Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 7.3

prathamaṃ brāhmaṇam somakrayaṇādikam
१ somakrayaṇādikam-tatra sāgnicitye kratau somakrayaṇasya kālaṃ vidhāya tatpraśaṃsanaṃ, somakrayasya madhye 'nuṣṭhānasyādhilokatayā'dhyātmatayā ca praśaṃsanaṃ, rājakrayasya madhye'nuṣṭhānasya kṛtsnaśarīre rasānuṣaṅgahetutvenāpi praśaṃsanam , ātithyahaviṣkṛdante āhavanīyacitisaṃskāraṃ vidhātuṃ tatpūrvatanasya codakaprāptasya somatithyādiprayogajātasyānukramaṇam, saumikāgnikakarmaṇoḥ parasparaṃ vyatiṣaṅgasya saprayojanaṃ sārthavādaṃ vidhānam , vāgvisarjanānantaramāhavanīyasamīpadeśagamanavidhānam , gārhapatyasthānavadāhavanīyasthānasyāpi palāśaśākhayā vyudūhanamekīyamatenopanyasya sopapattikaṃ tasya dūṣaṇaṃ, gārhapatyacitivatprāptamūṣanivapanaṃ sakāraṇaṃ niṣidhyāhavanīye pratiniyataṃ vidhāsyamānaṃ puṣkaraparṇopadhānamanūdya tasya pratiniyataphalapratipādanena praśaṃsanaṃ, gārhapatyavadāhavanīye'pi sikatānivapanaṃ kartavyamiti vidhānam , ubhayatra mantrabhedaṃ vidhāya tatpraśaṃsanam , gārhapatyacayane sikatānivapanasya pūrvabhāvitvamanūdya praśaṃsya ca tatra pūvabhāvitve doṣapradarśanam , āhavanīyacitau tu sikatānivapanātpūrvaṃ pariśridbhi pariśrayaṇamabhipretya stāvakārthavādātideśayutaṃ tadabhimantraṇavidhānam, sikatānivapanaṃ sārthavādaṃ vidhāya nyuptānāṃ sikatānāṃ sopapattikaṃ saphalaṃ samantrakamabhimarśanavidhānam, sārthavādaṃ logeṣṭakānāmupadhānavidhānam, vederbāhyadeśeneṣṭakānāmāharaṇam vidhāya tatpraśaṃsanam, āharaṇasyāgnikṣetrāpekṣayā bahirdeśavattvaṃ vedyapekṣayā'pi tathātvamiti vidhānam , vihitaṃ logeṣṭakānāmupadhānamanūdya tatpraśaṃsanam, āharaṇasyāgnibāhyatvamanūdya tatpraśaṃsana, bahirvedarityetadapyanūdya tasya pṛthivīsakāśādbahirbhūtarasasthāpanahetutvena praśaṃsanaṃ, logeṣṭakānāmāharaṇe sādhanaṃ vidhāya tatpraśaṃsanaṃ, pūrvasmāddigbhāgādāharaṇasya mantratadarthavivaraṇopetaṃ vidhānam , āhṛtāyā iṣṭakāyāḥ sthānaviśeṣe upadhānavidhānam , evameva dakṣiṇataḥ paścāduttarataśca kramādāharaṇaṃ maṃtratadgataviṣamapadavyākhyānayutaṃ vidhāyāhṛtānāmiṣṭakānāṃ tattatsthānaviśeṣe upadhānavidhānam , uttarasyāṃ diśi maṃtratadabhiprāyasahitaṃ sikatānāṃ pradhvaṃsanaṃ vidhāyopahitānāmiṣṭakānāṃ sambhūya praśaṃsanaṃ, dharmaviśeṣaṃ vidhāya tatpraśaṃsanaṃ, sakāraṇaṃ sthitiguṇaviviṣṭaṃ upadhānādīnāṃ pṛthaganuṣṭhānavidhānaṃ, saphalamāsāṃ sama-ntrakatvamanūdyāgnikṣetrasyātmabhāge evopadhānaṃ kartavyamiti pratipādanam , itareṣṭakāvadāsāṃ śrapaṇābhāvādaśṛtatvamāśaṅkaya tannirasanaṃ, codakaprāptamuttaravedinivapanamasminnavasare kartavyamiti sopapattikamabhidhāyottaravedeḥ parimāṇaṃ ca vidhāya stāvakārthavādātideśayutaṃ sikatānivapanavidhānaṃ, nivapanastha
sthānaviśeṣaṃ vidhāya tatpraśaṃsanam , asyātmabhāgasya sikatābhiḥ pracchādanavidhānaṃ, asminnivapane " agne tava" iti ṣaḍṛcaṃ sūktaṃ karaṇatvena vidhāya tasya kvacidviṣamapadavyākhyānaṃ kvacitpādaśo'nūdya pratimaṃtraṃ vyākhyānaṃ ca, viniyuktasyāsya ṣaḍṛcasya sūktasya vaiśvānarāgnirūpatvadvārā saṃkhyādvārā ca praśaṃsanaṃ, sikatānāṃ retastvapratipādanāya tatsāmyatvasya praśnapūrvakamabhidhānaṃ, sika tānāṃ śuklakṛṣṇarūpadvayasya praśnapūrvakaṃ praśaṃsanaṃ, saṃkhyāsampatterapyāśaṅkāpūrvakaṃ pratipādanam, upadhānakaraṇasya ṣaḍṛcasya yacchandastasya "samudriyam "-iti nāma kasmānnimittāditi pṛcchākaraṇam , anantānāṃ sikatānāmupadhānaṃ pṛthakpṛthakkathaṃ samaṃtrakaṃ syāditi praśnapūrvakaṃ tadupapādanam, etasminṣaḍṛce saptānāṃ chandasāmantarbhāvapradarśanāya praśaṃsanam, utsannayajñabhāgasya punarāharaṇārthatvena sikatānivapanaṃ praśaṃsya tāsāmaparimitatvamanūdya tatpraśaṃsanaṃ vidvadanuṣṭhānapraśaṃsanaṃ ca, aparimitānāmapyetāsāṃ saṃkhyāviśeṣapradarśanadvārā praśnapūrvakaṃ praśaṃsanaṃ, logeṣṭakāvatsikatānāmapyātmabhāge evopadhānavidhānaṃ sikatānāmiṣṭakātvāviśeṣātprasaktasya sādanasya sakāraṇaṃ niṣedhanaṃ, sārthavādaṃ samantrakametāsāmabhimarśanavidhānaṃ, tatra mantrāṇāṃ kvacidviṣamapadavyākhyānaṃ kvacidaprasiddhārthapadavyākhyānaṃ ca, maṃtragataṃ dvitvaṃ chandoviśeṣaṃ cānūdya tatstāvakārthavādātideśakathanaṃ, logeṣṭakādisaṃkhyāṃ sambhūya tatpraśaṃsanaṃ ceti.
dvitīyaṃ brāhmaṇam
२ āhavanīyadeśasaṃskārasamanaṃtaraṃ prākṛtamātithyapravargyopasatpracaraṇamanukrāmya prāguktayorāgnikasaumikakarmaṇorvyatiṣaṅgasya pradarśanaṃ, tatra pūrvamānuḍuhe carmaṇi prathamacityarthānāmiṣṭakānāṃ samūhasyopaśamanaṃ sārthavādaṃ vidhāya tadarthaṃ lohitaguṇakasyānuḍuhaścarmaṇaḥ sārthavādaṃ prācīnagrīvaṃ deśaviśeṣe staraṇavidhānaṃ, āstṛte carmaṇi citerauṣṇyopaśamaṃ vidhāyānantaraṃ citeḥ sārthavādamājyena tūṣṇīṃ prokṣaṇavidhānaṃ, prokṣaṇamanūdya haviṣṭvasampādanadvārā saprayojanaṃ tatpraśaṃsya tadīyājyakaraṇatvamantrakatvaṃ cānūdya tayoḥ praśaṃsanam , ājyaprokṣaṇe karaṇaviśeṣaṃ vidhāya tatpraśaṃsanaṃ, prathamacitiprokṣaṇasamaye dvitīyatṛtīyādicityarthānāmiṣṭakānāṃ prokṣaṇasya vidhitsayā brahmavādināṃ praśnottarāṇāṃ pratipādanam , āhavanīyadeśaṃ prati nayanaṃ vidhātumadhvaryorhotre sampraiṣadānavidhānaṃ, tataḥ prathamacityarthānāmiṣṭakānāṃ pūrvasyāṃ diśi haraṇaṃ vidhāya rakṣonirasanahetutvenākhyāyikayā praśaṃsya ca tasya prakṛte yojanam uktaṃ sampraiṣaṃ vyākhyāya hotrā'nuvaktavyāmṛcamekīyamatenopanyasya tasyā vyākhyānam, ekīyamataṃ pratiṣidhya svamatasya nigamanam, āgneyītyādidharmānavayutyānūdya teṣāṃ praśaṃsanaṃ, iṣṭakāharaṇasamaye śvetasyāśvasya puratonayanasya sārthavādaṃ vidhānaṃ, aśvapramukhartvigyajamānānāmagnikṣetrasamīpagamanavidhānaṃ, stāvakārthavādātideśayutamaśvakartṛkaṃ saprakārakaṃ citimabhilakṣya tattaddigākramaṇābhidhānaṃ, tasyāśvasya pratyaṅmukhanayanasamaye citeravaghrāpaṇaṃ vidhāya tasya prajāsu prāṇapratiṣṭhāpanahetutvena lokatrayasamāvapane hetutvena ca praśaṃsanaṃ, aśvāvaghrāṇamanūdya aśvātmakaprajāpatinā rūpeṇa nilīyamānasyāgneścetavyasya lābho nānye netyākhyāyikayā praśaṃsanam , aśvasya varṇaniyamaṃ sārthavādaṃ vidhāyālābhe varṇāntaraviśiṣṭatvasyāpyabhidhānam aśvāsambhave 'naḍvānveti pakṣāntaranirūpaṇaṃ ca, agnikṣetrasyādhirohaṇe prakāraviśeṣasya vidhitsayā praśaṃsanaṃ, tatraikīyaṃ matamupanyasya taddūṣayitvā pucchasyottarabhāge uttarapakṣasya sandhau cādhirohaṇaṃ kartavyamiti nigamanam, ārohaṇānantaraṃ prākṛtavaikṛtapadārthānāmanuṣṭhāne kramaviśeṣasya pratipādanaṃ, puṣkaraparṇasyopadhānavidhānaṃ, sāyaṃkāle kartavyakarmaṇo vidhānaṃ, tatrāśvastra parito nayanaṃ sāyamastamayātprāgeva kartavyamiti sārthavādaṃ nirūpaṇaṃ, pariṇayanakriyāyāstrirāvṛttiṃ vidhāya tatpraśaṃsanaṃ, tasyāśvasya puna prayogavidhānaṃ cetyādi.

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc