Shatapatha Brahmana · Chapter 7.4.2

svayamātṛṇṇāmupadadhāti / iyaṃ vai svayamātṛṇṇemāmevaitadupadadhāti tāmanantarhitāṃ puruṣādupadadhātyannaṃ vai svayamātṛṇṇeyaṃ vai svayamātṛṇṇeyamu vā annamasyāṃ hi sarvamannaṃ pacyate'nantarhitamevāsmādetadannaṃ dadhātyuttarāmuttaramevāsmādetadannaṃ dadhāti -

yadveva svayamātṛṇṇāmupadadhāti / prāṇo vai svayamātṛṇṇā prāṇo hyevaitatsvayamātmana ātṛntte prāṇamevaitadupadadhāti tāmanantarhitāmpuruṣādupadadhāti prāṇo vai svayamātṛṇṇeyaṃ vai svayamātṛṇṇeyamu vai prāṇo yaddhi kiṃ ca prāṇīyaṃ tatsarvaṃ bibhartyanantarhitamevāsmādetatprāṇaṃ dadhātyuttarāmuttaramevāsmādetatprāṇaṃ dadhāti -

yadveva svayamātṛṇṇāmupadadhāti / prajāpatiṃ visrastaṃ devatā ādāya vyudakrāmaṃstāsu vyutkrāmantīṣu pratiṣṭhāmabhipadyopāviśat -

sa yaḥ sa prajāpatirvyasraṃsata / ayameva sa yo'yamagniścīyate'tha yā sā pratiṣṭhaiṣā sā prathamā svayamātṛṇṇā tadyadetāmatropadadhāti yadevāsyaiṣātmanastadasminnetatpratidadhāti tasmādetāmatropadadhāti -

tāṃ vai prajāpatinopadadhāti / prajāpatirhyevaitatsvayamātmanaḥ pratyadhatta dhruvāsīti sthirāsītyetadatho pratiṣṭhitāsīti dharuṇeti pratiṣṭhā vai dharuṇamāstṛtā viśvakarmaṇeti prajāpatirvai viśvakarmā tenāstṛtāsītyetanmā tvā samudra udvadhīnmā suparṇa iti rukmo vai samudraḥ puruṣaḥ suparṇastau tvāmodvadhiṣṭāmityetadavyathamānā pṛthivīṃ dṛṃheti yathaiva yajustathā bandhuḥ -

prajāpatiṣṭvā sādayatviti / prajāpatirhyetāṃ prathamāṃ citimapaśyadapāṃ pṛṣṭhe samudrasyemannityapāṃ hīyaṃ pṛṣṭhaṃ samudrasya hīyamema vyacasvatīmprathasvatīmiti vyacasvatī ca hīyaṃ prathasvatī ca prathasva pṛthivyasīti prathasva pṛthivī cāsītyetat -

bhūrasīti / bhūrhīyaṃ bhūmirasīti bhūmirhīyamaditirasītīyaṃ vā aditiriyaṃ hīdaṃ sarvaṃ dadate viśvadhāyā ityasyāṃ hīdaṃ sarvaṃ hitaṃ viśvasya bhuvanasya dhartrīti sarvasya bhuvanasya dhartrītyetatpṛthivīṃ yaccha pṛthivīṃ dṛṃha pṛthivīṃ mā hiṃsīrityātmānaṃ yacchātmānaṃ dṛṃhātmānaṃ mā hiṃsīrityetat -

viśvasmai prāṇāyāpānāya / vyānāyodānāyeti prāṇo vai svayamātṛṇṇā sarvasmā u vā etasmai prāṇaḥ pratiṣṭhāyai caritrāyetīme vai lokāḥ svayamātṛṇṇā ima u lokāḥ pratiṣṭhā caritramagniṣṭvābhipātvityagniṣṭvābhigopāyatvityetanmahyā svastyeti mahatyā svastyetyetacchardiṣā śaṃtameneti yacchardiḥ śaṃtamaṃ tenetyetatsādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuratha sāma gāyati tasyopari bandhuḥ -

tadāhuḥ / kathameṣa puruṣaḥ svayamātṛṇṇāyānabhinihito bhavatītyannaṃ vai svayamātṛṇṇā prāṇaḥ svayamātṛṇṇānabhi'nihito vai puruṣo'nnena ca prāṇena ca -

atha dūrveṣṭakāmupadadhāti / paśavo vai dūrveṣṭakā paśūnevaitadupadadhāti tadyairado'gniranantarhitaiḥ paśubhirupaitta ete tānevaitadupadadhāti tāmanantarhitāṃ svayamātṛṇṇāyā upadadhātīyaṃ vai svayamātṛṇṇānantarhitāstadasyai paśūndadhātyuttarāmuttarāṃstadasyai paśūndadhāti -

yadveva dūrveṣṭakāmupadadhāti / prajāpatervisrastasya yāni lomānyaśīyanta tā imā oṣadhayo'bhavannathāsmātprāṇo madhyata udakrāmattasminnutkrānte'padyata -

so'bravīt / ayaṃ vāva mā'dhūrvīditi yadabravīdadhūrvīnmeti tasmāddhūrvā dhūrvā ha vai tāṃ dūrvetyācakṣate paro'kṣaṃ paro'kṣakāmā hi devāstadetatkṣatraṃ prāṇo hyeṣa raso lomānyanyā oṣadhaya etāmupadadhatsarvā oṣadhīrupadadhāti -

taṃ yatra devāḥ samaskurvaṃstadasminnetaṃ prāṇaṃ rasaṃ madhyato'dadhustathaivāsminnayametaddadhāti tāmanantarhitāṃ svayamātṛṇṇāyā upadadhātīyaṃ vai svayamātṛṇṇānannarhitāstadasyā oṣadhīrdadhātyuttarāmuttarāstadasyā oṣadhīrdadhāti sā syātsamūlā sāgrā kṛtsnatāyai/ yathā svayamātṛṇṇāyāmupahitā bhūmiṃ prāpnuyādevamupadadhyādasyāṃ hyevaitā jāyanta imāmanu prarohanti -

kāṇḍātkāṇḍātprarohantī / paruṣaḥ paruṣasparīti kāṇḍātkāṇḍāddhyeṣā parvaṇaḥ parvaṇaḥ prarohatyevā no dūrve pratanu sahasreṇa śatena ceti yathaiva yajustathā bandhuḥ -

yā śatena pratanoṣi / sahasreṇa virohasīti śatena hyeṣā pratanoti sahasreṇa virohati tasyāste devīṣṭake vidhema haviṣā vayamiti yathaiva yajustathā bandhurdvābhyāmupadadhāti tasyokto bandhuḥ sādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuḥ -

atha dviyajuṣamupadadhāti / indrāgnī akāmayetāṃ svargaṃ lokamiyāveti tāvetāmiṣṭakāmapaśyatāṃ dviyajuṣamimāmeva tāmupādadhātāṃ tāmupadhāyāsyai pratiṣṭhāyai svargaṃ lokamaitāṃ tathaivaitadyajamāno yaddviyajuṣamupadadhāti yena rūpeṇa yatkarma kṛtvendrāgnī svargaṃ lokamaitāṃ tena rūpeṇa tatkarma kṛtvā svargaṃ lokamayānīti sā yaddviyajurnāma dve hyetāṃ devate apaśyatāṃ yadveva dviyajuṣamupadadhāti yajamāno vai dviyajuḥ -

tadāhuḥ / yadasāveva yajamāno yo'sau hiraṇmayaḥ puruṣo'tha katamadasyedaṃ rūpamiti daivo vā asya sa ātmā manuṣo'yaṃ tadyatsa hiraṇmayo bhavatyamṛtaṃ vā'asya tadrūpaṃ devarūpamamṛtaṃ hiraṇyamatha yadiyaṃ mṛdaḥ kṛtā bhavati mānuṣaṃ hyasyedaṃ rūpam -

sa yadamūmevopadadhyāt / nemāmapaśiṃṣyātkṣipre hāsmāllokādyajamānaḥ preyādatha yadimāmapaśinaṣṭi yadevāsyedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tadasyaitadapaśinaṣṭi tatho hānenātmanā sarvamāyureti -

sa yannānūpadadhyāt / na haitaṃ daivamātmānamanuprajānīyādatha yadanūpadadhāti tatho haitaṃ daivamātmānamanuprajānāti tāmanantarhitāṃ dūrveṣṭakāyā upadadhāti paśavo vai dūrveṣṭakā yajamānaṃ tatpaśuṣu pratiṣṭhāpayati -

tadāhuḥ / kathamasyaitāvātmānau prāṇena saṃtatāvavyavacchinnau bhavata iti prāṇo vai svayamātṛṇṇā prāṇo dūrveṣṭakā yajamāno dviyajuḥ sa yadanantarhitāṃ svayamātṛṇṇāyai dūrveṣṭakāmupadadhāti prāṇeṇaiva tatprāṇaṃ saṃtanoti saṃdadhātyatha yadanantarhitāṃ dūrveṣṭakāyai dviyajuṣamupadadhāti prāṇo vai dūrveṣṭakā yajamāno dviyajurevamu hāsyaitāvātmānau prāṇena saṃtatāvavyavacchinnau bhavataḥ -

yāste agne sūrye ruco / yā vo devāḥ sūrye ruca iti rucaṃ rucamityamṛtatvaṃ vai rugamṛtatvamevāsminnetaddadhāti dvābhyāmupadadhāti tasyokto bandhuratho dvayaṃ hyevaitadrūpaṃ mṛccāpaśca sādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuḥ -

atha retaḥsicā upadadhāti / imau vai lokau retaḥsicāvimau hyeva lokau retaḥ siñcata ito vā ayamūrdhvaṃ retaḥ siñcati dhūmaṃ sāmutra vṛṣṭirbhavati tāmasāvamutovṛṣṭiṃ tadimā antareṇa prajāyante tasmādimau lokau retaḥsicau -

virāḍjyotiradhārayaditi / ayaṃ vai loko virāṭsa imamagniṃ jyotirdhārayati svarāḍjyotiradhārayadityasau vai lokaḥ svarāṭso mumādityaṃ jyotirdhārayati virāḍvahemau lokau svarāṭca nānopadadhāti nānā hīmau lokau sakṛtsādayati samānaṃ tatkaroti tasmādu hānayorlokayorantāḥ samāyanti -

yadveva retaḥsicā upadadhāti / āṇḍau vai retaḥsicau yasya hyāṇḍau bhavataḥ sa eva retaḥ siñcati virāḍjyotiradhārayatsvarāḍjyotiradhārayaditi virāḍvahemāvāṇḍau svarāṭca tāvetajjyotirdhārayato reta eva prajāpatimeva nānopadadhāti nānā hīmāvāṇḍau sakṛtsādayati samānaṃ tatkaroti tasmātsamānasambandhanau te anantarhite dviyajuṣa upadadhāti yajamāno vai dviyajuranantarhitau tadyajamānādāṇḍau dadhāti -

atha viśvajyotiṣamupadadhāti / agnirvai prathamā viśvajyotiragnirhyevāsmiṃloke viśvaṃ jyotiragnimevaitadupadadhāti tāmanantarhitāṃ retaḥsigbhyāmupadadhātīmau vai lokau retaḥsicāvanantarhitaṃ tadābhyāṃ lokābhyāmagniṃ dadhātyantarevopadadhātyantareva hīmau lokāvagniḥ -

yadveva viśvajyotiṣamupadadhāti / prajā vai viśvajyotiḥ prajā hyeva viśvaṃ jyotiḥ prajananamevaitadupadadhāti tāmanantarhitāṃ retaḥsigbhyāmupadadhātyāṇḍau vai retaḥsicāvanantarhitāṃ tadāṇḍābhyāṃ prajātiṃ dadhātyantarevopadadhātyantareva hyāṇḍau prajāḥ prajāyante -

prajāpatiṣṭvā sādayatviti / prajāpatirhyetāṃ prathamāṃ citimapaśyatpṛṣṭhe pṛthivyā jyotiṣmatīmiti pṛṣṭhe hyayaṃ pṛthivyai jyotiṣmānagniḥ -

viśvasmai prāṇāyāpānāya / vyānāyeti prāṇo vai viśvajyotiḥ sarvasmā u etasmai prāṇo viśvaṃ jyotiryaccheti sarvaṃ jyotiryacchetyetadagniṣṭe'dhipatirityagnimevāsyā adhipatiṃ
karoti sādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuḥ -

atha'rtavye upadadhāti / ṛtava ete yadṛtavye ṛtūnevaitadupadadhāti madhuśca mādhavaśca vāsantikāvṛtū iti nāmanī enayorete nāmabhyāmevaine etadupadadhāti dve iṣṭake bhavato dvau hi māsāvṛtuḥ sakṛtsādayatyekaṃ tadṛtuṃ karoti -

tadyadete atropadadhāti / saṃvatsara eṣo'gnirima u lokāḥ saṃvatsarastasyāyameva lokaḥ prathamā citirayamasya loko vasanta ṛtustadyadete atropadadhāti yadevāsyaite ātmanastadasminnetatpratidadhāti tasmādete atropadadhāti -

yadvevaite atropadadhāti / prajāpatireṣo'gniḥ saṃvatsara u prajāpatistasya pratiṣṭhaiva prathamā citiḥ pratiṣṭho asya vasanta ṛtustadyadete atropadadhāti yadevāsyaite ātmanastadasminnetatpratidadhāti tasmādete atropadadhāti te anantarhite viśvajyotiṣa upadadhāti prajā vai viśvajyotiranantarhitāstatprajā ṛtubhyo dadhāti tasmātprajā ṛtūnevānuprajāyanta ṛtubhirhyeva garbhe santaṃ sampaśyantyṛtubhirjātam-

athāṣāḍhāmupadadhāti / iyaṃ vā aṣāḍhemāmevaitadupadadhāti tāṃ pūrvārdha upadadhāti prathamā hīyamasṛjyata -

sā yadaṣāḍhā nāma / devāścāsurāścobhaye prājāpatyā aspardhanta te devā etāmiṣṭakāmapaśyannaṣāḍhāmimāmeva tāmupādadhata tāmupadhāyāsurāntsapatnānbhrātṛvyānasmātsarvasmādasahanta yadasahanta tasmādaṣāḍhā tathaivaitadyajamāna etāmupadhāya dviṣantambhrātṛvyamasmātsarvasmātsahate -

yadvevāṣāḍhāmupadadhāti / vāgvā aṣāḍhā vācaiva taddevā asurāntsapatnānbhrātṛvyānasmātsarvasmādasahanta tathaivaitadyajamāno vācaiva dviṣantaṃ bhrātṛvyamasmātsarvasmātsahate vācameva taddevā upādadhata tathaivaitadyajamāno vācamevopadhatte -

seyaṃ vāmabhṛt / prāṇā vai vāmaṃ yaddhi kiṃ ca prāṇīyaṃ tatsarvaṃ bibharti teneyaṃ vāmabhṛdvāggha tveva vāmabhṛtprāṇā vai vāmaṃ vāci vai prāṇebhyo'nnaṃ dhīyate tasmādvāgvāmabhṛt -

ta ete sarve prāṇā yadaṣāḍhā / tāṃ pūrvārdha upadadhāti purastāttatprāṇāndadhāti tasmādime purastātprāṇāstānnānyayā yajuṣmatyeṣṭakayā purastātpratyupadadhyādetasyāṃ citau netprāṇānapidadhānīti -

yadvapasyāḥ pañca purastādupadadhāti / annaṃ vā āpo'napihitā vā annena prāṇāstāmanantarhitāmṛtavyābhyāmupadadhātyṛtuṣu tadvācaṃ pratiṣṭhāpayati seyaṃ vāgṛtuṣu pratiṣṭhitā vadati -

tadāhuḥ / yatprajā viśvajyotirvāgaṣāḍhā'tha kasmādantareṇa'rtavye upadadhātīti saṃvatsaro vā ṛtavye saṃvatsareṇa tatprajābhyo vācamantardadhāti tasmātsaṃvatsaravelāyāṃ prajā vācaṃ pravadanti -

aṣāḍhāsi sahamāneti / asahanta hyetayā devā asurāntsahasvārātīḥ sahasva pṛtanāyata iti yathaiva yajustathā bandhuḥ sahasravīryāsi sā mā jinveti sarvaṃ vai sahasraṃ sarvavīryā'si sā mā jinvetyetatsādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuḥ -

tadāhuḥ / kasmādabhisvayamātṛṇṇamanyā iṣṭakā upadhīyante prācya etā iti dve vai yonī iti brūyāddevayoniranyo manuṣyayoniranyaḥ prācīnaprajananā vai devāḥ pratīcīnaprajananā manuṣyāstadyadetāḥ prācīrupadadhāti devayonerevaitadyajamānaṃ prajanayati -