Shatapatha Brahmana · Verses 7.1-3

७.१.१ gārhapatyāgnicayanam
gārhapatyaṃ ceṣyanpalāśaśākhayā vyudūhati / avasyati haitadyadgārhapatyaṃ cinoti ya u vai ke cāgnicito'syāmeva te'vasitāstadyadvyudūhatyavasitāneva tadvyudūhati nedavasitānadhyavasyānīti -

apeta vīta vi ca sarpatāta iti / apa caivaita vi ceta vyu ca sarpatāta ityetadya udarasarpiṇastānetadāha ye'tra stha purāṇā ye ca nūtanā iti ye'tra stha sanātanā ye cādhunātanā ityetat -

adādyamo'vasānaṃ pṛthivyā iti / yamo ha vā asyā avasānasyeṣṭe sa evāsmā asyāmavasānaṃ dadāti -

akrannimaṃ pitaro lokamasmā iti / kṣatraṃ vai yamo viśaḥ pitaro yasmā u vai kṣatriyo viśā saṃvidāno'syāmavasānaṃ dadāti tatsudattaṃ tatho hāsmai kṣatraṃ yamo viśā pitṛbhiḥ saṃvidāno'syāmavasānaṃ dadāti -

palāśaśākhayā vyudūhati / brahma vai palāśo brahmaṇaiva tadavasitānvyudūhati mantreṇa brahma vai mantro brahmaṇaiva tadavasitānvyudūhati tāmudīcīmudasyati -

athoṣānnivapati / ayaṃ vai loko gārhapatyaḥ paśava ūṣā asmiṃstalloke paśūndadhāti
tasmādime'smiṃloke paśavaḥ -

yadvevoṣānnivapati / prajāpatiḥ prajā asṛjata tā nānolbā asṛjata tā na samajānata so'kāmayata saṃjānīranniti tāḥ samānolbā akarottāsāmūṣānulbamakarottāḥ samajānata tasmādapyetarhi samānolbāḥ sameva jānate devaiḥ samānolbo'sānītyu vai yajate yo yajate tadyadūṣānnivapati devaireva tatsamānolbo bhavati -

saṃjñānamasīti / samajānata hyetena kāmadharaṇamiti paśavo vā ūṣāḥ kāmadharaṇammayi te kāmadharaṇaṃ bhūyāditi mayi te paśavo bhūyāsurityetattaiḥ sarvaṃ gārhapatyaṃ pracchādayati yonirvai gārhapatyā citirulbamūṣāḥ sarvāṃ tadyonimulbena pracchādayati -

atha sikatā nivapati / agneretadvaiśvānarasya bhasma yatsikatā agnimu vā etaṃ vaiśvānaraṃ ceṣyanbhavati na vā agniḥ svaṃ bhasmātidahatyanatidāhāya -

yadveva sikatā nivapati / agneretadvaiśvānarasya reto yatsikatā agnimu vā etaṃ vaiśvānaraṃ ceṣyanbhavati na vā aretaskātkiṃ cana vikriyate'smādretaso'dhi vikriyātā iti -

agnerbhasmāsyagneḥ purīṣamasīti / yātayāma vā agnerbhasmāyātayāmnyaḥ sikatā ayātayāmamevainadetatkaroti tābhiḥ sarvaṃ gārhapatyaṃ pracchādayati yonirvai gārhapatyā citī retaḥ sikatāḥ sarvasyāṃ tadyonau reto dadhāti -

athainaṃ pariśridbhiḥ pariśrayati / yonirvai pariśrita idamevaitadretaḥ siktaṃ yonyā parigṛhṇāti tasmādyonyā retaḥ siktaṃ parigṛhyate -

yadvevainaṃ pariśridbhiḥ pariśrayati / ayaṃ vai loko gārhapatya āpaḥ pariśrita imaṃ taṃ lokamadbhiḥ paritanoti samudreṇa hainaṃ tatparitanoti sarvatastasmādimaṃ lokaṃ sarvataḥ samudraḥ paryeti dakṣiṇāvṛttasmādimaṃ lokaṃ dakṣiṇāvṛtsamudraḥ paryeti khātena tasmādimaṃ lokaṃ khātena samudraḥ paryeti -

cita stheti / cinoti hyenāḥ paricita stheti pari hyenāścinotyūrdhvacitaḥ śrayadhvamityūrdhvā upadadhadāha tasmādūrdhva eva samudro vijate'tha yattiraścīrupadadhyātsakṛddhaivedaṃ sarvaṃ samudro nirmṛjyānna sādayatyasannā hyāpo na sūdadohasādhivadati -

asthīni vai pariśritaḥ / prāṇaḥ sūdadohā na vā asthiṣu prāṇo'styekena yajuṣā bahvīriṣṭakā upadadhātyekaṃ hyetadrūpaṃ yadāpo'tha yadbahvyaḥ pariśrito bhavanti bahvyo hyāpaḥ -

tadvai yoniḥ pariśritaḥ / ulbamūṣā retaḥ sikatā bāhyāḥ pariśrito bhavantyantara ūṣā
bāhyā hi yonirantaramulbaṃ bāhya ūṣā bhavantyantarāḥ sikatā bāhyaṃ hyulbamantaraṃ reta etebhyo vai jāyamāno jāyate tebhya evainametajjanayati -

athainamataścinoti / idamevaitadretaḥ siktaṃ vikaroti tasmādyonau retaḥ siktaṃ vikriyate -

sa catasraḥ prācīrupadadhāti / dve paścāttiraścyau dve purastāttadyāścatasraḥ prācīrupadadhāti sa ātmā tadyattāścatasro bhavanti caturvidho hyayamātmātha ye paścātte sakthyau ye purastāttau bāhū yatra vā ātmā tadeva śiraḥ -

taṃ vā etam / atra pakṣapucchavantaṃ vikaroti yādṛgvai yonau reto vikriyate tādṛgjāyate tadyadetamatra pakṣapucchavantaṃ vikaroti tasmādeṣo'mutra pakṣapucchavānjāyate -

taṃ vai pakṣapucchavantameva santam / na pakṣapucchavantamiva paśyanti tasmādyonau garbhaṃ na yathārūpaṃ paśyantyathainamamutra pakṣapucchavantampaśyanti tasmājjātaṃ garbhaṃ yathārūpaṃ paśyanti -

sa catasraḥ pūrvā upadadhāti / ātmā hyevāgre sambhavataḥ sambhavati dakṣiṇata udaṅṅāsīna uttarārdhyāṃ prathamāmupadadhāti tatho hāsyaiṣo'bhyātmamevāgniścito bhavati -

ayaṃ so agniḥ / yasmintsomamindraḥ sutaṃ dadha ityayaṃ vai loko gārhapatya āpaḥ somaḥ suto'smiṃstalloke'pa indro'dhatta jaṭhare vāvaśāna iti madhyaṃ vai jaṭharaṃ sahasriyaṃ vājamatyaṃ na saptimityāpo vai sahasriyo vājaḥ sasavāntsantstūyase jātaveda iti citaḥ saṃścīyase jātaveda ityetat -

agne yatte divi varca iti / ādityo vā asya divi varcaḥ pṛthivyāmityayamagniḥ pṛthivyāṃ yadoṣadhīṣvapsvā yajatreti ya evauṣadhiṣu cāpsu cāgnistametadāha yenāntarikṣamurvātatantheti vāyuḥ sa tveṣaḥ sa bhānurarṇavo nṛcakṣā iti mahāntsa bhānurarṇavo nṛcakṣā ityetat -

agne divo arṇamacchā jigāsīti / āpo vā asya divo'rṇastā eṣa dhūmenācchaityacchā devāṃ ūciṣe dhiṣṇyā ya iti prāṇā vai devā dhiṣṇyāste hi sarvā dhiya iṣṇanti yā rocane parastātsūryasya yāścāvastādupatiṣṭhanta āpa iti rocano ha nāmaiṣa loko yatraiṣa etattapati tadyāścaitaṃ pareṇāpo yāścāvareṇa tā etadāha -

purīṣyāso agnaya iti / paśavyāso'gnaya ityetatprāvaṇebhiḥ sajoṣasa iti prāyaṇarūpamprāyaṇaṃ hyetadagneryadgārhapatyo juṣantāṃ yajñamadruho'namīvā iṣo mahīriti
juṣantāṃ yajñamadruho'naśanāyā iṣo mahīrityetat -

nānopadadhāti / ye nānākāmā ātmaṃstāṃstaddadhāti sakṛtsādayatyekaṃ tadātmānaṃ karoti sūdadohasādhivadati prāṇo vai sūdadohāḥ prāṇenaivainametatsaṃtanoti saṃdadhāti -

atha jaghanena parītya / uttarato dakṣiṇāsīno'parayordakṣiṇāmagra upadadhātīḍāmagne purudaṃsaṃ saniṃ goriti paśavo vā iḍā paśūnāmevāsmā etāmāśiṣamāśāste śaśvattamaṃ havamānāya sādheti yajamāno vai havamānaḥ syānnaḥ sūnustanayo vijāveti prajā vai sūnuragne sā te sumatirbhūtvasme ityāśiṣamāśāste -

athottarām / ayaṃ te yonirṛtviyo yato jāto arocathā ityayaṃ te yonirṛtavyaḥ sanātano yato jāto'dīpyathā ityetattaṃ jānannagna ārohāthā no vardhayā rayimiti yathaiva yajustathā bandhuḥ -

sakthyāvasyaite / te nānopadadhāti nānā sādayati nānā sūdadohasādhivadati nānā hīme sakthyau dve bhavato dve hīme sakthyau paścādupadadhāti paścāddhīme sakthyāvagrābhyāṃ saṃspṛṣṭe bhavata evaṃ hīme sakthyāvagrābhyāṃ saṃspṛṣṭe -

atha tenaiva punaḥ parītya / dakṣiṇata udaṅṅāsīnaḥ pūrvayoruttarāmagra upadadhāti cidasi tayā devatayāṅgirasvaddhruvā sīdetyatha dakṣiṇāṃ paricidasi tayā devatayāṅgirasvaddhruvā sīdeti -

bāhū asyaite / te nānopadadhāti nānā sādayati nānā sūdadohasādhivadati nānā hīmau
bāhū dve bhavato dvau hīmau bāhū pūrvārdha upadadhāti purastāddhīmau bāhū agrābhyāṃ saṃspṛṣṭe bhavata evaṃ hīmau bāhū agrābhyāṃ saṃspṛṣṭau sa vā itīmā'upadadhātītīme itīme taddakṣiṇāvṛttaddhi devatrā -

aṣṭāviṣṭakā upadadhāti / aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvantamevainametaccinoti pañca kṛtvaḥ sādayati pañcacitiko'gniḥ pañca'rtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro'gniryāvanagniryāvatyasya mātrā tāvantamevainametaccinotyaṣṭāviṣṭakāḥ pañca kṛtvaḥ sādayati tattrayodaśa trayodaśa māsāḥ saṃvatsarastrayodaśāgneścitipurīṣāṇi yāvānagniryāvatyasya mātrā tāvattadbhavati -

atha lokampṛṇāmupadadhāti / tasyā upari bandhustisraḥ pūrvāstrivṛdagniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvantamevainametaccinoti daśottarāstāsāmupari bandhurdve vāgre'tha daśāthaikāmevaṃ hi citiṃ cinvanti tāstrayodaśa sampadyante tasyokto bandhuḥ -

tā ubhayya ekaviṃśatiḥ sampadyante / dvādaśa māsāḥ pañca'rtavastraya ime lokā asāvāditya ekaviṃśo'muṃ tadādityamasminnagnau pratiṣṭhāpayati -

ekaviṃśatirveva pariśritaḥ / dvādaśa māsāḥ pañca'rtavastraya ime lokā ayamagniramuto'dhyekaviṃśa imaṃ tadagnimamuṣminnāditye pratiṣṭhāpayati tadyadetā evamupadadhātyetāvevaitadanyo'nyasminpratiṣṭhāpayati tāvetāvanyo'nyasminpratiṣṭhitau tau vā etāvatra dvāvekaviṃśau sampādayatyatra hyevemau tadobhau bhavata āhavanīyaśca gārhapatyaśca -

atha purīṣaṃ nivapati / tasyopari bandhustaccātvālavelāyā āharatyagnireṣa yaccātvālastatho hāsyaitadāgneyameva bhavati sā samambilā syāttasyokto bandhuḥ -

vyāmamātrī bhavati / vyāmamātro vai puruṣaḥ puruṣaḥ prajāpatiḥ prajāpatiragnirātmasammitāṃ tadyoniṃ karoti parimaṇḍalā bhavati parimaṇḍalā hi yoniratho ayaṃ vai loko gārhapatyaḥ parimaṇḍala u vā ayaṃ lokaḥ -

athainau saṃnivapati / saṃjñāmevābhyāmetatkaroti samitaṃ saṃkalpethāṃ saṃ vāmmanāṃsi saṃ vratāgne tvaṃ purīṣyo bhavataṃ naḥ samanasāviti śamayatyevaināvetadahiṃsāyai yathā nānyo'nyaṃ hiṃsyātām -

caturbhiḥ saṃnivapati / tadye catuṣpadāḥ paśavastairevābhyāmetatsaṃjñāṃ karotyatho annaṃ vai paśavo'nnenaivābhyāmetatsaṃjñāṃ karoti -

tāṃ na riktāmavekṣeta / nedriktāmavekṣā iti yadriktāmavekṣeta graseta hainam -

athāsyāṃ sikatā āvapati / agneretadvaiśvānarasya reto yatsikatā agnimevāsyāmetadvaiśvānaraṃ reto bhūtaṃ siñcati sā samambilā syāttasyokto bandhuḥ -

athaināṃ vimuñcati / apradāhāya yaddhi yuktaṃ na vimucyate pra taddahyata etadvā etadyuktā reto'bhārṣīdetamagniṃ tamatrājījanadathāparaṃ dhatte yoṣā vā ukhā tasmādyadā yoṣā pūrvaṃ retaḥ prajanayatyathāparaṃ dhatte -

māteva putraṃ pṛthivī purīṣyamiti / māteva putraṃ pṛthivī paśavyamityetadagniṃ sve yonāvabhārukhetyagniṃ sve yonāvabhārṣīdukhetyetattāṃ viśvairdevairṛtubhiḥ saṃvidānaḥ prajāpatirviśvakarmā vimuñcatvityṛtavo vai viśve devāstadenāṃ viśvairdevairṛtubhiḥ saṃvidānaḥ prajāpatirviśvakarmā vimuñcati tāmuttarato'gnernidadhātyaratnimātre tasyokto bandhuḥ -

athāsyāṃ paya ānayati / etadvā etadreto dhatte'tha payo dhatte yoṣā vā ukhā tasmādyadā yoṣā reto dhatte'tha payo dhatte'dharāḥ sikatā bhavantyuttaraṃ payo'dharaṃ hi reta uttaraṃ payastanmadhya ānayati yathā tatpratipuruṣaśīrṣamupadadhyāt -