શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 7.4.2

સ્વયમાતૃણ્ણામુપદધાતિ । ઇયં વૈ સ્વયમાતૃણ્ણેમામેવૈતદુપદધાતિ તામનન્તર્હિતાં પુરુષાદુપદધાત્યન્નં વૈ સ્વયમાતૃણ્ણેયં વૈ સ્વયમાતૃણ્ણેયમુ વા અન્નમસ્યાં હિ સર્વમન્નં પચ્યતેઽનન્તર્હિતમેવાસ્માદેતદન્નં દધાત્યુત્તરામુત્તરમેવાસ્માદેતદન્નં દધાતિ -

યદ્વેવ સ્વયમાતૃણ્ણામુપદધાતિ । પ્રાણો વૈ સ્વયમાતૃણ્ણા પ્રાણો હ્યેવૈતત્સ્વયમાત્મન આતૃન્ત્તે પ્રાણમેવૈતદુપદધાતિ તામનન્તર્હિતામ્પુરુષાદુપદધાતિ પ્રાણો વૈ સ્વયમાતૃણ્ણેયં વૈ સ્વયમાતૃણ્ણેયમુ વૈ પ્રાણો યદ્ધિ કિં ચ પ્રાણીયં તત્સર્વં બિભર્ત્યનન્તર્હિતમેવાસ્માદેતત્પ્રાણં દધાત્યુત્તરામુત્તરમેવાસ્માદેતત્પ્રાણં દધાતિ -

યદ્વેવ સ્વયમાતૃણ્ણામુપદધાતિ । પ્રજાપતિં વિસ્રસ્તં દેવતા આદાય વ્યુદક્રામંસ્તાસુ વ્યુત્ક્રામન્તીષુ પ્રતિષ્ઠામભિપદ્યોપાવિશત્ -

સ યઃ સ પ્રજાપતિર્વ્યસ્રંસત । અયમેવ સ યોઽયમગ્નિશ્ચીયતેઽથ યા સા પ્રતિષ્ઠૈષા સા પ્રથમા સ્વયમાતૃણ્ણા તદ્યદેતામત્રોપદધાતિ યદેવાસ્યૈષાત્મનસ્તદસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાતિ તસ્માદેતામત્રોપદધાતિ -

તાં વૈ પ્રજાપતિનોપદધાતિ । પ્રજાપતિર્હ્યેવૈતત્સ્વયમાત્મનઃ પ્રત્યધત્ત ધ્રુવાસીતિ સ્થિરાસીત્યેતદથો પ્રતિષ્ઠિતાસીતિ ધરુણેતિ પ્રતિષ્ઠા વૈ ધરુણમાસ્તૃતા વિશ્વકર્મણેતિ પ્રજાપતિર્વૈ વિશ્વકર્મા તેનાસ્તૃતાસીત્યેતન્મા ત્વા સમુદ્ર ઉદ્વધીન્મા સુપર્ણ ઇતિ રુક્મો વૈ સમુદ્રઃ પુરુષઃ સુપર્ણસ્તૌ ત્વામોદ્વધિષ્ટામિત્યેતદવ્યથમાના પૃથિવીં દૃંહેતિ યથૈવ યજુસ્તથા બન્ધુઃ -

પ્રજાપતિષ્ટ્વા સાદયત્વિતિ । પ્રજાપતિર્હ્યેતાં પ્રથમાં ચિતિમપશ્યદપાં પૃષ્ઠે સમુદ્રસ્યેમન્નિત્યપાં હીયં પૃષ્ઠં સમુદ્રસ્ય હીયમેમ વ્યચસ્વતીમ્પ્રથસ્વતીમિતિ વ્યચસ્વતી ચ હીયં પ્રથસ્વતી ચ પ્રથસ્વ પૃથિવ્યસીતિ પ્રથસ્વ પૃથિવી ચાસીત્યેતત્ -

ભૂરસીતિ । ભૂર્હીયં ભૂમિરસીતિ ભૂમિર્હીયમદિતિરસીતીયં વા અદિતિરિયં હીદં સર્વં દદતે વિશ્વધાયા ઇત્યસ્યાં હીદં સર્વં હિતં વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય ધર્ત્રીતિ સર્વસ્ય ભુવનસ્ય ધર્ત્રીત્યેતત્પૃથિવીં યચ્છ પૃથિવીં દૃંહ પૃથિવીં મા હિંસીરિત્યાત્માનં યચ્છાત્માનં દૃંહાત્માનં મા હિંસીરિત્યેતત્ -

વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય । વ્યાનાયોદાનાયેતિ પ્રાણો વૈ સ્વયમાતૃણ્ણા સર્વસ્મા ઉ વા એતસ્મૈ પ્રાણઃ પ્રતિષ્ઠાયૈ ચરિત્રાયેતીમે વૈ લોકાઃ સ્વયમાતૃણ્ણા ઇમ ઉ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠા ચરિત્રમગ્નિષ્ટ્વાભિપાત્વિત્યગ્નિષ્ટ્વાભિગોપાયત્વિત્યેતન્મહ્યા સ્વસ્ત્યેતિ મહત્યા સ્વસ્ત્યેત્યેતચ્છર્દિષા શંતમેનેતિ યચ્છર્દિઃ શંતમં તેનેત્યેતત્સાદયિત્વા સૂદદોહસાધિવદતિ તસ્યોક્તો બન્ધુરથ સામ ગાયતિ તસ્યોપરિ બન્ધુઃ -

તદાહુઃ । કથમેષ પુરુષઃ સ્વયમાતૃણ્ણાયાનભિનિહિતો ભવતીત્યન્નં વૈ સ્વયમાતૃણ્ણા પ્રાણઃ સ્વયમાતૃણ્ણાનભિઽનિહિતો વૈ પુરુષોઽન્નેન ચ પ્રાણેન ચ -

અથ દૂર્વેષ્ટકામુપદધાતિ । પશવો વૈ દૂર્વેષ્ટકા પશૂનેવૈતદુપદધાતિ તદ્યૈરદોઽગ્નિરનન્તર્હિતૈઃ પશુભિરુપૈત્ત એતે તાનેવૈતદુપદધાતિ તામનન્તર્હિતાં સ્વયમાતૃણ્ણાયા ઉપદધાતીયં વૈ સ્વયમાતૃણ્ણાનન્તર્હિતાસ્તદસ્યૈ પશૂન્દધાત્યુત્તરામુત્તરાંસ્તદસ્યૈ પશૂન્દધાતિ -

યદ્વેવ દૂર્વેષ્ટકામુપદધાતિ । પ્રજાપતેર્વિસ્રસ્તસ્ય યાનિ લોમાન્યશીયન્ત તા ઇમા ઓષધયોઽભવન્નથાસ્માત્પ્રાણો મધ્યત ઉદક્રામત્તસ્મિન્નુત્ક્રાન્તેઽપદ્યત -

સોઽબ્રવીત્ । અયં વાવ માઽધૂર્વીદિતિ યદબ્રવીદધૂર્વીન્મેતિ તસ્માદ્ધૂર્વા ધૂર્વા હ વૈ તાં દૂર્વેત્યાચક્ષતે પરોઽક્ષં પરોઽક્ષકામા હિ દેવાસ્તદેતત્ક્ષત્રં પ્રાણો હ્યેષ રસો લોમાન્યન્યા ઓષધય એતામુપદધત્સર્વા ઓષધીરુપદધાતિ -

તં યત્ર દેવાઃ સમસ્કુર્વંસ્તદસ્મિન્નેતં પ્રાણં રસં મધ્યતોઽદધુસ્તથૈવાસ્મિન્નયમેતદ્દધાતિ તામનન્તર્હિતાં સ્વયમાતૃણ્ણાયા ઉપદધાતીયં વૈ સ્વયમાતૃણ્ણાનન્નર્હિતાસ્તદસ્યા ઓષધીર્દધાત્યુત્તરામુત્તરાસ્તદસ્યા ઓષધીર્દધાતિ સા સ્યાત્સમૂલા સાગ્રા કૃત્સ્નતાયૈ। યથા સ્વયમાતૃણ્ણાયામુપહિતા ભૂમિં પ્રાપ્નુયાદેવમુપદધ્યાદસ્યાં હ્યેવૈતા જાયન્ત ઇમામનુ પ્રરોહન્તિ -

કાણ્ડાત્કાણ્ડાત્પ્રરોહન્તી । પરુષઃ પરુષસ્પરીતિ કાણ્ડાત્કાણ્ડાદ્ધ્યેષા પર્વણઃ પર્વણઃ પ્રરોહત્યેવા નો દૂર્વે પ્રતનુ સહસ્રેણ શતેન ચેતિ યથૈવ યજુસ્તથા બન્ધુઃ -

યા શતેન પ્રતનોષિ । સહસ્રેણ વિરોહસીતિ શતેન હ્યેષા પ્રતનોતિ સહસ્રેણ વિરોહતિ તસ્યાસ્તે દેવીષ્ટકે વિધેમ હવિષા વયમિતિ યથૈવ યજુસ્તથા બન્ધુર્દ્વાભ્યામુપદધાતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ સાદયિત્વા સૂદદોહસાધિવદતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથ દ્વિયજુષમુપદધાતિ । ઇન્દ્રાગ્ની અકામયેતાં સ્વર્ગં લોકમિયાવેતિ તાવેતામિષ્ટકામપશ્યતાં દ્વિયજુષમિમામેવ તામુપાદધાતાં તામુપધાયાસ્યૈ પ્રતિષ્ઠાયૈ સ્વર્ગં લોકમૈતાં તથૈવૈતદ્યજમાનો યદ્દ્વિયજુષમુપદધાતિ યેન રૂપેણ યત્કર્મ કૃત્વેન્દ્રાગ્ની સ્વર્ગં લોકમૈતાં તેન રૂપેણ તત્કર્મ કૃત્વા સ્વર્ગં લોકમયાનીતિ સા યદ્દ્વિયજુર્નામ દ્વે હ્યેતાં દેવતે અપશ્યતાં યદ્વેવ દ્વિયજુષમુપદધાતિ યજમાનો વૈ દ્વિયજુઃ -

તદાહુઃ । યદસાવેવ યજમાનો યોઽસૌ હિરણ્મયઃ પુરુષોઽથ કતમદસ્યેદં રૂપમિતિ દૈવો વા અસ્ય સ આત્મા મનુષોઽયં તદ્યત્સ હિરણ્મયો ભવત્યમૃતં વાઽઅસ્ય તદ્રૂપં દેવરૂપમમૃતં હિરણ્યમથ યદિયં મૃદઃ કૃતા ભવતિ માનુષં હ્યસ્યેદં રૂપમ્ -

સ યદમૂમેવોપદધ્યાત્ । નેમામપશિંષ્યાત્ક્ષિપ્રે હાસ્માલ્લોકાદ્યજમાનઃ પ્રેયાદથ યદિમામપશિનષ્ટિ યદેવાસ્યેદં માનુષં રૂપં તદસ્યૈતદપશિનષ્ટિ તથો હાનેનાત્મના સર્વમાયુરેતિ -

સ યન્નાનૂપદધ્યાત્ । ન હૈતં દૈવમાત્માનમનુપ્રજાનીયાદથ યદનૂપદધાતિ તથો હૈતં દૈવમાત્માનમનુપ્રજાનાતિ તામનન્તર્હિતાં દૂર્વેષ્ટકાયા ઉપદધાતિ પશવો વૈ દૂર્વેષ્ટકા યજમાનં તત્પશુષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ -

તદાહુઃ । કથમસ્યૈતાવાત્માનૌ પ્રાણેન સંતતાવવ્યવચ્છિન્નૌ ભવત ઇતિ પ્રાણો વૈ સ્વયમાતૃણ્ણા પ્રાણો દૂર્વેષ્ટકા યજમાનો દ્વિયજુઃ સ યદનન્તર્હિતાં સ્વયમાતૃણ્ણાયૈ દૂર્વેષ્ટકામુપદધાતિ પ્રાણેણૈવ તત્પ્રાણં સંતનોતિ સંદધાત્યથ યદનન્તર્હિતાં દૂર્વેષ્ટકાયૈ દ્વિયજુષમુપદધાતિ પ્રાણો વૈ દૂર્વેષ્ટકા યજમાનો દ્વિયજુરેવમુ હાસ્યૈતાવાત્માનૌ પ્રાણેન સંતતાવવ્યવચ્છિન્નૌ ભવતઃ -

યાસ્તે અગ્ને સૂર્યે રુચો । યા વો દેવાઃ સૂર્યે રુચ ઇતિ રુચં રુચમિત્યમૃતત્વં વૈ રુગમૃતત્વમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ દ્વાભ્યામુપદધાતિ તસ્યોક્તો બન્ધુરથો દ્વયં હ્યેવૈતદ્રૂપં મૃચ્ચાપશ્ચ સાદયિત્વા સૂદદોહસાધિવદતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથ રેતઃસિચા ઉપદધાતિ । ઇમૌ વૈ લોકૌ રેતઃસિચાવિમૌ હ્યેવ લોકૌ રેતઃ સિઞ્ચત ઇતો વા અયમૂર્ધ્વં રેતઃ સિઞ્ચતિ ધૂમં સામુત્ર વૃષ્ટિર્ભવતિ તામસાવમુતોવૃષ્ટિં તદિમા અન્તરેણ પ્રજાયન્તે તસ્માદિમૌ લોકૌ રેતઃસિચૌ -

વિરાડ્જ્યોતિરધારયદિતિ । અયં વૈ લોકો વિરાટ્સ ઇમમગ્નિં જ્યોતિર્ધારયતિ સ્વરાડ્જ્યોતિરધારયદિત્યસૌ વૈ લોકઃ સ્વરાટ્સો મુમાદિત્યં જ્યોતિર્ધારયતિ વિરાડ્વહેમૌ લોકૌ સ્વરાટ્ચ નાનોપદધાતિ નાના હીમૌ લોકૌ સકૃત્સાદયતિ સમાનં તત્કરોતિ તસ્માદુ હાનયોર્લોકયોરન્તાઃ સમાયન્તિ -

યદ્વેવ રેતઃસિચા ઉપદધાતિ । આણ્ડૌ વૈ રેતઃસિચૌ યસ્ય હ્યાણ્ડૌ ભવતઃ સ એવ રેતઃ સિઞ્ચતિ વિરાડ્જ્યોતિરધારયત્સ્વરાડ્જ્યોતિરધારયદિતિ વિરાડ્વહેમાવાણ્ડૌ સ્વરાટ્ચ તાવેતજ્જ્યોતિર્ધારયતો રેત એવ પ્રજાપતિમેવ નાનોપદધાતિ નાના હીમાવાણ્ડૌ સકૃત્સાદયતિ સમાનં તત્કરોતિ તસ્માત્સમાનસમ્બન્ધનૌ તે અનન્તર્હિતે દ્વિયજુષ ઉપદધાતિ યજમાનો વૈ દ્વિયજુરનન્તર્હિતૌ તદ્યજમાનાદાણ્ડૌ દધાતિ -

અથ વિશ્વજ્યોતિષમુપદધાતિ । અગ્નિર્વૈ પ્રથમા વિશ્વજ્યોતિરગ્નિર્હ્યેવાસ્મિંલોકે વિશ્વં જ્યોતિરગ્નિમેવૈતદુપદધાતિ તામનન્તર્હિતાં રેતઃસિગ્ભ્યામુપદધાતીમૌ વૈ લોકૌ રેતઃસિચાવનન્તર્હિતં તદાભ્યાં લોકાભ્યામગ્નિં દધાત્યન્તરેવોપદધાત્યન્તરેવ હીમૌ લોકાવગ્નિઃ -

યદ્વેવ વિશ્વજ્યોતિષમુપદધાતિ । પ્રજા વૈ વિશ્વજ્યોતિઃ પ્રજા હ્યેવ વિશ્વં જ્યોતિઃ પ્રજનનમેવૈતદુપદધાતિ તામનન્તર્હિતાં રેતઃસિગ્ભ્યામુપદધાત્યાણ્ડૌ વૈ રેતઃસિચાવનન્તર્હિતાં તદાણ્ડાભ્યાં પ્રજાતિં દધાત્યન્તરેવોપદધાત્યન્તરેવ હ્યાણ્ડૌ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે -

પ્રજાપતિષ્ટ્વા સાદયત્વિતિ । પ્રજાપતિર્હ્યેતાં પ્રથમાં ચિતિમપશ્યત્પૃષ્ઠે પૃથિવ્યા જ્યોતિષ્મતીમિતિ પૃષ્ઠે હ્યયં પૃથિવ્યૈ જ્યોતિષ્માનગ્નિઃ -

વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય । વ્યાનાયેતિ પ્રાણો વૈ વિશ્વજ્યોતિઃ સર્વસ્મા ઉ એતસ્મૈ પ્રાણો વિશ્વં જ્યોતિર્યચ્છેતિ સર્વં જ્યોતિર્યચ્છેત્યેતદગ્નિષ્ટેઽધિપતિરિત્યગ્નિમેવાસ્યા અધિપતિં
કરોતિ સાદયિત્વા સૂદદોહસાધિવદતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથઽર્તવ્યે ઉપદધાતિ । ઋતવ એતે યદૃતવ્યે ઋતૂનેવૈતદુપદધાતિ મધુશ્ચ માધવશ્ચ વાસન્તિકાવૃતૂ ઇતિ નામની એનયોરેતે નામભ્યામેવૈને એતદુપદધાતિ દ્વે ઇષ્ટકે ભવતો દ્વૌ હિ માસાવૃતુઃ સકૃત્સાદયત્યેકં તદૃતું કરોતિ -

તદ્યદેતે અત્રોપદધાતિ । સંવત્સર એષોઽગ્નિરિમ ઉ લોકાઃ સંવત્સરસ્તસ્યાયમેવ લોકઃ પ્રથમા ચિતિરયમસ્ય લોકો વસન્ત ઋતુસ્તદ્યદેતે અત્રોપદધાતિ યદેવાસ્યૈતે આત્મનસ્તદસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાતિ તસ્માદેતે અત્રોપદધાતિ -

યદ્વેવૈતે અત્રોપદધાતિ । પ્રજાપતિરેષોઽગ્નિઃ સંવત્સર ઉ પ્રજાપતિસ્તસ્ય પ્રતિષ્ઠૈવ પ્રથમા ચિતિઃ પ્રતિષ્ઠો અસ્ય વસન્ત ઋતુસ્તદ્યદેતે અત્રોપદધાતિ યદેવાસ્યૈતે આત્મનસ્તદસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાતિ તસ્માદેતે અત્રોપદધાતિ તે અનન્તર્હિતે વિશ્વજ્યોતિષ ઉપદધાતિ પ્રજા વૈ વિશ્વજ્યોતિરનન્તર્હિતાસ્તત્પ્રજા ઋતુભ્યો દધાતિ તસ્માત્પ્રજા ઋતૂનેવાનુપ્રજાયન્ત ઋતુભિર્હ્યેવ ગર્ભે સન્તં સમ્પશ્યન્ત્યૃતુભિર્જાતમ્-

અથાષાઢામુપદધાતિ । ઇયં વા અષાઢેમામેવૈતદુપદધાતિ તાં પૂર્વાર્ધ ઉપદધાતિ પ્રથમા હીયમસૃજ્યત -

સા યદષાઢા નામ । દેવાશ્ચાસુરાશ્ચોભયે પ્રાજાપત્યા અસ્પર્ધન્ત તે દેવા એતામિષ્ટકામપશ્યન્નષાઢામિમામેવ તામુપાદધત તામુપધાયાસુરાન્ત્સપત્નાન્ભ્રાતૃવ્યાનસ્માત્સર્વસ્માદસહન્ત યદસહન્ત તસ્માદષાઢા તથૈવૈતદ્યજમાન એતામુપધાય દ્વિષન્તમ્ભ્રાતૃવ્યમસ્માત્સર્વસ્માત્સહતે -

યદ્વેવાષાઢામુપદધાતિ । વાગ્વા અષાઢા વાચૈવ તદ્દેવા અસુરાન્ત્સપત્નાન્ભ્રાતૃવ્યાનસ્માત્સર્વસ્માદસહન્ત તથૈવૈતદ્યજમાનો વાચૈવ દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યમસ્માત્સર્વસ્માત્સહતે વાચમેવ તદ્દેવા ઉપાદધત તથૈવૈતદ્યજમાનો વાચમેવોપધત્તે -

સેયં વામભૃત્ । પ્રાણા વૈ વામં યદ્ધિ કિં ચ પ્રાણીયં તત્સર્વં બિભર્તિ તેનેયં વામભૃદ્વાગ્ઘ ત્વેવ વામભૃત્પ્રાણા વૈ વામં વાચિ વૈ પ્રાણેભ્યોઽન્નં ધીયતે તસ્માદ્વાગ્વામભૃત્ -

ત એતે સર્વે પ્રાણા યદષાઢા । તાં પૂર્વાર્ધ ઉપદધાતિ પુરસ્તાત્તત્પ્રાણાન્દધાતિ તસ્માદિમે પુરસ્તાત્પ્રાણાસ્તાન્નાન્યયા યજુષ્મત્યેષ્ટકયા પુરસ્તાત્પ્રત્યુપદધ્યાદેતસ્યાં ચિતૌ નેત્પ્રાણાનપિદધાનીતિ -

યદ્વપસ્યાઃ પઞ્ચ પુરસ્તાદુપદધાતિ । અન્નં વા આપોઽનપિહિતા વા અન્નેન પ્રાણાસ્તામનન્તર્હિતામૃતવ્યાભ્યામુપદધાત્યૃતુષુ તદ્વાચં પ્રતિષ્ઠાપયતિ સેયં વાગૃતુષુ પ્રતિષ્ઠિતા વદતિ -

તદાહુઃ । યત્પ્રજા વિશ્વજ્યોતિર્વાગષાઢાઽથ કસ્માદન્તરેણઽર્તવ્યે ઉપદધાતીતિ સંવત્સરો વા ઋતવ્યે સંવત્સરેણ તત્પ્રજાભ્યો વાચમન્તર્દધાતિ તસ્માત્સંવત્સરવેલાયાં પ્રજા વાચં પ્રવદન્તિ -

અષાઢાસિ સહમાનેતિ । અસહન્ત હ્યેતયા દેવા અસુરાન્ત્સહસ્વારાતીઃ સહસ્વ પૃતનાયત ઇતિ યથૈવ યજુસ્તથા બન્ધુઃ સહસ્રવીર્યાસિ સા મા જિન્વેતિ સર્વં વૈ સહસ્રં સર્વવીર્યાઽસિ સા મા જિન્વેત્યેતત્સાદયિત્વા સૂદદોહસાધિવદતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

તદાહુઃ । કસ્માદભિસ્વયમાતૃણ્ણમન્યા ઇષ્ટકા ઉપધીયન્તે પ્રાચ્ય એતા ઇતિ દ્વે વૈ યોની ઇતિ બ્રૂયાદ્દેવયોનિરન્યો મનુષ્યયોનિરન્યઃ પ્રાચીનપ્રજનના વૈ દેવાઃ પ્રતીચીનપ્રજનના મનુષ્યાસ્તદ્યદેતાઃ પ્રાચીરુપદધાતિ દેવયોનેરેવૈતદ્યજમાનં પ્રજનયતિ -