ pañcadaśa pūrvā iṣṭakāstā apasyā bhavantīti sopapattikaṃ pratipādyāpasyābhyaḥ pañcadaśabhya uttarāḥ : pañceṣṭakā vidyante tāśchandasyā bhavantīti pratipādanam, chandasyānāmupadhānena paśu śūtkrāṃtamāṃsapratividhānam bhavatīti nirūpaṇam, tāsāmapyapasyāvadavyava. dhānenopadhānābhidhānam, tathaivāpasyā antarāśchandasyā bāhyā bhaveyurityabhidhānam , prakārāntareṇa paśūnāṃ lomasampattimabhidhāya tvaglomasampādane uktaṃ pakṣadvayamapyabhimatamiti kathanam , prakārāntareṇāpyapasyānāmupadhānasya praśaṃsanaṃ, tāsāṃ pañcadaśānāmapasyānāmupadhāne krameṇa " apāṃ tveman" ityādīnpañcadaśa mantrānvidhāya teṣāṃ vyākhyānaṃ, tatra saptamamantrārthasya ślokarūpapramāṇopanyāsena dṛḍhīkaraṇaṃ, " gāyatreṇa tvā " ityādibhiḥ pañcabhiḥ pañcabhirmantrairuttarasyāṃ diśi pañca chandasyā upadadhyāditi vidhānam , āsāmapasyānāmaṅgulyātmakatvamupavarṇya tasyopapādanaṃ cetyādi.
Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0