શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 7.5

પ્રથમં બ્રાહ્મણમ્ કૂર્મેષ્ટકોપધાનમ્, ઉખેષ્ટકોપધાનમ્, ઉખોપરિહોમઃ
૧ કૂર્મેષ્ટકોપધાનમ્- તત્ર કૂર્મોપધાનં વિધાય તસ્ય રસાત્મના પ્રશંસનં, લોકરસત્વપ્રણાલ્યા કૂર્મસ્ય પૃથિવ્યાદિલોકત્રયાત્મત્વમભિધાય તસ્યૈવ તચ્છરીરે વિવિચ્ય પ્રદર્શનં, વિહિતસ્ય કૂર્મસ્ય સાર્થવાદં સમન્ત્રકં દધિમધુઘૃતૈરભ્યઞ્જનવિધાનમ, અભ્યઞ્જનમન્ત્રાણાં છન્દઃ-સંખ્યે વિધાય તત્સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશકથનં, કૂર્મ ઇતિ નામ્નઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમભિધાય કૂર્મસ્યાદિત્યાત્મના પ્રશંસનં કૂર્મસ્ય પુરસ્તાત્પ્રત્યગાષાઢાયા દક્ષિણતોઽરત્નિમાત્રે પ્રદેશે સોપપત્તિકમુપધાનં વિધાય તસ્ય કૂર્મસ્ય પ્રાણાત્મનાઽપિ પ્રશંસનં, વાગાત્મિકાયા આષાઢાયા દક્ષિણે ભાગે પ્રાણાત્મકસ્ય કૂર્મસ્યોપધાનં સયુક્તિકમિત્યુપપાદનં, કૂર્મોપધાને મન્ત્રત્રયં વિધાય તત્રાપ્યુપધાનસમયે મધ્યમેન મન્ત્રેણ તચ્ચાલનં વિધાય ચ તેષાં મન્ત્રાણાં વ્યાખ્યાનમ્, ઉપધાનમન્ત્રાણાં ત્રિત્વસંખ્યામનૂદ્ય તસ્યાઃ પ્રશંસનમ્ , અભ્યઞ્જનમન્ત્રાણામુપધાનમન્ત્રાણાં ચ સંખ્યાયાઃ સમ્ભૂય પ્રશંસનં, કૂર્મસ્યાધસ્તાદુપરિષ્ટાચ્ચાવકાસ્થાપનસ્ય સપ્રયોજનમભિધાનં કૂર્મોપધાનાનન્તરમુલૂખલમુસલયોરુપધાનં વિધાય તયોરન્નાદત્વસાધનતયા પ્રશંસનમ્, અનયોઃ સ્થાનવિશેષં વિધાય તત્પ્રશંસનં, પ્રકૃતે ઉલૂખલમુસલે પ્રાદેશમાત્રે કર્તવ્યે ઇત્તિ સકારણમભિધાનમ્, અનયોર્વૃક્ષવિશેષં વિધાય તત્પ્રશંસનં, વિશ્લિષ્ટાવયવસ્ય પ્રજાપતેઃ પ્રાણમન્નમૂર્જમસ્મિન્નગ્નૌ પ્રતિનિધાતુમિતિહાસકથનં, ઉક્તેઽર્થે કસ્યચિન્મન્ત્રસ્ય સંવાદં પ્રદર્શ્ય તન્મન્ત્રસ્ય પાદશો વિભજ્ય વ્યાખ્યાનં, ઉદુમ્બરોલૂખલશબ્દયોર્નિર્વચનં, તત્રાર્થવાદેનોલૂખલસ્ય શિરઃસાધર્મ્યં સમ્પાદ્ય તદ્દ્વારા તસ્યાકારવિશેષસ્યોપપાદનં, તદુપસંહૃત્ય વિહિતે ઉલૂખલમુસલયોરુપધાને મન્ત્રં વિનિયુજ્ય તદ્વ્યાખ્યાનં, ઉલૂખલમુસલયોર્દ્વિત્વાત્તદુપધાનમન્ત્રસ્યાપિ દ્વિદૈવત્યમુપપદ્યત ઇતિ કથનમ્ , ઉલૂખલમુસલયોઃ સાદનં તુ પૃથક્ પૃથક્ સકૃચ્ચ કર્તવ્યમિતિ વિધાનં, પૂર્વવત્સાદનાધિવદનાનુવદનમ્ ।
ઉખેષ્ટકોપધાનમ્--ઉલૂખલે ઉખાયા ઉપધાનં વિધાય તસ્ય પ્રશંસનં, ઉખાયાઃ પ્રાજાપત્યાત્મકત્વેનોલૂખલે ઉપધાનસ્ય પ્રશંસનમ્ , ઉપશયાનામોખાભેદે સતિ તત્પ્રતિસન્ધાનાર્થં પ્રાગવશેષિતા મન્ત્રસંસ્કૃતા યા મૃત્તાં ચૂર્ણીકૃત્યોખાયાઃ પુરોભાગે નિદધ્યાદિતિ નિરૂપણં, ઇષ્ટકોપધાનપ્રદેશે પક્વાનામેવોપધાનાદુપશયાયાશ્ચાપક્વત્વાત્કથમત્ર તદુપધાનમિતિ યાજ્ઞિકાશંકામુત્થાપ્ય તસ્યાઃ પક્વત્વોપપાદનપુરઃસરં દ્વેધોત્તરપ્રદાનેન સમાધાનમ્ , ઉખોપધાને મન્ત્રદ્વયં વિનિયુજ્ય તદ્વ્યાખ્યાનમ્,
ઉખોપરિહોમઃ--ઉપધાનાનન્તરમુખાયા ઉપરિહોમઃ સકૃદ્ગૃહીતેન સ્રુવસ્થેનાજ્યેન દ્વાભ્યામાગ્નેયીભ્યામૃગ્ભ્યાં હોતવ્ય ઇતિ વિધાનં, તયોર્યુક્તવત્યોરૃચોઃ પ્રદર્શનં, ઉખાયામગ્નેઃ સંવત્સરભરણપક્ષેઽભિહોમો નિયમેન ન તૂપસ્થાનં અસંવત્સરભરણપક્ષે અભિહોમો વોપસ્થાનં વેતિ વિકલ્પ ઇતિ નિરૂપણં, ચિત્યાગ્નેઃ સ્વયમાતૃષ્ણાદિષુ ત્રયોદશસ્વિષ્ટકાસુ કૃત્સ્નપશ્વાકારત્વં પ્રતિપાદ્યાદિત્યરૂપત્વસ્યોર્ધ્વચયનેન પ્રતિપાદનં, સ્વયમાતૃણ્ણાદ્યાત્મકસ્યાગ્નેઃ પ્રદક્ષિણાવર્તનત્વવિધાનમ્, પ્રકારાન્તરેણોલૂખલમુસલયોરૌત્તરાધર્યત્વપ્રશંસનં, સોપપત્તિક મુસલસ્યોલૂખલદક્ષિણભાગે ઉપધાનકથનમ્ , ઉક્તસ્યૈવાગ્નેઃ પશ્વાકારત્વસ્ય પ્રકારાન્તરેણ દૃઢીકરણમ્ ઉક્તેઽર્થે લૌકિકપ્રમાણસ્યોપન્યસનં ચેત્યાદિ.
દ્વિતીયં બ્રાહ્મણમ્ પઞ્ચપશુશીર્ષેષ્ટકોપધાનમ્, પશૂપરિહોમઃ, પઞ્ચદશાપસ્યેષ્ટકોપધાનં પઞ્ચછન્દસ્યેષ્ટકોપધાનં ચ
૨ પઞ્ચપશુશીર્ષેષ્ટકોપધાનમ્--તત્ર પશુશીર્ષાણામુપધાનં સાર્થવાદં વિધાય તસ્ય સ્થાન વિશેષવિધાનં, પ્રકારાન્તરેણાપ્યુખાયામુપધાનસ્ય પ્રશંસનં, તેષાં પશુશીર્ષાણાં શ્રીરૂપત્વેન પ્રશંસનં, તત્રોપધાને કબન્ધશિરસાં સન્ધાનં ભવતીતિ પ્રદર્શનમ્ , ઉખાયામુપધાનં પુરસ્તાદારભ્ય પ્રત્યગપવર્ગં કર્તવ્યમિતિ સકારણમભિધાનમ્ , ઉખાયાં પશુશીર્ષાણામુપધાને પ્રજાપત્યુદરેઽન્નં દધાતીતિ દર્શયિતુમાખ્યાયિકાકથનં, તેષુ પશુશીર્ષેષુ સુવર્ણશકલાનાં પ્રક્ષેપં વિધાય તત્પ્રશંસનં, સુવર્ણશકલાનાં સંખ્યાવિશેષં વિધાય તદ્વિષયે કેષાઞ્ચિન્મતેન પઞ્ચપશુપક્ષવદેકપશુપક્ષેઽપિ પઞ્ચકૃત્વઃ સપ્તસપ્ત સુવર્ણશકલાન્પ્રત્યસ્યેદિતિ સાભિપ્રાયં પૂર્વપક્ષયિત્વા તં પ્રત્યાખ્યાય ચ એકસ્મિન્પશુપક્ષે એકવારમેવ સપ્ત સુવર્ણશકલાન્પ્રત્યસ્યેદિતિ સિદ્ધાન્તતયા સયુક્તિકં નિગમનં, તત્ર પ્રથમં મુખે સુવર્ણશકલસ્ય પ્રક્ષેપં વિધાય તત્ર મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય પાદશોવ્યાખ્યાનં, તતઃ ક્રમેણ દક્ષિણસવ્યયોર્નાસાપુટયોર્નેત્રયોઃ શ્રોત્રયોશ્ચ સુવર્ણશકલપ્રક્ષેપં સમન્ત્રકં વિધાય તેષાં મન્ત્રાણાં સાભિપ્રાયં વ્યાખ્યાનમ્, ઉપધાનાર્થં પુરુષશીર્ષોદ્ગ્રહણસ્ય સપ્રયોજનં સમંત્રકં વિધાનં તન્મંત્રવ્યાખ્યાનં ચ, એતેષાં પશૂનામુપધાનમનૂદ્ય તત્ર પુરુષસ્ય સકારણં પ્રાથમ્યવિધાનં, પુરુષસ્યોપધાનં મધ્યે કર્તવ્યમિતિ સપ્રયોજનં વિધાનં, કસ્ય કુત્ર પાર્શ્વે ઉપધાનમિતિ વિશેષ જિજ્ઞાસાયાં તદ્વિસ્તરશોઽભિધાનં, પુરુષોપધાનસ્ય મધ્યસ્થાનં વિહિતં તત્ર વિશેષાભિધાનં, વિહિતે ઉપધાને મન્ત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય પાદશો વિભજ્ય વ્યાખ્યાનમ્ , ઉત્તરતોઽશ્વસ્યોપધાનમનૂદ્ય તત્ર મંત્રં વિધાય તવ્યાખ્યાનં, દક્ષિણતો ગોરુપધાનમનૂદ્ય તત્ર સ્તુતિવન્મંત્રં વિધાય તદ્વ્યાખ્યાનં, ઉત્તરતોઽશ્વસ્યોપધાનમનૂદ્ય તત્ર મંત્રં વિધાય તદ્વ્યાખ્યાનં, દક્ષિણતો ગોરુપધાનમનૂદ્ય તત્ર સ્તુતિવન્મન્ત્રં વિધાય તદ્વ્યાખ્યાનં, . પ્રકૃતાનાં પશૂનાં નાનાત્વાત્પૃથગેવોપધાનસાદનાધિવદનાનિ કર્તવ્યાનીતિ વિધાનમ્ ,

પશૂપરિહોમઃ--તત્રોપધાનાનન્તરં પુરુષશિરસિ અભિહોમસ્યાજ્યદ્રવ્યકસ્ય સપ્રયોજનં વિધાનમ્ , અભિહોમે મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય પૂર્વાર્ધેનૈકાહુતિરપરાર્ધેનાન્યા દ્વિતીયા. હુતિરિત્યેતત્સપ્રયોજનં સકારણં પ્રદર્શ્ય તન્મન્ત્રસ્ય વ્યાખ્યાનં, અભિહોમાનન્તરમુપહિતાનાં પુરુષશીર્ષપ્રભૃતીનાં પશુશિરસામુત્સર્ગનામકૈર્મન્ત્રૈરુપસ્થાનસ્ય સપ્રયોજનં વિધાનમ્, અત્ર પઞ્ચાનામપિ પશુશીર્ષાણામુપધાનાનન્તરમુત્સર્ગમન્ત્રૈરુપસ્થાનમિતિ સ્વકીયં મતં પુનરત્રાનુષ્ઠાનક્રમે ઽપરમતેન કિઞ્ચિદ્વૈષમ્યમનૂદ્ય તદ્દૂષયિત્વા પુનરન્યમતેન પ્રકારવિશેષમનૂદ્ય તસ્યાપિ દૂષણમ્ , અગ્નેર્બહિર્દેશે તત્રાપિ બહિર્વેદિશોકમુત્સૃજેદિતિ સપ્રકારકમભિધાનમ્, ઽઉત્સર્ગમન્ત્રૈરુપસ્થાને સ્વાભિમતપ્રકારં દેશવિશેષમધ્વર્યોરવસ્થાનવિશેષં ચ પ્રદર્શ્યોપધાનક્રમેણૈવ પુરુષસ્ય શોકં પૂર્વમુત્સૃજેદિત્યભિધાય ચ તત્ર મન્ત્રવિશેષં વિનિયુજ્ય ચ તસ્ય પાદશો વિભજ્ય વ્યાખ્યાનમ્, તતોઽશ્વગૌરવ્યજાનાં શોકાત્સર્ગેષુ ક્રમેણ મન્ત્રાન્વિનિયુજ્ય તેષાં વ્યાખ્યાનં, તતોઽનુદ્દેશ્યાનાં મયુપ્રભૃતીનાં પશૂનાં શોકાદેવોત્પત્તિં બ્રાહ્મણસ્ય તેષામભક્ષ્યત્વં ચ પ્રદર્શ્ય દિગ્વિશેષે તેષાં નિધાનવિધાનમ્ , ઉપસ્થાનાનન્તરમગ્નિસમીપમાગત્ય પુનરુપતિષ્ઠેતેતિ સકારણં વિધાનમ્ , ઉપસ્થાનમન્ત્રશ્ચાગ્નેયો ગાયત્રોઽનિરુક્તો યવિષ્ઠપદયુક્તશ્ચ ભવેદિત્યભિધાયાગ્નૌ યવિષ્ઠપદપ્રવૃત્તિનિમિત્તં ચ દર્શયિત્વા તન્મન્ત્રવ્યાખ્યાનમ્ , પઞ્ચદશાપસ્યેષ્ટકોફ્ધાનં પઞ્ચછન્દસ્યેષ્ટકોપધાનઞ્ચ--તત્રાદૌ ઉપસ્થાનાનન્તરમગ્નિં પશ્ચાદ્ભાગેનારુહ્ય સ્વયમાતૃણ્ણાં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ગત્વા અપસ્યાખ્યા ઇષ્ટકા ઉપદધ્યાદિત્યભિધાય તત્પ્રયોજનં દર્શયિતુમેતાસામબાત્મકત્વોપવર્ણનં, તાસાં પશુશિરઃ સ્વવ્યવધાનેનોપધાનમભિધાયૈકૈકસ્મિન્પ્રદેશે પઞ્ચપઞ્ચોપદધ્યાદિતિ વિધાનમ્ , પ્રતિદિશં પઞ્ચાનામુપધાને વિંશતિઃ સમ્પદ્યતે તત્ર યાઃ પઞ્ચદશ પૂર્વા ઇષ્ટકાસ્તા અપસ્યા ભવન્તીતિ સોપપત્તિકં પ્રતિપાદ્યાપસ્યાભ્યઃ પઞ્ચદશભ્ય ઉત્તરાઃ : પઞ્ચેષ્ટકા વિદ્યન્તે તાશ્છન્દસ્યા ભવન્તીતિ પ્રતિપાદનમ્, છન્દસ્યાનામુપધાનેન પશુ શૂત્ક્રાંતમાંસપ્રતિવિધાનમ્ ભવતીતિ નિરૂપણમ્, તાસામપ્યપસ્યાવદવ્યવ. ધાનેનોપધાનાભિધાનમ્, તથૈવાપસ્યા અન્તરાશ્છન્દસ્યા બાહ્યા ભવેયુરિત્યભિધાનમ્ , પ્રકારાન્તરેણ પશૂનાં લોમસમ્પત્તિમભિધાય ત્વગ્લોમસમ્પાદને ઉક્તં પક્ષદ્વયમપ્યભિમતમિતિ કથનમ્ , પ્રકારાન્તરેણાપ્યપસ્યાનામુપધાનસ્ય પ્રશંસનં, તાસાં પઞ્ચદશાનામપસ્યાનામુપધાને ક્રમેણ " અપાં ત્વેમન્" ઇત્યાદીન્પઞ્ચદશ મન્ત્રાન્વિધાય તેષાં વ્યાખ્યાનં, તત્ર સપ્તમમન્ત્રાર્થસ્ય શ્લોકરૂપપ્રમાણોપન્યાસેન દૃઢીકરણં, " ગાયત્રેણ ત્વા " ઇત્યાદિભિઃ પઞ્ચભિઃ પઞ્ચભિર્મન્ત્રૈરુત્તરસ્યાં દિશિ પઞ્ચ છન્દસ્યા ઉપદધ્યાદિતિ વિધાનમ્ , આસામપસ્યાનામઙ્ગુલ્યાત્મકત્વમુપવર્ણ્ય તસ્યોપપાદનં ચેત્યાદિ.