Shatapatha Brahmana · Chapter 7.4
prathamaṃ brāhmaṇam
१ ātmanyagnigrahaṇasya sakāraṇamavaśyakartavyatvamupapādya tasya mantratadarthavivaraṇopetaṃ saguṇaṃ sadharmakaṃ sārthavādaṃ vidhānaṃ, prāgvihitasya satyasāmno gānamanūdya tatpraśaṃsanam , uktāyāḥ parakṛteḥ prakṛte yojanapuraḥsaraṃ satyapadasyābhipretamarthamāviṣkṛtya tatpraśaṃsanaṃ,
puṣkaraparṇeṣṭakopadhānam--sārthavādaṃ puṣkaraparṇopadhānaṃ, puṣkaraparṇasyāgniyonitvasyānuvādapūrvakaṃ sārthavādamupapādanaṃ, puṣkaraparṇopadhāne maṃtraṃ viniyujya tasya padaśo vyākhyānaṃ,--
rukmeṣṭakopadhānam-ākāśātmanā stutasya puṣkaraparṇasya madhye sūryātmanā dhyātavyasya rukmasya sopapatikaṃ saviśeṣaṃ sakāraṇaṃ vidhānaṃ, rukmasya puṣkaraparṇe upadhānaṃ sopapattikaṃ sārthavādaṃ vidhāya tasya puṣkaraparṇādhikaraṇatvasyākhyāyikayā puṣkaranāmanirvacanena pratiṣṭhārūpatvaṃ pratipādya taddvārā praśaṃsanaṃ, puṣkaraparṇopadhāne maṃtraṃ viniyujya tasya pādaśo vyākhyānaṃ,
puruṣeṣṭakopadhānam--rukmamadhye hiraṇmayapuruṣasyopadhānaṃ sārthavādaṃ vidhāya tasya prakārāntareṇa manaḥ--prāṇādyātmakasūkṣmaśarīrasthāpanarūpeṇa praśaṃsanaṃ, prasaṅgāddhiraṇyanāmanirvacanaṃ, puruṣopadhānasyādhāraṃ viśeṣaṃ vidhāya tatpraśaṃsanaṃ, tatropadhāne puruṣasyordhvamukhatvaṃ prāṅmukhatvaṃ ca vidhāyākhyāyikayā tadupapādanapraśaṃsane, tatropadhāne mantradvayaṃ viniyujya pādaśo'nūdya vyākhyāya ca mantradvitvasya tadgatachandodvārā praśaṃsanaṃ ca, puruṣopadhānāṅgatvena citrasāmagānaṃ vidhāya tasya puruṣagatavīryādhānahetutvasyākhyāyikayā viśadīkaraṇaṃ, yajamānakartṛkaṃ sarpanāmabhirmantraiḥ puruṣasyopasthānaṃ vidhāya tasya lokatrayasthāpanahetutvasyākhyāyikayā viśadīkaraṇaṃ, sarpanāmabhirupasthānaṃ prakārāntareṇa praśaṃsya sarpanāmamantratrayasya tātparyopetaṃ vyākhyānaṃ, mantragatatritvasaṃkhyāṃ praśaṃsyopasthāne sthitiguṇatvaṃ ca' vidhāya tatpraśaṃsanam, upasthānānantaramājyadravyakasyāhutipañcakātmakasyābhihomasya saprakārakaṃ saprayojanaṃ vidhānaṃ, tasminnabhihomīyāhutipañcake rakṣoghnānpañcamantrānvidhāyābhihomasya rakṣohananahetutvaṃ mantradvārā dravyadvārā pratipādya mantradevatādvārā mantragatachandodvārā ca praśaṃsanaṃ, vihitaṃ parisarpaṇamanūdya praśaṃsya ca tatprakārasya saviśeṣaṃ nirūpaṇam ,
srugiṣṭakādvayopadhānam--srugiṣṭakayoḥ sakāraṇaṃ dakṣiṇottarapārśvayoḥ sārthavādaṃ vidhānaṃ, tatra ca dakṣiṇapārśvopadheyāyāḥ srucaḥ kārṣmaryamayatvamājyena pūraṇatvam-- uttarapārśvopadheyāyāḥ sruca audumbaratvaṃ dadhnā pūraṇatvaṃ cābhidhāya teṣāṃ sākhyāyikaṃ praśaṃsanaṃ, srucorupadhānamanūdya tayorbahurūpatāṃ vaktuṃ tadupādānayorvṛkṣayorutpatterabhidhānaṃ, kārṣmaryamayyāḥ sruca upadhāne āgneyaṃ mantraṃ vidhāya taṃ praśaṃsya ca sruco ghṛtapūraṇatvamanūdya tatpraśaṃsanam , audumbaryā upadhāne aindraṃ mantraṃ vidhāya punarvikalpenaindrāgnaṃ mantraṃ vidhāya taṃ chandodevatādvārā praśaṃsya ca sruco dadhi pūraṇatvamanūdya tatpraśaṃsanaṃ, srucorupadhāne sthāna viśeṣamabhidhāya tayostiryagagratayopadhānaṃ sopapattikaṃ pūrvapakṣīkṛtya tatpratividhya ca siddhāntatayā prāgagratvasya sopapattikaṃ nigamanaṃ, sthāpanasādanādhivadanānāṃ pṛthaktvaṃ vidhāya tatpraśaṃsanam , upahitasya hiraṇmayapuruṣasya srugvyatiriktabāhukaraṇaṃ sopapattikaṃ pūrvapakṣīkṛtya tatpratiṣidhya ca siddhāntatayā punaḥ srugvyatiriktabāhukaraṇasyaiva sopapattikaṃ sahetukaṃ nigamanaṃ cetyādi.
dvitīyaṃ brāhmaṇam
svayamātṛṇṇeṣṭakopadhānam, dūrveṣṭakopadhānam, dviyajuriṣṭakopadhānam, retaḥsigiṣṭakādvayopadhānam, viśvajyotiriṣṭakopadhānam, ṛtavyeṣṭakādvayopadhānam, āṣāḍheṣṭakopadhānam
२ svayamātṛṇṇeṣṭakopadhānam-tatra hiraṇmaye puruṣe svayamātṛṇṇeṣṭakāyāḥ sārthavādamupadhānavidhānaṃ, vihitāṃ svayamātṛṇṇāmanūdya tasyāḥ prāṇātmanā visrastāvayavasya prajāpateḥ pratiṣṭhātmanā ca praśasanaṃ, vihite upadhāne mantrānvidhāya teṣāṃ vyākhyānaṃ stāvakārthavādātideśasahitaṃ sādanādhivadanābhidhānaṃ, svayamātṛṇṇāyāṃ sāmagānaṃ vidhāya tatprayojanābhidhāyako'rthavāda upariṣṭādvakṣyata iti pradarśanaṃ, svayamātṛṇṇāyāṃ puruṣasyānabhinihitatvopādanam ,
dūrveṣṭakopadhānam-dūrveṣṭakopadhānaṃ tatsthānaviśeṣaṃ ca vidhāya tatpraśaṃsanaṃ, vihitamupadhānamanūdyauṣadhīnāṃ dūrvāyāścotpattipradarśanapūrvakaṃ praśaṃsanaṃ, upadheyāyā durveṣṭakāyāḥ saviśeṣaṃ lakṣaṇamabhidhāya tatpurastādbhūmau auṣadhīnāṃ prarohaṇavidhānaṃ, vihite upadhāne maṃtradvayaṃ viniyujya tasya nigadavyākhyātatvapradarśanaṃ, maṃtragataṃ dvitvaṃ praśaṃsya sādanādhivadanānuvadanaṃ,
dviyajuriṣṭakopadhānam -- dviyajurnāmeṣṭakopadhānaṃ vidhāya tasya yajamānasya svargaprāptisādhanatvena praśaṃsanaṃ, dviyajurityetannāmanirvacanaṃ, iṣṭakāyā yajamānātmanā praśaṃsanaṃ, dviyajuṣo yajamānatvoktyā labdhāvasaratvena yājñikānāṃ praśnottarakathanaṃ, dviyajuṣa upadhānasyānvayavyatirekayorguṇadoṣapradarśanenāvaśyakatvābhidhānaṃ, asyā iṣṭakāyā hiraṇmayapuruṣasamīpe sarvathā'nupadhāne doṣapradarśanaṃ tatropadhāne tu guṇapradarśanaṃ ca, yajamānasya hiraṇmayapuruṣadviyajūrūpayordaivamānuṣaśarīrayormadhye svayamātṛṇṇādūrveṣṭakayorupadhānena vyavadhānāccharīradvayasyāpi prāṇena saha kathamavyavaccheda iti praśnamavatārya tatsamādhānanirūpaṇaṃ, dviyajuṣa upadhāne maṃtradvayaṃ viniyujya tadgatapunaḥpunaḥprayuktarukpadasyābhiprāyapradarśanaṃ, pūrvavatsādanādhivadanānuvadanam , retaḥsigiṣṭakādvayopadhānama--retaḥsigiṣṭakādvayopadhānaṃ vidhāya tayoriṣṭakayoḥ pṛthivīdyulokātmanā praśaṃsya ca tayo retaḥsiktvopapādanaṃ, tayorupadhāne krameṇa maṃtradvayaṃ vidhāya tadgata " virāṭsvarāṭ " śabdābhidheyatvamupapādyopadhānamaṃtrayoḥ pārthakyaṃ sādanamaṃtrasya caikatvamityabhidhānam , etadiṣṭakādvayamaṇḍātmanā praśaṃsya sthānaviśeṣe upadhānasya prayojanakathanaṃ,
viśvajyotiriṣṭakopadhānam--viśvajyotirākhyāyā iṣṭakāyā upadhānam vidhāya tāmagnyātmanā praśaṃsya sthānaviśeṣe upadhānamupapādya ca tasyā iṣṭakāyāḥ prajātmanā'pi praśaṃsanaṃ, vihite upadhāne maṃtraṃ vidhāya tadvyākhyānaṃ, pūrvavatsādanādhivadanānuvadanam,
ṛtavyeṣṭakādvayopadhānam-ṛtavyākhyayoriṣṭakayorupadhānasya sopapattikaṃ maṃtratadabhiprāyasahitaṃ vidhānaṃ, prathamāyāṃ citau tadupadhānasya kāraṇatvābhidhānaṃ, punastayoreva kartavyayoḥ prajāpateḥ pratiṣṭhātmanā praśaṃsanaṃ, ṛtavyayoriṣṭakayorupadhānasya sthānaviśeṣaṃ vidhāya praśaṃsanam ,
āṣāḍheṣṭakopadhānam--āṣāḍheṣṭakāyā upadhānaṃ cayanasthalasya pūrvabhāge kartavyamiti sābhiprāyaṃ vidhāya tasyā iṣṭakāyā āṣāḍheti nāmadheyaprāptiṃ pradarśyopadhānopayogapradarśanam , etasyā iṣṭakāyā vāgātmanā'pi praśaṃsanam, āṣāḍheṣṭakāyāḥ pṛthivyātmakatvamupajīvya vāmabhṛtsaṃjñāprāptyā ādhibhautikādhyātmikaprāṇātmakatvasyopapādanam , uktaṃ prāṇadvayātmakatvamupajīvya tasyāḥ pūrvabhāge upadhānasyopapādanam , āṣāḍhāyāḥ pūrvabhāge maṃtravatyā iṣṭakāyā upadhānasya sahetukaṃ nivāraṇaṃ, nanu yadi samaṃtrakānāmiṣṭakānāmupadhāne prāṇāvidhāna tarhi apasyānāṃ maṃtraviśiṣṭānāmiṣṭakānāmupadhānena tatkasmānna bhavatīti pratipādanaṃ, tasyā ṛtavyayoḥ samīpe sakāraṇamupadhānaṃ vidhāya praśaṃsanaṃ, prakṛtāyā iṣṭakāyā upadhāne mantraṃ vidhāya tavyākhyānaṃ, dūrveṣṭakādīnāṃ svayamātṛṇṇāyāḥ pūrvabhāge upadhāne kāraṇābhidhānaṃ cetyādi.
Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0