Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 7.2

prathamaṃ brāhmaṇam nairṛtīṣṭakācayanam
१ nairṛtīṣṭakācayanam-tatra pūrvaṃ ākhyāyikayā prayojanakathanapuraḥsaraṃ nairṛtīnāmiṣṭakānāmupadhānasya vidhitsayā tāsāṃ haraṇāya, saṃgraheṇa pratijñākaraṇaṃ, idānīṃtanānuṣṭhānasyāpyuktaprayojanārthatvābhidhānam , nairṛtīnāmiṣṭakānāṃ tamo'pahantṛtvadvārā nāmanirvacanaṃ, nairṛtīnāṃ haraṇamanūdya pāparūpasya tamaso garbhasambandhiśleṣmolbādirūpasya / ca pāpmano nirharaṇahetutvasyākhyāyikayā dṛṣṭāntadārṣṭāntikapaddhatyā pratipādanaṃ, tāsāṃ nirṛtīṣṭakānāṃ sārthavādaṃ parimāṇaṃ sopapattikaṃ tryādilikhitādikalakṣaṇarahitatvaṃ-sārthavādaṃ pākaprakāraṃ sakāraṇaṃ kārṣṇyaṃ cetyetannirūpaṇaṃ, tāsāmupadhānārthaṃ digviśeṣe sābhiprāyaṃ deśaviśeṣaṃ darśayitvā parācīnatvādidharmaviśeṣakathanam , tatra tisṛṇāmiṣṭakānāṃ krameṇa trīnmaṃtrānviniyujya teṣāṃ pādaśovibhajya vyākhyānam , iṣṭakāntaravadāsu prasaktānāmupasparśanasādanasūdadohasāṃ niṣedhakaraṇaṃ, tāsāmupadhāne pūrvamekaṃ prakāramabhidhāya taṃ niṣidhya paścāt dvitīyaprakārapratipādanam, tāsāṃ nairṛtīnāṃ saṃkhyāmanūdya tasyāḥ praśaṃsanaṃ, nairṛtīnāṃ parārdhe bhāge āsandyādīnāṃ prāsanasya mantratadarthavyākhyānopetaṃ sopapattikaṃ maṃtragatachandaḥpraśaṃsāsahitaṃ vidhānam ; iṣṭakādīnsambhūyānūdya saṃkhyādvārā tatpraśaṃsanam , iṣṭakānāṃ madhye sārthavādamudacamasasya ninayanavidhānaṃ, niṣecanānantaraṃ maṃtratadvyākhyānayutamupotthānaṃ vidhāya sārthavādaṃ dharmaviśiṣṭaṃ śālāṃ pratyāgamanavidhānaṃ, saprayojanaṃ gārhapatyopasthānaṃ vidhāya tatra maṃtraṃ viniyujya tasya vyākhyānaṃ cetyādi /
dvitīyaṃ brāhmaṇam prāyaṇīyeṣṭiḥ
२ prāyaṇīyeṣṭiḥ-tatrādau prāyaṇīyeṣṭiṃ vidhāya pradhānahaviḥpracārātpūrvatanānāṃ haviṣkṛdvāgvisargādīnāṃ keṣāñcitpadārthānāmanuvādapūrvakaṃ prāyaṇīyahaviṣaḥ pracāravidhānaṃ, prāyaṇīyasya śaṃyvante sīrayojanaṃ vidhāya sīrasya nāmanirvacanadvārā'nnarūpatāviṣkaraṇaṃ, sīropādānabhūtaṃ vṛkṣaviśeṣaṃ vidhāya tatpraśaṃsanaṃ, sīrayojanārthānāṃ rajjūnāṃ mauñjatvasya trivṛttvasya ca stāvakārthavādātideśasahitaṃ vidhānaṃ, yujyamānasya sīrasya sthānaviśeṣaviśiṣṭamabhimantraṇaṃ vidhāya tatra maṃtradvayaṃ viniyujya tasya kramātparo'kṣapratyakṣavṛttyā pādaśo'nūdya vyākhyānaṃ maṃtradvayagatachandaḥpraśaṃsakārthavādātideśakathanaṃ ca, vihite sīrayojane dakṣiṇasavyayordhuryayoḥ paurvāparyaṃ vidhāyānuḍuhāṃ vaikalpikasya saṃkhyātritayasya sopapattikaṃ vidhānaṃ, sārthavādaṃ cityāgnikṣetramadhye vikarṣaṇavidhānaṃ, tacca vikarṣaṇaṃ pakṣapucchāni vihāyātmanyeva kartavyamityabhidhānaṃ, pariśritāṃ samīpe ātmano dakṣiṇabhāge'ntarataḥ prāgāyatāṃ maṃtratadarthasahitāṃ prathamāṃ sītā dakṣiṇaśroṇerārabhyodagāyatāṃ paścimapārśve mantratadarthasahitāṃ dvitīyāṃ sītāṃ uttarapārśve prāgāyatāṃ mantratadarthayutāṃ tṛtīyāṃ sītāṃ ca vidhāya pūrvapārśve dakṣiṇāyatāyā mantratadarthayutāyāścaturthyāḥ sītāyā vidhānam , uktaṃ karṣaṇaṃ samantrakamanūdya tatpraśaṃsanam , amantrakaṃ dvādaśasaṃkhyākānāṃ sītānāṃ karṣaṇaṃ vidhāya tatpraśaṃsanaṃ, vihitānāmamantrakāṇāṃ catasṛṇāṃ sītānāṃ pratyekaṃ tritvaṃ vidhāya praśaṃsanam , amantrakasītāsaṃkhyāṃ sambhūya tasyāḥ praśaṃsana, vikarṣaṇamanūdya tasya prakārāntareṇa praśaṃsanaṃ, samaṃtrakaṃ karṣaṇamanūdya tasya saṃkhyādvārā praśaṃsanaṃ, amaṃtrakaṃ karṣaṇaṃ punaranūdya tatpraśaṃsanaṃ, karṣaṇānantaramanuḍuhāṃ vimocanaṃ vidhāya tatra maṃtraṃ viniyujya tasya pādaśo vyākhyānaṃ, stāvakārthavādātideśasahitamuttarapūrvasyāṃ diśi teṣāmanuḍuhāṃ prasthāpanaṃ vidhāya teṣāṃ dakṣiṇākāle dānavidhānaṃ dāne kālaviśeṣavidhānaṃ cetyādi /
tṛtīyaṃ brāhmaṇam darbhastambopadhānam
३ darbhastambopadhānam-tatra darbhastambānāṃ kṛṣṭakṣetramadhye darbhanāmanirvacanasahitaṃ saprayojanaṃ sārthavādaṃ sopapattikaṃ tūṣṇīmupadhānakaraṇavidhānaṃ, sārthavādaṃ pañcagṛhītenājyadravyeṇābhihomaṃ vidhāya tasya bahuprakāreṇa praśaṃsanaṃ; abhihome mantraṃ vidhāya vyāhṛtirūpeṇa trayodaśadhā vibhajya ca tasya citipurīṣātmanā praśaṃsanaṃ, trayodaśadhā vibhaktā mantrāvayavā vyāhṛtirūpāḥ syuriti sopapattikamabhidhānam , ājyasya homasādhanatvaṃ pañcagṛhītatvaṃ cānūdya tayoḥ praśaṃsanam , abhihome srucāmudgṛhītatvaṃ vidhāya tatpraśaṃsanaṃ ceti /
caturthaṃ brāhmaṇam apāṃ ninayanaṃ sarvauṣadhavapanaṃ ca

४ apāṃ ninayanaṃ sarvoṣadhavapanaṃ ca - tatrādau kṛṣṭe kṣetre karṣaṇakrameṇodacamasakaraṇakamapāṃ ninayanavidhānam, udakaninayane camasakaraṇatvaṃ vidhāya tatpraśaṃsanaṃ, camasasyaudumbaratvaṃ catuṣkoṇatvaṃ ca vidhāya tayoḥ praśaṃsanaṃ, catasṛṣu catasṛṣu sītāsu trayāṇāṃ trayāṇāmudacamasānāṃ ninayanaṃ vidhāya tatpraśaṃsanaṃ, kṛṣṭapradeśe dvādaśabhirudacamasairninayanaṃ vidhāya tatpraśaṃsanaṃ, tasyodakaninayanasya kṛṣṭakṣetrādhikaraṇatvamanūdya tatpraśaṃsanaṃ, kṛṣṭākṛṣṭātmake pradeśe yadudakaninayanaṃ vihitaṃ tatkaraṇacamasānāmapi trisaṃkhyāmupajīvya praśaṃsanam , ukte'rthe purāvṛttasya pratipādanaṃ, pūrvavaccatasṛṣu catasṛṣu sītāsu trayāṇāṃ trayāṇāmudacamasānāṃ ninayanaṃ vidhāya tatpraśaṃsanaṃ, kṛṣṭapradeśe dvādaśabhirudacamasairninayanaṃ vidhāya / tatpraśaṃsanaṃ, kṛṣṭapradeśe udakaninayanasya prāṇādhikaraṇaninayanarūpatāyāḥ pratipādanaṃ, kṛṣṭākṛṣṭayorudakaninayanacamasagataṃ tritvamanūdya tasyāpyapāṃ nidhānahetutāyāḥ pratipādanaṃ, pṛthagvihitāmudacamasasaṃkhyāṃ sambhūya tasyāḥ praśaṃsanaṃ, prakṛte audumbaracamase sarvadhānyānāmāvāpavidhānam , uktaṃ dhānyagatasarvatvanūdya tatstavanam , uptānāmannānāṃ madhye ekasyauṣadhirūpasya bījasya varjanavidhānaṃ tatra dharmaviśeṣavidhānaṃ ca, udakaninayanavadbījāvapane'pi caturasrasyaudumbaracamasasya karaṇatvena vidhānaṃ, bījāvapanasya mantragatachandodvārā praśaṃsanaṃ, bījāvāpasādhanabhūto hyanuvākaḥ pañcatṛcātmakaḥ tatra sarvatra krameṇa tṛcairevauṣadhivāpaḥ kartavya iti sārthavādaṃ vidhānaṃ, kṛṣṭapradeśe dvādaśabhirṛgbhirvapanaṃ vidhāya tatpraśaṃsanaṃ, bījāvāpasya kṣetrādhikaraṇatvamanūdya tasya praśaṃsanaṃ, kṛṣṭākṛṣṭātmake yadbījāvapanaṃ vihitaṃ tatkaraṇamantrāṇāmapi trisaṃkhyāmupajīvya praśaṃsanaṃ, evamannacitirūpeṇa bījāvāpaṃ praśaṃsya bheṣajarūpeṇāpi tasya praśaṃsanaṃ, pūrvavatsarvatvamanūdya tatpraśaṃsanaṃ, tṛcakaraṇakaṃ bījāvapanamanūdya tasyāpi bheṣajarūpatvena praśaṃsanaṃ, catasṛṣu sītāsu karaṇamantrāṇāṃ dvādaśasaṃkhyāmanūdya tasyā api bheṣajarūpatvena praśaṃsanaṃ, kṛṣṭapradeśe vapanasya prāṇabhaiṣajyarūpatāyā abhidhānaṃ, kṛṣṭākṛṣṭabījāvapane ca mantragataṃ tritvamanūdya tasyāpi bheṣajahetutvābhidhānam , udacamasasaṃkhyāṃ bījāvāpamantrasaṃkhyāṃ cānūdya sambhūya ca tayoḥ praśaṃsanaṃ, bījāvāpamantrapadānāmanuvādapūrvakamabhiprāyapradarśanapuraḥsaraṃ ca mantravyākhyānaṃ, uktamṛgdvayavyākhyānamuttarāsvṛkṣvapi samānamiti tasyātideśakathanam , atidiṣṭasya vyākhyānasya yathāvanniyojanaṃ, ṛcāṃ chandodvārā bheṣajahetutvanirūpaṇaṃ, vihitānāmanuḍudyojanādyoṣadhivāpāntānāṃ karmaṇāṃ samantrakāmantrakatvaṃ sambhūya tatpraśaṃsanaṃ, niruktāniruktāni karmāṇyanūdya cityāgnirūpasya prajāpaterapi niruktāniruktabhedena parimitāparimitabhedena ca dvirūpatvasyābhidhānaṃ, samantrakeṇa niruktenānuḍudyojanādikarmaṇā niruktabhāgasyetareṇetarabhāgasya ca saṃskāraṃ vibhajya tasya yojanaṃ, vidvadanuṣṭhānasya praśaṃsanaṃ, bāhyābhyantarabhāvena niruktāniruktatvadharmayogāccityāgneḥ paśurūpatāṃ sampādya tasyāḥ praśaṃsanaṃ cetyādi /

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc