શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 7.4

પ્રથમં બ્રાહ્મણમ્
૧ આત્મન્યગ્નિગ્રહણસ્ય સકારણમવશ્યકર્તવ્યત્વમુપપાદ્ય તસ્ય મન્ત્રતદર્થવિવરણોપેતં સગુણં સધર્મકં સાર્થવાદં વિધાનં, પ્રાગ્વિહિતસ્ય સત્યસામ્નો ગાનમનૂદ્ય તત્પ્રશંસનમ્ , ઉક્તાયાઃ પરકૃતેઃ પ્રકૃતે યોજનપુરઃસરં સત્યપદસ્યાભિપ્રેતમર્થમાવિષ્કૃત્ય તત્પ્રશંસનં,
પુષ્કરપર્ણેષ્ટકોપધાનમ્--સાર્થવાદં પુષ્કરપર્ણોપધાનં, પુષ્કરપર્ણસ્યાગ્નિયોનિત્વસ્યાનુવાદપૂર્વકં સાર્થવાદમુપપાદનં, પુષ્કરપર્ણોપધાને મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય પદશો વ્યાખ્યાનં,--
રુક્મેષ્ટકોપધાનમ્-આકાશાત્મના સ્તુતસ્ય પુષ્કરપર્ણસ્ય મધ્યે સૂર્યાત્મના ધ્યાતવ્યસ્ય રુક્મસ્ય સોપપતિકં સવિશેષં સકારણં વિધાનં, રુક્મસ્ય પુષ્કરપર્ણે ઉપધાનં સોપપત્તિકં સાર્થવાદં વિધાય તસ્ય પુષ્કરપર્ણાધિકરણત્વસ્યાખ્યાયિકયા પુષ્કરનામનિર્વચનેન પ્રતિષ્ઠારૂપત્વં પ્રતિપાદ્ય તદ્દ્વારા પ્રશંસનં, પુષ્કરપર્ણોપધાને મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય પાદશો વ્યાખ્યાનં,
પુરુષેષ્ટકોપધાનમ્--રુક્મમધ્યે હિરણ્મયપુરુષસ્યોપધાનં સાર્થવાદં વિધાય તસ્ય પ્રકારાન્તરેણ મનઃ--પ્રાણાદ્યાત્મકસૂક્ષ્મશરીરસ્થાપનરૂપેણ પ્રશંસનં, પ્રસઙ્ગાદ્ધિરણ્યનામનિર્વચનં, પુરુષોપધાનસ્યાધારં વિશેષં વિધાય તત્પ્રશંસનં, તત્રોપધાને પુરુષસ્યોર્ધ્વમુખત્વં પ્રાઙ્મુખત્વં ચ વિધાયાખ્યાયિકયા તદુપપાદનપ્રશંસને, તત્રોપધાને મન્ત્રદ્વયં વિનિયુજ્ય પાદશોઽનૂદ્ય વ્યાખ્યાય ચ મન્ત્રદ્વિત્વસ્ય તદ્ગતછન્દોદ્વારા પ્રશંસનં ચ, પુરુષોપધાનાઙ્ગત્વેન ચિત્રસામગાનં વિધાય તસ્ય પુરુષગતવીર્યાધાનહેતુત્વસ્યાખ્યાયિકયા વિશદીકરણં, યજમાનકર્તૃકં સર્પનામભિર્મન્ત્રૈઃ પુરુષસ્યોપસ્થાનં વિધાય તસ્ય લોકત્રયસ્થાપનહેતુત્વસ્યાખ્યાયિકયા વિશદીકરણં, સર્પનામભિરુપસ્થાનં પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસ્ય સર્પનામમન્ત્રત્રયસ્ય તાત્પર્યોપેતં વ્યાખ્યાનં, મન્ત્રગતત્રિત્વસંખ્યાં પ્રશંસ્યોપસ્થાને સ્થિતિગુણત્વં ચઽ વિધાય તત્પ્રશંસનમ્, ઉપસ્થાનાનન્તરમાજ્યદ્રવ્યકસ્યાહુતિપઞ્ચકાત્મકસ્યાભિહોમસ્ય સપ્રકારકં સપ્રયોજનં વિધાનં, તસ્મિન્નભિહોમીયાહુતિપઞ્ચકે રક્ષોઘ્નાન્પઞ્ચમન્ત્રાન્વિધાયાભિહોમસ્ય રક્ષોહનનહેતુત્વં મન્ત્રદ્વારા દ્રવ્યદ્વારા પ્રતિપાદ્ય મન્ત્રદેવતાદ્વારા મન્ત્રગતછન્દોદ્વારા ચ પ્રશંસનં, વિહિતં પરિસર્પણમનૂદ્ય પ્રશંસ્ય ચ તત્પ્રકારસ્ય સવિશેષં નિરૂપણમ્ ,
સ્રુગિષ્ટકાદ્વયોપધાનમ્--સ્રુગિષ્ટકયોઃ સકારણં દક્ષિણોત્તરપાર્શ્વયોઃ સાર્થવાદં વિધાનં, તત્ર ચ દક્ષિણપાર્શ્વોપધેયાયાઃ સ્રુચઃ કાર્ષ્મર્યમયત્વમાજ્યેન પૂરણત્વમ્-- ઉત્તરપાર્શ્વોપધેયાયાઃ સ્રુચ ઔદુમ્બરત્વં દધ્ના પૂરણત્વં ચાભિધાય તેષાં સાખ્યાયિકં પ્રશંસનં, સ્રુચોરુપધાનમનૂદ્ય તયોર્બહુરૂપતાં વક્તું તદુપાદાનયોર્વૃક્ષયોરુત્પત્તેરભિધાનં, કાર્ષ્મર્યમય્યાઃ સ્રુચ ઉપધાને આગ્નેયં મન્ત્રં વિધાય તં પ્રશંસ્ય ચ સ્રુચો ઘૃતપૂરણત્વમનૂદ્ય તત્પ્રશંસનમ્ , ઔદુમ્બર્યા ઉપધાને ઐન્દ્રં મન્ત્રં વિધાય પુનર્વિકલ્પેનૈન્દ્રાગ્નં મન્ત્રં વિધાય તં છન્દોદેવતાદ્વારા પ્રશંસ્ય ચ સ્રુચો દધિ પૂરણત્વમનૂદ્ય તત્પ્રશંસનં, સ્રુચોરુપધાને સ્થાન વિશેષમભિધાય તયોસ્તિર્યગગ્રતયોપધાનં સોપપત્તિકં પૂર્વપક્ષીકૃત્ય તત્પ્રતિવિધ્ય ચ સિદ્ધાન્તતયા પ્રાગગ્રત્વસ્ય સોપપત્તિકં નિગમનં, સ્થાપનસાદનાધિવદનાનાં પૃથક્ત્વં વિધાય તત્પ્રશંસનમ્ , ઉપહિતસ્ય હિરણ્મયપુરુષસ્ય સ્રુગ્વ્યતિરિક્તબાહુકરણં સોપપત્તિકં પૂર્વપક્ષીકૃત્ય તત્પ્રતિષિધ્ય ચ સિદ્ધાન્તતયા પુનઃ સ્રુગ્વ્યતિરિક્તબાહુકરણસ્યૈવ સોપપત્તિકં સહેતુકં નિગમનં ચેત્યાદિ.
દ્વિતીયં બ્રાહ્મણમ્
સ્વયમાતૃણ્ણેષ્ટકોપધાનમ્, દૂર્વેષ્ટકોપધાનમ્, દ્વિયજુરિષ્ટકોપધાનમ્, રેતઃસિગિષ્ટકાદ્વયોપધાનમ્, વિશ્વજ્યોતિરિષ્ટકોપધાનમ્, ઋતવ્યેષ્ટકાદ્વયોપધાનમ્, આષાઢેષ્ટકોપધાનમ્
૨ સ્વયમાતૃણ્ણેષ્ટકોપધાનમ્-તત્ર હિરણ્મયે પુરુષે સ્વયમાતૃણ્ણેષ્ટકાયાઃ સાર્થવાદમુપધાનવિધાનં, વિહિતાં સ્વયમાતૃણ્ણામનૂદ્ય તસ્યાઃ પ્રાણાત્મના વિસ્રસ્તાવયવસ્ય પ્રજાપતેઃ પ્રતિષ્ઠાત્મના ચ પ્રશસનં, વિહિતે ઉપધાને મન્ત્રાન્વિધાય તેષાં વ્યાખ્યાનં સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં સાદનાધિવદનાભિધાનં, સ્વયમાતૃણ્ણાયાં સામગાનં વિધાય તત્પ્રયોજનાભિધાયકોઽર્થવાદ ઉપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યત ઇતિ પ્રદર્શનં, સ્વયમાતૃણ્ણાયાં પુરુષસ્યાનભિનિહિતત્વોપાદનમ્ ,
દૂર્વેષ્ટકોપધાનમ્-દૂર્વેષ્ટકોપધાનં તત્સ્થાનવિશેષં ચ વિધાય તત્પ્રશંસનં, વિહિતમુપધાનમનૂદ્યૌષધીનાં દૂર્વાયાશ્ચોત્પત્તિપ્રદર્શનપૂર્વકં પ્રશંસનં, ઉપધેયાયા દુર્વેષ્ટકાયાઃ સવિશેષં લક્ષણમભિધાય તત્પુરસ્તાદ્ભૂમૌ ઔષધીનાં પ્રરોહણવિધાનં, વિહિતે ઉપધાને મંત્રદ્વયં વિનિયુજ્ય તસ્ય નિગદવ્યાખ્યાતત્વપ્રદર્શનં, મંત્રગતં દ્વિત્વં પ્રશંસ્ય સાદનાધિવદનાનુવદનં,
દ્વિયજુરિષ્ટકોપધાનમ્ -- દ્વિયજુર્નામેષ્ટકોપધાનં વિધાય તસ્ય યજમાનસ્ય સ્વર્ગપ્રાપ્તિસાધનત્વેન પ્રશંસનં, દ્વિયજુરિત્યેતન્નામનિર્વચનં, ઇષ્ટકાયા યજમાનાત્મના પ્રશંસનં, દ્વિયજુષો યજમાનત્વોક્ત્યા લબ્ધાવસરત્વેન યાજ્ઞિકાનાં પ્રશ્નોત્તરકથનં, દ્વિયજુષ ઉપધાનસ્યાન્વયવ્યતિરેકયોર્ગુણદોષપ્રદર્શનેનાવશ્યકત્વાભિધાનં, અસ્યા ઇષ્ટકાયા હિરણ્મયપુરુષસમીપે સર્વથાઽનુપધાને દોષપ્રદર્શનં તત્રોપધાને તુ ગુણપ્રદર્શનં ચ, યજમાનસ્ય હિરણ્મયપુરુષદ્વિયજૂરૂપયોર્દૈવમાનુષશરીરયોર્મધ્યે સ્વયમાતૃણ્ણાદૂર્વેષ્ટકયોરુપધાનેન વ્યવધાનાચ્છરીરદ્વયસ્યાપિ પ્રાણેન સહ કથમવ્યવચ્છેદ ઇતિ પ્રશ્નમવતાર્ય તત્સમાધાનનિરૂપણં, દ્વિયજુષ ઉપધાને મંત્રદ્વયં વિનિયુજ્ય તદ્ગતપુનઃપુનઃપ્રયુક્તરુક્પદસ્યાભિપ્રાયપ્રદર્શનં, પૂર્વવત્સાદનાધિવદનાનુવદનમ્ , રેતઃસિગિષ્ટકાદ્વયોપધાનમ--રેતઃસિગિષ્ટકાદ્વયોપધાનં વિધાય તયોરિષ્ટકયોઃ પૃથિવીદ્યુલોકાત્મના પ્રશંસ્ય ચ તયો રેતઃસિક્ત્વોપપાદનં, તયોરુપધાને ક્રમેણ મંત્રદ્વયં વિધાય તદ્ગત " વિરાટ્સ્વરાટ્ " શબ્દાભિધેયત્વમુપપાદ્યોપધાનમંત્રયોઃ પાર્થક્યં સાદનમંત્રસ્ય ચૈકત્વમિત્યભિધાનમ્ , એતદિષ્ટકાદ્વયમણ્ડાત્મના પ્રશંસ્ય સ્થાનવિશેષે ઉપધાનસ્ય પ્રયોજનકથનં,
વિશ્વજ્યોતિરિષ્ટકોપધાનમ્--વિશ્વજ્યોતિરાખ્યાયા ઇષ્ટકાયા ઉપધાનમ્ વિધાય તામગ્ન્યાત્મના પ્રશંસ્ય સ્થાનવિશેષે ઉપધાનમુપપાદ્ય ચ તસ્યા ઇષ્ટકાયાઃ પ્રજાત્મનાઽપિ પ્રશંસનં, વિહિતે ઉપધાને મંત્રં વિધાય તદ્વ્યાખ્યાનં, પૂર્વવત્સાદનાધિવદનાનુવદનમ્,
ઋતવ્યેષ્ટકાદ્વયોપધાનમ્-ઋતવ્યાખ્યયોરિષ્ટકયોરુપધાનસ્ય સોપપત્તિકં મંત્રતદભિપ્રાયસહિતં વિધાનં, પ્રથમાયાં ચિતૌ તદુપધાનસ્ય કારણત્વાભિધાનં, પુનસ્તયોરેવ કર્તવ્યયોઃ પ્રજાપતેઃ પ્રતિષ્ઠાત્મના પ્રશંસનં, ઋતવ્યયોરિષ્ટકયોરુપધાનસ્ય સ્થાનવિશેષં વિધાય પ્રશંસનમ્ ,
આષાઢેષ્ટકોપધાનમ્--આષાઢેષ્ટકાયા ઉપધાનં ચયનસ્થલસ્ય પૂર્વભાગે કર્તવ્યમિતિ સાભિપ્રાયં વિધાય તસ્યા ઇષ્ટકાયા આષાઢેતિ નામધેયપ્રાપ્તિં પ્રદર્શ્યોપધાનોપયોગપ્રદર્શનમ્ , એતસ્યા ઇષ્ટકાયા વાગાત્મનાઽપિ પ્રશંસનમ્, આષાઢેષ્ટકાયાઃ પૃથિવ્યાત્મકત્વમુપજીવ્ય વામભૃત્સંજ્ઞાપ્રાપ્ત્યા આધિભૌતિકાધ્યાત્મિકપ્રાણાત્મકત્વસ્યોપપાદનમ્ , ઉક્તં પ્રાણદ્વયાત્મકત્વમુપજીવ્ય તસ્યાઃ પૂર્વભાગે ઉપધાનસ્યોપપાદનમ્ , આષાઢાયાઃ પૂર્વભાગે મંત્રવત્યા ઇષ્ટકાયા ઉપધાનસ્ય સહેતુકં નિવારણં, નનુ યદિ સમંત્રકાનામિષ્ટકાનામુપધાને પ્રાણાવિધાન તર્હિ અપસ્યાનાં મંત્રવિશિષ્ટાનામિષ્ટકાનામુપધાનેન તત્કસ્માન્ન ભવતીતિ પ્રતિપાદનં, તસ્યા ઋતવ્યયોઃ સમીપે સકારણમુપધાનં વિધાય પ્રશંસનં, પ્રકૃતાયા ઇષ્ટકાયા ઉપધાને મન્ત્રં વિધાય તવ્યાખ્યાનં, દૂર્વેષ્ટકાદીનાં સ્વયમાતૃણ્ણાયાઃ પૂર્વભાગે ઉપધાને કારણાભિધાનં ચેત્યાદિ.