Shatapatha Brahmana · Verses 7.4-2

ātmannagniṃ gṛhṇīte ceṣyan / ātmano vā etamadhijanayati yādṛśādvai jāyate tādṛṅṅeva bhavati sa yadātmannagṛhītvāgniṃ cinuyānmanuṣyādeva manuṣyaṃ janayenmartyānmartyamanapahatapāpmano'napahatapāpmānamatha yadātmannagniṃ gṛhītvā cinoti tadagnerevādhyagniṃ janayatyamṛtādamṛtamapahatapāpmano'pahatapāpmānam -

sa gṛhṇāti / mayi gṛhṇāmyagre agnimiti tadātmannevāgre'gniṃ gṛhṇāti rāyaspoṣāya suprajāstvāya suvīryāyeti tadu sarvā āśiṣa ātmangṛhṇīte māmu devatāḥ sacantāmiti tadu sarvāndevānātmangṛhṇīte tadyatkiṃ cātmano'dhi janayiṣyanbhavati tatsarvamātmangṛhṇīte sa vai tiṣṭhannātmannagniṃ gṛhītvānūpaviśya cinoti paśureṣa yadagnistasmātpaśustiṣṭhangarbhaṃ dhitvānūpaviśya vijāyate -

atha satyaṃ sāma gāyati / etadvai devā abruvantsatyamasya mukhaṃ karavāma te satyaṃ bhaviṣyāmaḥ satyaṃ no'nuvartsyati satyo naḥ sa kāmo bhaviṣyati yatkāmā etatkariṣyāmaha iti -

ta etatsatyaṃ sāma purastādagāyan / tadasya satyaṃ mukhamakurvaṃste satyamabhavantsatyamenānanvavartata satya eṣāṃ sa kāmo'bhavadyatkāmā etadakurvata -

tathaivaitadyajamānaḥ / yatsatyaṃ sāma purastādgāyati tadasya satyaṃ mukhaṃ karoti sa satyaṃ bhavati satyamenamanuvartate satyo'sya sa kāmo bhavati yatkāma etatkurute -

tadyattatsatyam / āpa eva tadāpo hi vai satyaṃ tasmādyenāpo yanti tatsatyasyarūpamityāhurapa eva tasya sarvasyāgramakurvaṃstasmādyadaivāpo yantyathedaṃ sarvaṃ jāyate yadidaṃ kiṃ ca -

atha puṣkaraparṇamupadadhāti / yonirvai puṣkaraparṇaṃ yonimevaitadupadadhāti -

yadveva puṣkaraparṇamupadadhāti / āpo vai puṣkaraṃ tāsāmiyaṃ parṇaṃ yathā ha vā idaṃ puṣkaraparṇamapsvadhyāhitamevamiyamapsvadhyāhitā seyaṃ yoniragneriyaṃ hyagnirasyai hi sarvo'gniścīyata imāmevaitadupadadhāti tāmanantarhitāṃ satyādupadadhātīmāṃ tatsatye pratiṣṭhāpayati tasmādiyaṃ satye pratiṣṭhitā tasmādviyameva satyamiyaṃ hyevaiṣāṃ lokānāmaddhātamām -

apāṃ pṛṣṭhamasi yoniragneriti / apāṃ hīyaṃ pṛṣṭhaṃ yonirhīyamagneḥ samudramabhitaḥ pinvamānamiti samudro hīmāmabhitaḥ pinvate vardhamāno mahāṃ ā ca puṣkara iti vardhamāno mahīyasva puṣkara ityetaddivo mātrayā varimṇā prathasvetyanuvimārṣṭyasau vā āditya eṣo'gnirno haitamanyo divo varimā yantumarhati dyaurbhūtvainaṃ yacchetyevaitadāha svarājopadadhāti svārājyaṃ hyapāṃ sādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuḥ -

atha rukmamupadadhāti / asau vā āditya eṣa rukma eṣa hīmāḥ sarvāḥ prajā atirocate roco ha vai taṃ rukma ityācakṣate paro'kṣaṃ paro'kṣakāmā hi devā amumevaitadādityamupadadhāti sa hiraṇmayo bhavati parimaṇḍala ekaviṃśatinirbādhastasyokto bandhuradhastānnirbādhamupadadhāti raśmayo vā etasya nirbādhā avastādu vā etasya raśmayaḥ -

taṃ puṣkaraparṇa upadadhāti / yonirvai puṣkaraparṇaṃ yonāvevainametatpratiṣṭhāpayati -

yadveva puṣkaraparṇa upadadhāti / pratiṣṭhā vai puṣkaraparṇamiyaṃ vai puṣkaraparṇamiyamu vai pratiṣṭhā yo vā asyāmapratiṣṭhito'pi dūre sannapratiṣṭhita eva sa raśmibhirvā eṣo'syāṃ pratiṣṭhito'syāmevainametatpratiṣṭhāyāṃ pratiṣṭhāpayati -

yadveva puṣkaraparṇa upadadhāti / indro vṛtraṃ hatvā nāstṛṣīti manyamāno'paḥ prāviśattā abravīdbibhemi vai puraṃ me kuruteti sa yo'pāṃ rasa āsīttamūrdhvaṃ samudauhaṃstāmasmai puramakurvaṃstadyadasmai puramakurvaṃstasmātpūṣkarampūṣkaraṃ ha vai tatpuṣkaramityācakṣate paro'kṣaṃ paro'kṣakāmā hi devāstadyatpuṣkaraparṇa upadadhāti yamevāsyaitamāpo rasaṃ samudauhanyāmasmai puramakurvaṃstasminnevainametatpratiṣṭhāpayati -

brahma jajñānaṃ prathamaṃ purastāditi / asau vā ādityo brahmāharahaḥ purastājjāyate vi sīmataḥ suruco vena āvariti madhyaṃ vai sīmeme lokāḥ suruco'sāvādityo veno yadvai prajijaniṣamāṇo'venattasmādvenastāneṣa sīmato madhyato vivṛṇvannudeti sa budhnyā upamā asya viṣṭhā iti diśo vā asya budhnyā upamā viṣṭhāstā hyeṣa upavitiṣṭhate sataśca yonimasataśca vivaritīme vai lokāḥ sataśca yonirasataśca yacca hyasti yacca na tadebhya eva lokebhyo jāyate triṣṭubhopadadhāti traiṣṭubho hyeṣa sādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuḥ -

atha puruṣamupadadhāti / sa prajāpatiḥ so'gniḥ sa yajamānaḥ sa hiraṇmayo bhavati jyotirvai hiraṇyaṃ jyotiragniramṛtaṃ hiraṇyamamṛtamagniḥ puruṣo bhavati puruṣo hi prajāpatiḥ -

yadveva puruṣamupadadhāti / prajāpatervisrastādramyā tanūrmadhyata udakrāmattasyāmenamutkrāntāyāṃ devā ajahustaṃ yatra devāḥ samaskurvaṃstadasminnetāṃ ramyāṃ tanūṃ madhyato'dadhustasyāmasya devā aramanta tadyadasyaitasyāṃ ramyāyāṃ tanvāṃ devā aramanta tasmāddhiramyaṃ hiramyaṃ ha vai taddhiraṇyamityācakṣate paro'kṣaṃ paro'kṣakāmā hi devāstathaivāsminnayametāṃ ramyāṃ tanūṃ madhyato dadhāti tasyāmasya devāramante prāṇo vā asya sā ramyā tanūḥ prāṇamevāsminnetaṃ madhyato dadhāti -

taṃ rukma'upadadhāti / asau vā āditya eṣa rukmo'tha ya eṣa etasminmaṇḍale puruṣaḥ sa eṣa tamevaitadupadadhāti -

uttānamupadadhāti / etadvai devā abruvanyadi vā imāvarvāñcā upadhāsyāmaḥ sarvamevedaṃ pradhakṣyato yadyu parāñcau parāñcāveva tapsyato yadyu samyañcāvantaraivaitāvetajjyotirbhaviṣyatyatho anyo'nyaṃ hiṃsiṣyata iti te'rvāñcamanyamupādadhuḥ parāñcamanyaṃ sa eṣa raśmibhirarvāṅtapati rukmaḥ prāṇaireṣa ūrdhvaḥ puruṣaḥ prāñcamupadadhāti prāṅhyeṣo'gniścīyate-

hiraṇyagarbhaḥ samavartatāgra iti / hiraṇyagarbho hyeṣa samavartatāgre bhūtasya jātaḥ patireka āsīdityeṣa hyasya sarvasya bhūtasya jātaḥ patireka āsītsa dādhāra pṛthivīṃ dyāmutemāmityeṣa vai divaṃ ca pṛthivīṃ ca dādhāra kasmai devāya haviṣā vidhemeti prajā patirvai kastasmai haviṣā vidhemetyetat -

drapsaścaskanda pṛthivīmanu dyāmiti / asau vā ādityo drapsaḥ sa divaṃ ca pṛthivīṃ ca skandatītyamūmitīmāmimaṃ ca yonimanu yaśca pūrva itīmaṃ ca lokamamuṃcetyetadatho yaccedametarhi cīyate yaccādaḥ pūrvamacīyateti samānaṃ yonimanusaṃcarantamiti samānaṃ hyeṣa etaṃ yonimanu saṃcarati drapsaṃ juhomyanu sapta hotrā ityasau vā ādityo drapso diśaḥ sapta hotrā amuṃ tadādityaṃ dikṣu pratiṣṭhāpayati -

dvābhyāmupadadhāti / dvipādyajamāno yajamāno'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadupadadhāti triṣṭubbhyāṃ traiṣṭubho hyeṣa sādayitvā sūdadohasādhivadati tasyokto bandhuḥ -

atha sāma gāyati / etadvai devā etaṃ puruṣamupadhāya tametādṛśamevāpaśyanyathaitacchuṣkaṃ phalakam-

te'bruvan / upa tajjānīta yathāsminpuruṣe vīryaṃ dadhāmeti te'bruvaṃścetayadhvamiti citimicchateti vāva tadabruvaṃstadicchata yathāsminpuruṣe vīryaṃ dadhāmeti-

te cetayamānāḥ /etatsāmāpaśyaṃstadagāyaṃstadasminvīryamadadhustathaivāsminnayametaddadhāti puruṣe gāyati puruṣe tadvīryaṃ dadhāti citre gāyati sarvāṇi hi citrāṇyagnistamupadhāya na purastātparīyānnenmāyamagnirhinasaditi -

atha sarpanāmairupatiṣṭhate / ime vai lokāḥ sarpāste hānena sarveṇa sarpanti yadidaṃ kiṃ ca sarveṣāmu haiṣa devānāmātmā yadagniste devā etamātmānamupadhāyābibhayuryadvai na ime lokā anenātmanā na sarpeyuriti -

ta etāni sarpanāmānyapaśyan / tairupātiṣṭhanta tairasmā imāṃllokānasthāpayaṃstairanamayanyadanamayaṃstasmātsarpanāmāni tathaivaitadyajamāno yatsarpanāmairupatiṣṭhata imānevāsmā etallokāntsthāpayatīmāṃllokānnamayati tatho hāsyaita'etenātmanā na sarpanti-

yadveva sarpanāmairupatiṣṭhata / ime vai lokāḥ sarpā yaddhi kiṃ ca sarpatyeṣveva tallokeṣu sarpati tadyatsarpanāmairupatiṣṭhate yaivaiṣu lokeṣu nāṣṭrā yovyadhvaro yā śimidā tadevaitatsarvaṃ śamayati-

namo'stu sarpebhyo ye ke ca pṛthivīmanu / ye antarikṣe ye divi tebhyaḥ sarpebhyo nama iti ya evaiṣu triṣu lokeṣu sarpāstebhya etannamaskaroti -

yā iṣavo yātudhānānāmiti / yātudhānapreṣitā haike daśanti ye vā vanaspatīmanu ye vāvaṭeṣu śerate tebhyaḥ sarpebhyo nama iti ye caiva vanaspatiṣu sarpā ye cāvaṭeṣu śerate tebhya etannamaskaroti -

ye vā'mī rocane divo / ye vā sūryasya raśmiṣu yeṣāmapsu sadaskṛtaṃ tebhyaḥ sarpebhyo nama iti yatra yatraite tadevaibhya etannamaskaroti namo nama iti yajño vai namo yajñenaivainānetannamaskāreṇa namasyati tasmādu ha nāyajñiyaṃ brūyānnamasta iti yathā hainaṃ brūyādyajñasta iti tādṛktat -

tribhirupatiṣṭhate / traya ime lokā atho trivṛdagniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivāsmā etadimāṃllokāntsthāpayatyatho tāvataivaitadidaṃ sarvaṃ śamayati tiṣṭhannupatiṣṭhate tiṣṭhantīva vā ime lokā atho tiṣṭhanvai vīryavattaraḥ -

athainamupaviśyābhijuhoti / ājyena pañcagṛhītena tasyokto bandhuḥ sarvataḥ parisarpaṃ sarvābhya evainametaddigbhyo'nnena prīṇāti -

yadvevainamabhijuhoti / etadvai devā etamātmānamupadhāyābibhayuryadvai na imamiha rakṣāṃsi nāṣṭrā na hanyuriti ta etānrākṣoghnānpratisarānapaśyankṛṇuṣva pājaḥ prasitiṃ na pṛthvīmiti rākṣoghnā vai pratisarāsta etaiḥ pratisaraiḥ sarvābhyo digbhyo rakṣāṃsi nāṣṭrā apahatyābhaye'nāṣṭra etamātmānaṃ samaskurvata tathaivaitadyajamāna etaiḥ pratisaraiḥ sarvābhyo digbhyo rakṣāṃsi nāṣṭrā apahatyābhaye'nāṣṭra etamātmānaṃ saṃskurute-

ājyena juhoti / vajro vā ājyaṃ vajreṇaivaitadrakṣāṃsi nāṣṭrā apahanti pañcagṛhītena pañcacitiko'gniḥ pañca'rtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivaitadrakṣāṃsi nāṣṭrā apahantyāgneyībhiragnirvai jyotī rakṣohāgninaivaitadrakṣāṃsi nāṣṭrā apahanti triṣṭubbhirvajro vai triṣṭubvajreṇaivaitadrakṣāṃsi nāṣṭrā apahanti sarvataḥ parisarpaṃ sarvābhya evaitaddigbhyo rakṣāṃsi nāṣṭrā apahanti -

paścādagneḥ prāṅāsīno /'thottarato dakṣiṇātha purastātpratyaṅṅatha jaghanena parītya dakṣiṇata udaṅṅāsīnastaddakṣiṇāvṛttaddhi devatrāthānuparītya paścātprāṅāsīnastatho hāsyaitatprāgeva karma kṛtaṃ bhavati -

atha srucā upadadhāti / bāhū vai srucau bāhū evāsminnetatpratidadhāti te yatsrucau bhavataḥ srucau hi bāhū idameva kapucchalamayaṃ daṇḍo dve bhavato dvau hīmau bāhū pārśvata upadadhāti pārśvato hīmau bāhū -

kārṣmaryamayīṃ dakṣiṇata upadadhāti / etadvai devā abibhayuryadvai no yajñaṃ dakṣiṇato rakṣāṃsi nāṣṭrā na hanyuriti ta etaṃ rakṣohaṇaṃ vanaspatimapaśyankārṣmaryaṃ ta etena vanaspatinā dakṣiṇato rakṣāṃsi nāṣṭrā apahatyābhaye'nāṣṭra etaṃ yajñamatanvata tathaivaitadyajamāna etena vanaspatinā dakṣiṇato rakṣāṃsi nāṣṭrā apahatyābhaye'nāṣṭra etaṃ yajñaṃ tanuta ājyena pūrṇā bhavati vajro vā ājyaṃ vajreṇaivaitaddakṣiṇato rakṣāṃsi nāṣṭrā apahanti -

athaudumbarīmuttarata upadadhāti / ūrgvai rasa udumbara ūrjamevāsminnetadrasaṃ dadhāti dadhnā pūrṇā bhavati raso vai dadhi rasamevāsminnetaddadhāti -

yadveva srucā upadadhāti / prajāpatervisrastasyāgnisteja ādāya dakṣiṇā'karṣatso'trodaramadyatkṛṣṭvodaramattasmātkārṣmaryo'thāsyendra oja ādāyodaṅṅudakrāmatsa udumbaro'bhavat-

tāvabravīt / upa metaṃ prati ma etaddhattaṃ yena me yuvamudakramiṣṭamiti tābhyāṃ vai nau sarvamannaṃ prayaccheti tau vai mā bāhū bhūtvā prapadyethāmiti tatheti tābhyāṃ vai sarvamannaṃ prāyacchattāvenaṃ bāhū bhūtvā prāpadyetāṃ tasmādbāhubhyāmevānnaṃ kriyate bāhubhyāmadyate bāhubhyāṃ hi sa sarvamannamprāyacchat -

sa kārṣmaryamayīṃ dakṣiṇata upadadhāti / agneṣṭvā tejasā sādayāmīti yadevāsya tadagnisteja ādāya dakṣiṇākarṣattadasminnetatpratidadhātyagnirmūrdhā divaḥ kakudityeṣa u so'gnirgāyatryā gāyatro'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivaināmetadupadadhāti ghṛtena pūrṇā bhavatyāgneyaṃ vai ghṛtaṃ svenaivainametadbhāgena svena rasena prīṇāti -

athaudumbarīmuttarata upadadhāti / indrasya tvaujasā sādayāmīti yadevāsya tadindra oja ādāyodaṅṅudakrāmattadasminnetatpratidadhāti bhuvo yajñasya rajasaśca netetyeṣa u sa indraḥ sā yadāgneyyagnikarma hyatha yattriṣṭuptraiṣṭubho hīndra aindrāgno'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivaināmetadupadadhātīndrāgnī vai sarve devāḥ sarvadevatyo'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivaināmetadupadadhāti dadhnā pūrṇā bhavatyaindraṃ vai dadhi svenaivainametadbhāgena svena rasena prīṇāti -

tāvasyaitāvindrāgnī eva bāhū / tāvenaṃ tejasā ca vīryeṇa ca saha prapadyete sa sampratyuraḥ puruṣamākāśya yatrābhyāpnoti tadālikhyaine'upadadhātyeṣa haitayorlokaḥ -

te haike tiraścyā upadadhati / tiryañcau vā imau bāhū iti na tathā kuryātprācyāvevopadadhyātprāṅhyeṣo'gniścīyate'tho evaṃ vai bāhū vīryavattarau te nānopadadhāti nānā sādayati nānā sūdadohasādhivadati nānā hīmau bāhū -

tadāhuḥ / naitasya puruṣasya bāhū kuryādetau vā asya bāhū ye ete srucau nedatirecayānīti sa vai kuryādevaitau vā asya bāhū anvete srucāvatho etau pakṣāvatho yānyetasminnagnau rūpāṇyupadhāsyanbhavati yāntstomānyāni pṛṣṭhāni yāni chandāṃsyetayoreva sā saṃskṛtiretayorvṛddhistasmādu kuryādevaitasya puruṣasya bāhū -