Shatapatha Brahmana · Verses 7.3-3

७.३.१ somakrayaṇam
cito gārhapatyo bhavati / acita āhavanīyo'tha rājānaṃ krīṇātyayaṃ vai loko gārhapatyo dyaurāhavanīyo'tha yo'yaṃ vāyuḥ pavata eṣa soma etaṃ tadimau lokāvantareṇa dadhāti tasmādeṣa imau lokāvantareṇa pavate -

yadveva cite gārhapatye / acita āhavanīye'tha rājānaṃ krīṇātyātmā vā agniḥ prāṇaḥ soma ātmaṃstatprāṇaṃ madhyato dadhāti tasmādayamātmanprāṇo madhyataḥ -

yadveva cite gārhapatye / acita āhavanīye'tha rājānaṃ krīṇātyātmā vā agnī rasaḥ soma ātmānaṃ tadrasenānuṣajati tasmādayamāntamevātmā rasenānuṣaktaḥ -

rājānaṃ krītvā paryuhya / athāsmā ātithyaṃ havirnirvapati tasya haviṣkṛtā vācaṃ visṛjate'tha vā etadvyatiṣajatyadhvarakarma cāgnikarma ca karmaṇaḥ samānatāyai samānamidaṃ karmāsaditi -

yadveva vyatiṣajati / ātmā vā agniḥ prāṇo'dhvara ātmaṃstatprāṇaṃ madhyato dadhāti tasmādayamātmanprāṇo madhyataḥ -

yadveva vyatiṣajati / ātmā vā agnī raso'dhvara ātmānaṃ tadrasenānuṣajati tasmādayamāntamevātmā rasenānuṣakto'thāhavanīyasyārdhamaiti -

taddhaike / ubhayatraiva palāśaśākhayā vyudūhantyubhayatra vai cinotīti na tathā kuryādavasyati vāva gārhapatyenordhva evāhavanīyena rohati tasmāttathā na kuryāt -

atha gārhapatya evoṣānnivapati / nāhavanīye'yaṃ vai loko gārhapatyaḥ paśava ūṣā asmiṃstalloke paśūndadhāti tasmādime'smiṃloke paśavaḥ -

athāhavanīya eva puṣkaraparṇamupadadhāti / na gārhapatya āpo vai puṣkaraparṇaṃ dyaurāhavanīyo divi tadapo dadhātyubhayatra sikatā nivapati reto vai sikatā ubhayatra vai vikriyate tasmādretaso'dhi vikriyātā iti -

tā nānā mantrābhyāṃ nivapati / manuṣyaloko vai gārhapatyo devaloka āhavanīyo nāno vā etadyaddaivaṃ ca mānuṣaṃ ca drāghīyasā mantreṇāhavanīye nivapati hrasīyasā gārhapatye drāghīyo hi devāyuṣaṃ hrasīyo manuṣyāyuṣaṃ sa pūrvāḥ pariśridbhyo gārhapatye sikatā nivapati reto vai sikatā asmādretaso'dhīmā vikriyāntā iti -

tadāhuḥ / yadyoniḥ pariśrito retaḥ sikatā atha pūrvāḥ pariśridbhyo gārhapatye sikatā nivapati kathamasyaitadreto'parāsiktaṃ parigṛhītaṃ bhavatītyulbaṃ vā ūṣāstadyadūṣānpūrvānnivapatyeteno hāsyaitadulbena reto'parāsiktaṃ parigṛhītambhavatyathāhavanīye pariśrito'bhimantrayate tasyokto bandhuratha sikatā nivapati reto vai sikatā etayo asyaitadyonyā reto'parāsiktaṃ parigṛhītaṃ bhavati -

athāhavanīya evāpyānavatībhyāmabhimṛśati / na gārhapatye'yaṃ vai loko gārhapatyaḥ svargo loka āhavanīyo'ddho vā ayamasmiṃloke jāto yajamānaḥ svarga eva loke prajijanayiṣitavyastadyadāhavanīya evāpyānavatībhyāmabhimṛśati na gārhapatye svarga evainaṃ talloke prajanayati -

logeṣṭakopadhānam
atha logeṣṭakā upadadhāti / ime vai lokā eṣo'gnirdiśo logeṣṭakā eṣu tallokeṣu diśo dadhāti tasmādimā eṣu lokeṣu diśaḥ -

bāhyenāgnimāharati / āptā vā asya tā diśo yā eṣu lokeṣvatha yā imāṃllokānpareṇa diśastā asminnetaddadhāti -

bahirvederiyaṃ vai vediḥ / āptā vā asya tā diśo yā asyāmatha yā imāṃ pareṇa diśastā asminnetaddadhāti -

yadveva logeṣṭakā upadadhāti / prajāpatervisrastasya sarvā diśo raso'nu vyakṣarattaṃ yatra devāḥ samaskurvaṃstadasminnetābhirlogeṣṭakābhistaṃ rasamadadhustathaivāsminnayametaddadhāti -

bāhyenāgnimāharati / āpto vā asya sa raso ya eṣu lokeṣvatha ya imāṃllokānparāṅraso'tyakṣarattamasminnetaddadhāti -

bahirvederiyaṃ vai vediḥ / āpto vā asya sa raso yo'syāmatha ya imāṃ parāṅraso'tyakṣarattamasminnetaddadhāti -

sphyenāharati / vajro vai sphyo vīryaṃ vai vajro vittiriyaṃ vīryeṇa vai vittiṃ vindate -

sa purastādāharati / mā mā hiṃsījjanitā yaḥ pṛthivyā iti prajāpatirvai pṛthivyai janitā mā mā hiṃsītprajāpatirityetadyo vā divaṃ satyadharmā vyānaḍiti yo vā divaṃ
satyadharmā'sṛjatetyetadyaścāpaścandrāḥ prathamo jajāneti manuṣyā vā āpaścandrā yo manuṣyānprathamo'sṛjatetyetatkasmai devāya haviṣā vidhemeti prajāpatirvai kastasmai haviṣā vidhemetyetattāmāhṛtyāntareṇa pariśrita ātmannupadadhāti sa yaḥ prācyāṃ diśi raso'tyakṣarattamasminnetaddadhātyatho prācīmevāsminnetaddiśaṃ dadhāti -

atha dakṣiṇataḥ / abhyāvartasva pṛthivi yajñena payasā saheti yathaiva yajustathā bandhurvapāṃ te agniriṣito arohaditi yadvai kiṃ cāsyāṃ sāsyai vapā tāmagniriṣita upādīpto rohati tāmāhṛtyāntareṇa pakṣasaṃdhimātmannupadadhāti sa yo dakṣiṇāyāṃ diśi raso'tyakṣarattamasminnetaddadhātyatho dakṣiṇāmevāsminnetaddiśaṃ dadhāti -

atha paścāt / agne yatte śukraṃ yaccandraṃ yatpūtaṃ yacca yajñiyamitīyaṃ vā agnirasyai tadāha taddevebhyo bharāmasīti tadasmai daivāya karmaṇe harāma ityetattāmāhṛtyāntareṇa pucchasaṃdhimātmannupadadhāti sa yaḥ pratīcyāṃ diśi raso'tyakṣarattamasminnetaddadhātyatho pratīcīmevāsminnetaddiśaṃ dadhāti sa na samprati paścādāharennedyajñapathādrasamāharāṇītīta ivāharati -

athottarataḥ / iṣamūrjamahamita ādamitīṣamūrjamahamita ādada ityetadṛtasya yonimiti satyaṃ vā ṛtaṃ satyasya yonimityetanmahiṣasya dhārāmityagnirvai mahiṣaḥ sa hīdaṃ jāto mahāntsarvamaiṣṇādā mā goṣu viśatvā tanūṣvityātmā vai tanūrā mā goṣu cātmani ca viśatvityetajjahāmi sedimanirāmamīvāmiti sikatāḥ pradhvaṃsayati tadyaiva sediryānirā yāmīvā tāmetasyāṃ diśi dadhāti tasmādetasyāṃ diśi prajā aśanāyukāstāmāhṛtyāntareṇa pakṣasaṃdhimātmannupadadhāti sa ya udīcyāṃ diśi raso 'tyakṣarattamasminnetaddadhātyatho udīcīmevāsminnetaddiśaṃ dadhāti -

tā etā diśaḥ / tāḥ sarvata upadadhāti sarvatastaddiśo dadhāti tasmātsarvato diśaḥ sarvataḥ samīcīḥ sarvatastatsamīcīrdiśo dadhāti tasmātsarvataḥ samīcyo diśastā nānopadadhāti nānā sādayati nānā sūdadohasādhivadati nānā hi diśastiṣṭhannupadadhāti tiṣṭhantīva hi diśo'tho tiṣṭhanvai vīryavattaraḥ -

tā etā yajuṣmatya iṣṭakāḥ / tā ātmannevopadadhāti na pakṣapuccheṣvātmanhyeva yajuṣmatya iṣṭakā upadhīyante na pakṣapuccheṣu -

tadāhuḥ / kathamasyaitāḥ pakvāḥ śṛtā upahitā bhavantīti raso vā etāḥ svayaṃśṛta u vai raso'tho yadvai kiṃ caitamagniṃ vaiśvānaramupanigacchati tata eva tatpakvaṃ śṛtamupahitaṃ bhavati -

athottaravediṃ nivapati / iyaṃ vai vedirdyauruttaravedirdiśo logeṣṭakāstadyadantareṇa vediṃ cottaravediṃ ca logeṣṭakā upadadhātīmau tallokāvantareṇa diśo dadhāti tasmādimau lokāvantareṇa diśastāṃ yugamātrīṃ vā sarvataḥ karoti catvāriṃśatpadāṃ vā yatarathā kāmayetātha sikatā nivapati tasyokto bandhuḥ -

tā uttaravedau nivapati / yonirvā uttaravediryonau tadretaḥ siñcati yadvai yonau retaḥ sicyate tatprajaniṣṇu bhavati tābhiḥ sarvamātmānaṃ pracchādayati sarvasmiṃstadātmanreto dadhāti tasmātsarvasmādevātmano retaḥ sambhavati -

agne tava śravo vaya iti / dhūmo vā asya śravo vayaḥ sa hyenamamuṣmiṃloke śrāvayati mahi bhrājante arcayo vibhāvasaviti mahato bhrājante'rcayaḥ prabhūvasavityetadbṛhadbhāno śavasā vājamukthyamiti balaṃ vai śavo bṛhadbhāno balenānnamukthyamityetaddadhāsi dāśuṣe kava iti yajamāno vai dāśvāndadhāsi yajamānāya kava ityetat -

pāvakavarcāḥ śukravarcā iti / pāvakavarcā hyeṣa śukravarcā anūnavarcā udiyarṣi bhānunetyanūnavarcā uddīpyase bhānunetyetatputro mātarā vicarannupāvasīti putro hyeṣa mātarā vicarannupāvati pṛṇakṣi rodasī ubhe itīme vai dyāvāpṛthivī rodasī te eṣa ubhe pṛṇakti dhūmenāmūṃ vṛṣṭyemām -

ūrjo napājjātavedaḥ suśastibhiriti / ūrjo napājjātavedaḥ suṣṭutibhirityetanmandasva dhītibhirhita iti dīpyasva dhītibhirhita ityetattve iṣaḥ saṃdadhurbhūrivarpasa iti tve iṣaḥ saṃdadhurbahuvarpasa ityetaccitrotayo vāmajātā iti yathaiva yajustathā bandhuḥ -

irajyannagne prathayasva jantubhiriti / manuṣyā vai jantavo dīpyamāno'gne prathasva manuṣyairityetadasme rāyo amartyetyasme rayiṃ dadhadamartyetyetatsa darśatasya vapuṣo virājasīti darśatasya hyeṣa vapuṣo virājati pṛṇakṣi sānasiṃ kratumiti pṛṇakṣi sanātanaṃ kratumityetat -

iṣkartāramadhvarasya pracetasamiti / adhvaro vai yajñaḥ prakalpayitāraṃ yajñasya pracetasamityetatkṣayantaṃ rādhaso maha iti kṣayantaṃ rādhasi mahatītyetadrātiṃ vāmasya subhagāṃ mahīmiṣamiti rātiṃ vāmasya subhagāmmahatīmiṣamityetaddadhāsi sānasiṃ rayimiti dadhāsi sanātanaṃ rayimityetat -

ṛtāvānamiti / satyāvānamityetanmahiṣamityagnirvai mahiṣo viśvadarśatamiti viśvadarśato hyeṣo'gniṃ sumnāya dadhire puro janā iti yajño vai sumnaṃ yajñāya vā etaṃ puro dadhate śrutkarṇaṃ saprathastamaṃ tvā girā daivyaṃ mānuṣā yugetyāśṛṇvantaṃ saprathastamaṃ tvā girā devaṃ manuṣyā havāmaha ityetat -

sa eṣo'gnireva vaiśvānaraḥ / etatṣaḍṛcamārambhāyaivemāḥ sikatā nyupyante'gnimevāsminnetadvaiśvānaraṃ reto bhūtaṃ siñcati ṣaḍṛcena ṣaḍṛtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro vaiśvānaraḥ -

tadāhuḥ / yadretaḥ sikatā ucyante kimāsāṃ reto rūpamiti śuklā iti brūyācchuklaṃ hi reto'tho pṛśnaya iti pṛśnīva hi retaḥ -

tadāhuḥ / yadārdraṃ retaḥ śuṣkāḥ sikatā nivapati kathamasyaitā ārdrā retorūpambhavantīti raso vai chandāṃsyārdra u vai rasastadyadenāśchandobhirnivapatyevamu hāsyaitā ārdrā retorūpaṃ bhavanti -

tadāhuḥ / kathamasyaitā ahorātrābhyāmupahitā bhavantīti dve vā ahorātre śuklaṃ ca kṛṣṇaṃ ca dve sikate śuklā ca kṛṣṇā caivamu hāsyaitā ahorātrābhyāmupahitā bhavanti -

tadāhuḥ / kathamasyaitā ahorātraiḥ sampannā anyūnā anatiriktā upahitā bhavantītyanantāni vā ahorātrāṇyanantāḥ sikatā evamu hāsyaitā ahorātraiḥ sampannā anyūnā anatiriktā upahitā bhavantyatha kasmātsamudriyaṃ cchanda ityananto vai samudro'nantāḥ sikatāstatsamudriyaṃ chandaḥ -

tadāhuḥ / kathamasyaitāḥ pṛthaṅnānā yajurbhirupahitā bhavantīti mano vai yajustadidaṃ mano yajuḥ sarvāḥ sikatā anuvibhavatyevamu hāsyaitāḥ pṛthaṅnānā yajurbhirupahitā bhavanti -

tadāhuḥ / kathamasyaitāḥ sarvaiśchandobhirupahitā bhavantīti yadevainā etena ṣaḍṛcena nivapati yāvanti hi saptānāṃ cchandasāmakṣarāṇi tāvantyetasya ṣaḍṛcasyākṣarāṇyevamu hāsyaitāḥ sarvaiśchandobhirupahitā bhavanti -

yadveva sikatā nivapati / prajāpatireṣo'gniḥ sarvamu brahma prajāpatistaddhaitadbrahmaṇa utsannaṃ yatsikatā atha yadanutsannamidaṃ tadyo'yamagniścīyate tadyatsikatā nivapati yadeva tadbrahmaṇa utsannaṃ tadasminnetatpratidadhāti tā asaṃkhyātā aparimitā nivapati ko hi tadveda yāvattadbrahmaṇa utsannaṃ sa ha vā etaṃ sarvaṃ kṛtsnaṃ prajāpatiṃ saṃskaroti ya evaṃ vidvāntsikatā nivapati -

tadāhuḥ / kaitāsāmasaṃkhyātānāṃ saṃkhyeti dve iti brūyāddve hi sikate śuklā ca kṛṣṇā cātho saptaviṃśatiśatānīti brūyādetāvanti hi saṃvatsarasyāhorātrāṇyatho dve dvāpañcāśe śate ityetāvanti hyetasya ṣaḍṛcasyākṣarāṇyatho pañcaviṃśatiriti pañcaviṃśaṃ hi retaḥ -

tā etā yajuṣmatya iṣṭakāḥ / tā ātmannevopadadhāti na pakṣapuccheṣvātmanhyeva yajuṣmatya iṣṭakā upadhīyante na pakṣapuccheṣu na sādayati nedretaḥ prajātiṃ sthāpayānīti -

athainā āpyānavatībhyāmabhimṛśati / idamevaitadretaḥ siktamāpyāyayati tasmādyonau retaḥ siktamāpyāyate saumībhyāṃ prāṇo vai somaḥ prāṇaṃ tadretasi dadhāti tasmādretaḥ siktaṃ prāṇamabhisambhavati pūyeddha yadṛte prāṇātsambhavedeṣo haivātra sūdadohāḥ prāṇo vai somaḥ sūdadohāḥ -

āpyāyasva sametu te / viśvataḥ soma vṛṣṇyamiti reto vai vṛṣṇyamāpyāyasva sametu te sarvataḥ soma reta ityetadbhavā vājasya saṃgatha ityannaṃ vai vājo bhavānnasya saṃgatha ityetatsaṃ te payāṃsi samu yanti vājā iti raso vai payo'nnaṃ vājāḥ saṃ te rasāḥ samu yantvannānītyetatsaṃ vṛṣṇyabhimātiṣāha iti saṃ retāṃsi pāpmasaha ityetadāpyāyamāno amṛtāya someti/ prajātyāṃ tadamṛtaṃ dadhāti / tasmātprajātiramṛtā/divi śravāṃsyuttamāni dhiṣveti candramā vā asya divi śrava uttamaṃ sa hyenamamuṣmiṃloke śrāvayati dvābhyāmāpyāyayati gāyatryā ca triṣṭubhā ca tasyokto bandhuḥ -

athātaḥ sampadeva / catasro logeṣṭakā upadadhāti ṣaḍṛcena nivapati dvābhyāmāpyāyayati taddvādaśa dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvattadbhavati -