શતપથબ્રાહ્મણમ્ · શ્લોક 7.4-2

આત્મન્નગ્નિં ગૃહ્ણીતે ચેષ્યન્ । આત્મનો વા એતમધિજનયતિ યાદૃશાદ્વૈ જાયતે તાદૃઙ્ઙેવ ભવતિ સ યદાત્મન્નગૃહીત્વાગ્નિં ચિનુયાન્મનુષ્યાદેવ મનુષ્યં જનયેન્મર્ત્યાન્મર્ત્યમનપહતપાપ્મનોઽનપહતપાપ્માનમથ યદાત્મન્નગ્નિં ગૃહીત્વા ચિનોતિ તદગ્નેરેવાધ્યગ્નિં જનયત્યમૃતાદમૃતમપહતપાપ્મનોઽપહતપાપ્માનમ્ -

સ ગૃહ્ણાતિ । મયિ ગૃહ્ણામ્યગ્રે અગ્નિમિતિ તદાત્મન્નેવાગ્રેઽગ્નિં ગૃહ્ણાતિ રાયસ્પોષાય સુપ્રજાસ્ત્વાય સુવીર્યાયેતિ તદુ સર્વા આશિષ આત્મન્ગૃહ્ણીતે મામુ દેવતાઃ સચન્તામિતિ તદુ સર્વાન્દેવાનાત્મન્ગૃહ્ણીતે તદ્યત્કિં ચાત્મનોઽધિ જનયિષ્યન્ભવતિ તત્સર્વમાત્મન્ગૃહ્ણીતે સ વૈ તિષ્ઠન્નાત્મન્નગ્નિં ગૃહીત્વાનૂપવિશ્ય ચિનોતિ પશુરેષ યદગ્નિસ્તસ્માત્પશુસ્તિષ્ઠન્ગર્ભં ધિત્વાનૂપવિશ્ય વિજાયતે -

અથ સત્યં સામ ગાયતિ । એતદ્વૈ દેવા અબ્રુવન્ત્સત્યમસ્ય મુખં કરવામ તે સત્યં ભવિષ્યામઃ સત્યં નોઽનુવર્ત્સ્યતિ સત્યો નઃ સ કામો ભવિષ્યતિ યત્કામા એતત્કરિષ્યામહ ઇતિ -

ત એતત્સત્યં સામ પુરસ્તાદગાયન્ । તદસ્ય સત્યં મુખમકુર્વંસ્તે સત્યમભવન્ત્સત્યમેનાનન્વવર્તત સત્ય એષાં સ કામોઽભવદ્યત્કામા એતદકુર્વત -

તથૈવૈતદ્યજમાનઃ । યત્સત્યં સામ પુરસ્તાદ્ગાયતિ તદસ્ય સત્યં મુખં કરોતિ સ સત્યં ભવતિ સત્યમેનમનુવર્તતે સત્યોઽસ્ય સ કામો ભવતિ યત્કામ એતત્કુરુતે -

તદ્યત્તત્સત્યમ્ । આપ એવ તદાપો હિ વૈ સત્યં તસ્માદ્યેનાપો યન્તિ તત્સત્યસ્યરૂપમિત્યાહુરપ એવ તસ્ય સર્વસ્યાગ્રમકુર્વંસ્તસ્માદ્યદૈવાપો યન્ત્યથેદં સર્વં જાયતે યદિદં કિં ચ -

અથ પુષ્કરપર્ણમુપદધાતિ । યોનિર્વૈ પુષ્કરપર્ણં યોનિમેવૈતદુપદધાતિ -

યદ્વેવ પુષ્કરપર્ણમુપદધાતિ । આપો વૈ પુષ્કરં તાસામિયં પર્ણં યથા હ વા ઇદં પુષ્કરપર્ણમપ્સ્વધ્યાહિતમેવમિયમપ્સ્વધ્યાહિતા સેયં યોનિરગ્નેરિયં હ્યગ્નિરસ્યૈ હિ સર્વોઽગ્નિશ્ચીયત ઇમામેવૈતદુપદધાતિ તામનન્તર્હિતાં સત્યાદુપદધાતીમાં તત્સત્યે પ્રતિષ્ઠાપયતિ તસ્માદિયં સત્યે પ્રતિષ્ઠિતા તસ્માદ્વિયમેવ સત્યમિયં હ્યેવૈષાં લોકાનામદ્ધાતમામ્ -

અપાં પૃષ્ઠમસિ યોનિરગ્નેરિતિ । અપાં હીયં પૃષ્ઠં યોનિર્હીયમગ્નેઃ સમુદ્રમભિતઃ પિન્વમાનમિતિ સમુદ્રો હીમામભિતઃ પિન્વતે વર્ધમાનો મહાં આ ચ પુષ્કર ઇતિ વર્ધમાનો મહીયસ્વ પુષ્કર ઇત્યેતદ્દિવો માત્રયા વરિમ્ણા પ્રથસ્વેત્યનુવિમાર્ષ્ટ્યસૌ વા આદિત્ય એષોઽગ્નિર્નો હૈતમન્યો દિવો વરિમા યન્તુમર્હતિ દ્યૌર્ભૂત્વૈનં યચ્છેત્યેવૈતદાહ સ્વરાજોપદધાતિ સ્વારાજ્યં હ્યપાં સાદયિત્વા સૂદદોહસાધિવદતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથ રુક્મમુપદધાતિ । અસૌ વા આદિત્ય એષ રુક્મ એષ હીમાઃ સર્વાઃ પ્રજા અતિરોચતે રોચો હ વૈ તં રુક્મ ઇત્યાચક્ષતે પરોઽક્ષં પરોઽક્ષકામા હિ દેવા અમુમેવૈતદાદિત્યમુપદધાતિ સ હિરણ્મયો ભવતિ પરિમણ્ડલ એકવિંશતિનિર્બાધસ્તસ્યોક્તો બન્ધુરધસ્તાન્નિર્બાધમુપદધાતિ રશ્મયો વા એતસ્ય નિર્બાધા અવસ્તાદુ વા એતસ્ય રશ્મયઃ -

તં પુષ્કરપર્ણ ઉપદધાતિ । યોનિર્વૈ પુષ્કરપર્ણં યોનાવેવૈનમેતત્પ્રતિષ્ઠાપયતિ -

યદ્વેવ પુષ્કરપર્ણ ઉપદધાતિ । પ્રતિષ્ઠા વૈ પુષ્કરપર્ણમિયં વૈ પુષ્કરપર્ણમિયમુ વૈ પ્રતિષ્ઠા યો વા અસ્યામપ્રતિષ્ઠિતોઽપિ દૂરે સન્નપ્રતિષ્ઠિત એવ સ રશ્મિભિર્વા એષોઽસ્યાં પ્રતિષ્ઠિતોઽસ્યામેવૈનમેતત્પ્રતિષ્ઠાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ -

યદ્વેવ પુષ્કરપર્ણ ઉપદધાતિ । ઇન્દ્રો વૃત્રં હત્વા નાસ્તૃષીતિ મન્યમાનોઽપઃ પ્રાવિશત્તા અબ્રવીદ્બિભેમિ વૈ પુરં મે કુરુતેતિ સ યોઽપાં રસ આસીત્તમૂર્ધ્વં સમુદૌહંસ્તામસ્મૈ પુરમકુર્વંસ્તદ્યદસ્મૈ પુરમકુર્વંસ્તસ્માત્પૂષ્કરમ્પૂષ્કરં હ વૈ તત્પુષ્કરમિત્યાચક્ષતે પરોઽક્ષં પરોઽક્ષકામા હિ દેવાસ્તદ્યત્પુષ્કરપર્ણ ઉપદધાતિ યમેવાસ્યૈતમાપો રસં સમુદૌહન્યામસ્મૈ પુરમકુર્વંસ્તસ્મિન્નેવૈનમેતત્પ્રતિષ્ઠાપયતિ -

બ્રહ્મ જજ્ઞાનં પ્રથમં પુરસ્તાદિતિ । અસૌ વા આદિત્યો બ્રહ્માહરહઃ પુરસ્તાજ્જાયતે વિ સીમતઃ સુરુચો વેન આવરિતિ મધ્યં વૈ સીમેમે લોકાઃ સુરુચોઽસાવાદિત્યો વેનો યદ્વૈ પ્રજિજનિષમાણોઽવેનત્તસ્માદ્વેનસ્તાનેષ સીમતો મધ્યતો વિવૃણ્વન્નુદેતિ સ બુધ્ન્યા ઉપમા અસ્ય વિષ્ઠા ઇતિ દિશો વા અસ્ય બુધ્ન્યા ઉપમા વિષ્ઠાસ્તા હ્યેષ ઉપવિતિષ્ઠતે સતશ્ચ યોનિમસતશ્ચ વિવરિતીમે વૈ લોકાઃ સતશ્ચ યોનિરસતશ્ચ યચ્ચ હ્યસ્તિ યચ્ચ ન તદેભ્ય એવ લોકેભ્યો જાયતે ત્રિષ્ટુભોપદધાતિ ત્રૈષ્ટુભો હ્યેષ સાદયિત્વા સૂદદોહસાધિવદતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથ પુરુષમુપદધાતિ । સ પ્રજાપતિઃ સોઽગ્નિઃ સ યજમાનઃ સ હિરણ્મયો ભવતિ જ્યોતિર્વૈ હિરણ્યં જ્યોતિરગ્નિરમૃતં હિરણ્યમમૃતમગ્નિઃ પુરુષો ભવતિ પુરુષો હિ પ્રજાપતિઃ -

યદ્વેવ પુરુષમુપદધાતિ । પ્રજાપતેર્વિસ્રસ્તાદ્રમ્યા તનૂર્મધ્યત ઉદક્રામત્તસ્યામેનમુત્ક્રાન્તાયાં દેવા અજહુસ્તં યત્ર દેવાઃ સમસ્કુર્વંસ્તદસ્મિન્નેતાં રમ્યાં તનૂં મધ્યતોઽદધુસ્તસ્યામસ્ય દેવા અરમન્ત તદ્યદસ્યૈતસ્યાં રમ્યાયાં તન્વાં દેવા અરમન્ત તસ્માદ્ધિરમ્યં હિરમ્યં હ વૈ તદ્ધિરણ્યમિત્યાચક્ષતે પરોઽક્ષં પરોઽક્ષકામા હિ દેવાસ્તથૈવાસ્મિન્નયમેતાં રમ્યાં તનૂં મધ્યતો દધાતિ તસ્યામસ્ય દેવારમન્તે પ્રાણો વા અસ્ય સા રમ્યા તનૂઃ પ્રાણમેવાસ્મિન્નેતં મધ્યતો દધાતિ -

તં રુક્મઽઉપદધાતિ । અસૌ વા આદિત્ય એષ રુક્મોઽથ ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષઃ સ એષ તમેવૈતદુપદધાતિ -

ઉત્તાનમુપદધાતિ । એતદ્વૈ દેવા અબ્રુવન્યદિ વા ઇમાવર્વાઞ્ચા ઉપધાસ્યામઃ સર્વમેવેદં પ્રધક્ષ્યતો યદ્યુ પરાઞ્ચૌ પરાઞ્ચાવેવ તપ્સ્યતો યદ્યુ સમ્યઞ્ચાવન્તરૈવૈતાવેતજ્જ્યોતિર્ભવિષ્યત્યથો અન્યોઽન્યં હિંસિષ્યત ઇતિ તેઽર્વાઞ્ચમન્યમુપાદધુઃ પરાઞ્ચમન્યં સ એષ રશ્મિભિરર્વાઙ્તપતિ રુક્મઃ પ્રાણૈરેષ ઊર્ધ્વઃ પુરુષઃ પ્રાઞ્ચમુપદધાતિ પ્રાઙ્હ્યેષોઽગ્નિશ્ચીયતે-

હિરણ્યગર્ભઃ સમવર્તતાગ્ર ઇતિ । હિરણ્યગર્ભો હ્યેષ સમવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિરેક આસીદિત્યેષ હ્યસ્ય સર્વસ્ય ભૂતસ્ય જાતઃ પતિરેક આસીત્સ દાધાર પૃથિવીં દ્યામુતેમામિત્યેષ વૈ દિવં ચ પૃથિવીં ચ દાધાર કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમેતિ પ્રજા પતિર્વૈ કસ્તસ્મૈ હવિષા વિધેમેત્યેતત્ -

દ્રપ્સશ્ચસ્કન્દ પૃથિવીમનુ દ્યામિતિ । અસૌ વા આદિત્યો દ્રપ્સઃ સ દિવં ચ પૃથિવીં ચ સ્કન્દતીત્યમૂમિતીમામિમં ચ યોનિમનુ યશ્ચ પૂર્વ ઇતીમં ચ લોકમમુંચેત્યેતદથો યચ્ચેદમેતર્હિ ચીયતે યચ્ચાદઃ પૂર્વમચીયતેતિ સમાનં યોનિમનુસંચરન્તમિતિ સમાનં હ્યેષ એતં યોનિમનુ સંચરતિ દ્રપ્સં જુહોમ્યનુ સપ્ત હોત્રા ઇત્યસૌ વા આદિત્યો દ્રપ્સો દિશઃ સપ્ત હોત્રા અમું તદાદિત્યં દિક્ષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ -

દ્વાભ્યામુપદધાતિ । દ્વિપાદ્યજમાનો યજમાનોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદુપદધાતિ ત્રિષ્ટુબ્ભ્યાં ત્રૈષ્ટુભો હ્યેષ સાદયિત્વા સૂદદોહસાધિવદતિ તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથ સામ ગાયતિ । એતદ્વૈ દેવા એતં પુરુષમુપધાય તમેતાદૃશમેવાપશ્યન્યથૈતચ્છુષ્કં ફલકમ્-

તેઽબ્રુવન્ । ઉપ તજ્જાનીત યથાસ્મિન્પુરુષે વીર્યં દધામેતિ તેઽબ્રુવંશ્ચેતયધ્વમિતિ ચિતિમિચ્છતેતિ વાવ તદબ્રુવંસ્તદિચ્છત યથાસ્મિન્પુરુષે વીર્યં દધામેતિ-

તે ચેતયમાનાઃ ।એતત્સામાપશ્યંસ્તદગાયંસ્તદસ્મિન્વીર્યમદધુસ્તથૈવાસ્મિન્નયમેતદ્દધાતિ પુરુષે ગાયતિ પુરુષે તદ્વીર્યં દધાતિ ચિત્રે ગાયતિ સર્વાણિ હિ ચિત્રાણ્યગ્નિસ્તમુપધાય ન પુરસ્તાત્પરીયાન્નેન્માયમગ્નિર્હિનસદિતિ -

અથ સર્પનામૈરુપતિષ્ઠતે । ઇમે વૈ લોકાઃ સર્પાસ્તે હાનેન સર્વેણ સર્પન્તિ યદિદં કિં ચ સર્વેષામુ હૈષ દેવાનામાત્મા યદગ્નિસ્તે દેવા એતમાત્માનમુપધાયાબિભયુર્યદ્વૈ ન ઇમે લોકા અનેનાત્મના ન સર્પેયુરિતિ -

ત એતાનિ સર્પનામાન્યપશ્યન્ । તૈરુપાતિષ્ઠન્ત તૈરસ્મા ઇમાંલ્લોકાનસ્થાપયંસ્તૈરનમયન્યદનમયંસ્તસ્માત્સર્પનામાનિ તથૈવૈતદ્યજમાનો યત્સર્પનામૈરુપતિષ્ઠત ઇમાનેવાસ્મા એતલ્લોકાન્ત્સ્થાપયતીમાંલ્લોકાન્નમયતિ તથો હાસ્યૈતઽએતેનાત્મના ન સર્પન્તિ-

યદ્વેવ સર્પનામૈરુપતિષ્ઠત । ઇમે વૈ લોકાઃ સર્પા યદ્ધિ કિં ચ સર્પત્યેષ્વેવ તલ્લોકેષુ સર્પતિ તદ્યત્સર્પનામૈરુપતિષ્ઠતે યૈવૈષુ લોકેષુ નાષ્ટ્રા યોવ્યધ્વરો યા શિમિદા તદેવૈતત્સર્વં શમયતિ-

નમોઽસ્તુ સર્પેભ્યો યે કે ચ પૃથિવીમનુ । યે અન્તરિક્ષે યે દિવિ તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમ ઇતિ ય એવૈષુ ત્રિષુ લોકેષુ સર્પાસ્તેભ્ય એતન્નમસ્કરોતિ -

યા ઇષવો યાતુધાનાનામિતિ । યાતુધાનપ્રેષિતા હૈકે દશન્તિ યે વા વનસ્પતીમનુ યે વાવટેષુ શેરતે તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમ ઇતિ યે ચૈવ વનસ્પતિષુ સર્પા યે ચાવટેષુ શેરતે તેભ્ય એતન્નમસ્કરોતિ -

યે વાઽમી રોચને દિવો । યે વા સૂર્યસ્ય રશ્મિષુ યેષામપ્સુ સદસ્કૃતં તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમ ઇતિ યત્ર યત્રૈતે તદેવૈભ્ય એતન્નમસ્કરોતિ નમો નમ ઇતિ યજ્ઞો વૈ નમો યજ્ઞેનૈવૈનાનેતન્નમસ્કારેણ નમસ્યતિ તસ્માદુ હ નાયજ્ઞિયં બ્રૂયાન્નમસ્ત ઇતિ યથા હૈનં બ્રૂયાદ્યજ્ઞસ્ત ઇતિ તાદૃક્તત્ -

ત્રિભિરુપતિષ્ઠતે । ત્રય ઇમે લોકા અથો ત્રિવૃદગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવાસ્મા એતદિમાંલ્લોકાન્ત્સ્થાપયત્યથો તાવતૈવૈતદિદં સર્વં શમયતિ તિષ્ઠન્નુપતિષ્ઠતે તિષ્ઠન્તીવ વા ઇમે લોકા અથો તિષ્ઠન્વૈ વીર્યવત્તરઃ -

અથૈનમુપવિશ્યાભિજુહોતિ । આજ્યેન પઞ્ચગૃહીતેન તસ્યોક્તો બન્ધુઃ સર્વતઃ પરિસર્પં સર્વાભ્ય એવૈનમેતદ્દિગ્ભ્યોઽન્નેન પ્રીણાતિ -

યદ્વેવૈનમભિજુહોતિ । એતદ્વૈ દેવા એતમાત્માનમુપધાયાબિભયુર્યદ્વૈ ન ઇમમિહ રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા ન હન્યુરિતિ ત એતાન્રાક્ષોઘ્નાન્પ્રતિસરાનપશ્યન્કૃણુષ્વ પાજઃ પ્રસિતિં ન પૃથ્વીમિતિ રાક્ષોઘ્ના વૈ પ્રતિસરાસ્ત એતૈઃ પ્રતિસરૈઃ સર્વાભ્યો દિગ્ભ્યો રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા અપહત્યાભયેઽનાષ્ટ્ર એતમાત્માનં સમસ્કુર્વત તથૈવૈતદ્યજમાન એતૈઃ પ્રતિસરૈઃ સર્વાભ્યો દિગ્ભ્યો રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા અપહત્યાભયેઽનાષ્ટ્ર એતમાત્માનં સંસ્કુરુતે-

આજ્યેન જુહોતિ । વજ્રો વા આજ્યં વજ્રેણૈવૈતદ્રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા અપહન્તિ પઞ્ચગૃહીતેન પઞ્ચચિતિકોઽગ્નિઃ પઞ્ચઽર્તવઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈતદ્રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા અપહન્ત્યાગ્નેયીભિરગ્નિર્વૈ જ્યોતી રક્ષોહાગ્નિનૈવૈતદ્રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા અપહન્તિ ત્રિષ્ટુબ્ભિર્વજ્રો વૈ ત્રિષ્ટુબ્વજ્રેણૈવૈતદ્રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા અપહન્તિ સર્વતઃ પરિસર્પં સર્વાભ્ય એવૈતદ્દિગ્ભ્યો રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા અપહન્તિ -

પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાઙાસીનો ।ઽથોત્તરતો દક્ષિણાથ પુરસ્તાત્પ્રત્યઙ્ઙથ જઘનેન પરીત્ય દક્ષિણત ઉદઙ્ઙાસીનસ્તદ્દક્ષિણાવૃત્તદ્ધિ દેવત્રાથાનુપરીત્ય પશ્ચાત્પ્રાઙાસીનસ્તથો હાસ્યૈતત્પ્રાગેવ કર્મ કૃતં ભવતિ -

અથ સ્રુચા ઉપદધાતિ । બાહૂ વૈ સ્રુચૌ બાહૂ એવાસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાતિ તે યત્સ્રુચૌ ભવતઃ સ્રુચૌ હિ બાહૂ ઇદમેવ કપુચ્છલમયં દણ્ડો દ્વે ભવતો દ્વૌ હીમૌ બાહૂ પાર્શ્વત ઉપદધાતિ પાર્શ્વતો હીમૌ બાહૂ -

કાર્ષ્મર્યમયીં દક્ષિણત ઉપદધાતિ । એતદ્વૈ દેવા અબિભયુર્યદ્વૈ નો યજ્ઞં દક્ષિણતો રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા ન હન્યુરિતિ ત એતં રક્ષોહણં વનસ્પતિમપશ્યન્કાર્ષ્મર્યં ત એતેન વનસ્પતિના દક્ષિણતો રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા અપહત્યાભયેઽનાષ્ટ્ર એતં યજ્ઞમતન્વત તથૈવૈતદ્યજમાન એતેન વનસ્પતિના દક્ષિણતો રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા અપહત્યાભયેઽનાષ્ટ્ર એતં યજ્ઞં તનુત આજ્યેન પૂર્ણા ભવતિ વજ્રો વા આજ્યં વજ્રેણૈવૈતદ્દક્ષિણતો રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા અપહન્તિ -

અથૌદુમ્બરીમુત્તરત ઉપદધાતિ । ઊર્ગ્વૈ રસ ઉદુમ્બર ઊર્જમેવાસ્મિન્નેતદ્રસં દધાતિ દધ્ના પૂર્ણા ભવતિ રસો વૈ દધિ રસમેવાસ્મિન્નેતદ્દધાતિ -

યદ્વેવ સ્રુચા ઉપદધાતિ । પ્રજાપતેર્વિસ્રસ્તસ્યાગ્નિસ્તેજ આદાય દક્ષિણાઽકર્ષત્સોઽત્રોદરમદ્યત્કૃષ્ટ્વોદરમત્તસ્માત્કાર્ષ્મર્યોઽથાસ્યેન્દ્ર ઓજ આદાયોદઙ્ઙુદક્રામત્સ ઉદુમ્બરોઽભવત્-

તાવબ્રવીત્ । ઉપ મેતં પ્રતિ મ એતદ્ધત્તં યેન મે યુવમુદક્રમિષ્ટમિતિ તાભ્યાં વૈ નૌ સર્વમન્નં પ્રયચ્છેતિ તૌ વૈ મા બાહૂ ભૂત્વા પ્રપદ્યેથામિતિ તથેતિ તાભ્યાં વૈ સર્વમન્નં પ્રાયચ્છત્તાવેનં બાહૂ ભૂત્વા પ્રાપદ્યેતાં તસ્માદ્બાહુભ્યામેવાન્નં ક્રિયતે બાહુભ્યામદ્યતે બાહુભ્યાં હિ સ સર્વમન્નમ્પ્રાયચ્છત્ -

સ કાર્ષ્મર્યમયીં દક્ષિણત ઉપદધાતિ । અગ્નેષ્ટ્વા તેજસા સાદયામીતિ યદેવાસ્ય તદગ્નિસ્તેજ આદાય દક્ષિણાકર્ષત્તદસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાત્યગ્નિર્મૂર્ધા દિવઃ કકુદિત્યેષ ઉ સોઽગ્નિર્ગાયત્ર્યા ગાયત્રોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનામેતદુપદધાતિ ઘૃતેન પૂર્ણા ભવત્યાગ્નેયં વૈ ઘૃતં સ્વેનૈવૈનમેતદ્ભાગેન સ્વેન રસેન પ્રીણાતિ -

અથૌદુમ્બરીમુત્તરત ઉપદધાતિ । ઇન્દ્રસ્ય ત્વૌજસા સાદયામીતિ યદેવાસ્ય તદિન્દ્ર ઓજ આદાયોદઙ્ઙુદક્રામત્તદસ્મિન્નેતત્પ્રતિદધાતિ ભુવો યજ્ઞસ્ય રજસશ્ચ નેતેત્યેષ ઉ સ ઇન્દ્રઃ સા યદાગ્નેય્યગ્નિકર્મ હ્યથ યત્ત્રિષ્ટુપ્ત્રૈષ્ટુભો હીન્દ્ર ઐન્દ્રાગ્નોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનામેતદુપદધાતીન્દ્રાગ્ની વૈ સર્વે દેવાઃ સર્વદેવત્યોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનામેતદુપદધાતિ દધ્ના પૂર્ણા ભવત્યૈન્દ્રં વૈ દધિ સ્વેનૈવૈનમેતદ્ભાગેન સ્વેન રસેન પ્રીણાતિ -

તાવસ્યૈતાવિન્દ્રાગ્ની એવ બાહૂ । તાવેનં તેજસા ચ વીર્યેણ ચ સહ પ્રપદ્યેતે સ સમ્પ્રત્યુરઃ પુરુષમાકાશ્ય યત્રાભ્યાપ્નોતિ તદાલિખ્યૈનેઽઉપદધાત્યેષ હૈતયોર્લોકઃ -

તે હૈકે તિરશ્ચ્યા ઉપદધતિ । તિર્યઞ્ચૌ વા ઇમૌ બાહૂ ઇતિ ન તથા કુર્યાત્પ્રાચ્યાવેવોપદધ્યાત્પ્રાઙ્હ્યેષોઽગ્નિશ્ચીયતેઽથો એવં વૈ બાહૂ વીર્યવત્તરૌ તે નાનોપદધાતિ નાના સાદયતિ નાના સૂદદોહસાધિવદતિ નાના હીમૌ બાહૂ -

તદાહુઃ । નૈતસ્ય પુરુષસ્ય બાહૂ કુર્યાદેતૌ વા અસ્ય બાહૂ યે એતે સ્રુચૌ નેદતિરેચયાનીતિ સ વૈ કુર્યાદેવૈતૌ વા અસ્ય બાહૂ અન્વેતે સ્રુચાવથો એતૌ પક્ષાવથો યાન્યેતસ્મિન્નગ્નૌ રૂપાણ્યુપધાસ્યન્ભવતિ યાન્ત્સ્તોમાન્યાનિ પૃષ્ઠાનિ યાનિ છન્દાંસ્યેતયોરેવ સા સંસ્કૃતિરેતયોર્વૃદ્ધિસ્તસ્માદુ કુર્યાદેવૈતસ્ય પુરુષસ્ય બાહૂ -