શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 7.2

પ્રથમં બ્રાહ્મણમ્ નૈરૃતીષ્ટકાચયનમ્
૧ નૈરૃતીષ્ટકાચયનમ્-તત્ર પૂર્વં આખ્યાયિકયા પ્રયોજનકથનપુરઃસરં નૈરૃતીનામિષ્ટકાનામુપધાનસ્ય વિધિત્સયા તાસાં હરણાય, સંગ્રહેણ પ્રતિજ્ઞાકરણં, ઇદાનીંતનાનુષ્ઠાનસ્યાપ્યુક્તપ્રયોજનાર્થત્વાભિધાનમ્ , નૈરૃતીનામિષ્ટકાનાં તમોઽપહન્તૃત્વદ્વારા નામનિર્વચનં, નૈરૃતીનાં હરણમનૂદ્ય પાપરૂપસ્ય તમસો ગર્ભસમ્બન્ધિશ્લેષ્મોલ્બાદિરૂપસ્ય । ચ પાપ્મનો નિર્હરણહેતુત્વસ્યાખ્યાયિકયા દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકપદ્ધત્યા પ્રતિપાદનં, તાસાં નિરૃતીષ્ટકાનાં સાર્થવાદં પરિમાણં સોપપત્તિકં ત્ર્યાદિલિખિતાદિકલક્ષણરહિતત્વં-સાર્થવાદં પાકપ્રકારં સકારણં કાર્ષ્ણ્યં ચેત્યેતન્નિરૂપણં, તાસામુપધાનાર્થં દિગ્વિશેષે સાભિપ્રાયં દેશવિશેષં દર્શયિત્વા પરાચીનત્વાદિધર્મવિશેષકથનમ્ , તત્ર તિસૃણામિષ્ટકાનાં ક્રમેણ ત્રીન્મંત્રાન્વિનિયુજ્ય તેષાં પાદશોવિભજ્ય વ્યાખ્યાનમ્ , ઇષ્ટકાન્તરવદાસુ પ્રસક્તાનામુપસ્પર્શનસાદનસૂદદોહસાં નિષેધકરણં, તાસામુપધાને પૂર્વમેકં પ્રકારમભિધાય તં નિષિધ્ય પશ્ચાત્ દ્વિતીયપ્રકારપ્રતિપાદનમ્, તાસાં નૈરૃતીનાં સંખ્યામનૂદ્ય તસ્યાઃ પ્રશંસનં, નૈરૃતીનાં પરાર્ધે ભાગે આસન્દ્યાદીનાં પ્રાસનસ્ય મન્ત્રતદર્થવ્યાખ્યાનોપેતં સોપપત્તિકં મંત્રગતછન્દઃપ્રશંસાસહિતં વિધાનમ્ ; ઇષ્ટકાદીન્સમ્ભૂયાનૂદ્ય સંખ્યાદ્વારા તત્પ્રશંસનમ્ , ઇષ્ટકાનાં મધ્યે સાર્થવાદમુદચમસસ્ય નિનયનવિધાનં, નિષેચનાનન્તરં મંત્રતદ્વ્યાખ્યાનયુતમુપોત્થાનં વિધાય સાર્થવાદં ધર્મવિશિષ્ટં શાલાં પ્રત્યાગમનવિધાનં, સપ્રયોજનં ગાર્હપત્યોપસ્થાનં વિધાય તત્ર મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય વ્યાખ્યાનં ચેત્યાદિ ।
દ્વિતીયં બ્રાહ્મણમ્ પ્રાયણીયેષ્ટિઃ
૨ પ્રાયણીયેષ્ટિઃ-તત્રાદૌ પ્રાયણીયેષ્ટિં વિધાય પ્રધાનહવિઃપ્રચારાત્પૂર્વતનાનાં હવિષ્કૃદ્વાગ્વિસર્ગાદીનાં કેષાઞ્ચિત્પદાર્થાનામનુવાદપૂર્વકં પ્રાયણીયહવિષઃ પ્રચારવિધાનં, પ્રાયણીયસ્ય શંય્વન્તે સીરયોજનં વિધાય સીરસ્ય નામનિર્વચનદ્વારાઽન્નરૂપતાવિષ્કરણં, સીરોપાદાનભૂતં વૃક્ષવિશેષં વિધાય તત્પ્રશંસનં, સીરયોજનાર્થાનાં રજ્જૂનાં મૌઞ્જત્વસ્ય ત્રિવૃત્ત્વસ્ય ચ સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતં વિધાનં, યુજ્યમાનસ્ય સીરસ્ય સ્થાનવિશેષવિશિષ્ટમભિમન્ત્રણં વિધાય તત્ર મંત્રદ્વયં વિનિયુજ્ય તસ્ય ક્રમાત્પરોઽક્ષપ્રત્યક્ષવૃત્ત્યા પાદશોઽનૂદ્ય વ્યાખ્યાનં મંત્રદ્વયગતછન્દઃપ્રશંસકાર્થવાદાતિદેશકથનં ચ, વિહિતે સીરયોજને દક્ષિણસવ્યયોર્ધુર્યયોઃ પૌર્વાપર્યં વિધાયાનુડુહાં વૈકલ્પિકસ્ય સંખ્યાત્રિતયસ્ય સોપપત્તિકં વિધાનં, સાર્થવાદં ચિત્યાગ્નિક્ષેત્રમધ્યે વિકર્ષણવિધાનં, તચ્ચ વિકર્ષણં પક્ષપુચ્છાનિ વિહાયાત્મન્યેવ કર્તવ્યમિત્યભિધાનં, પરિશ્રિતાં સમીપે આત્મનો દક્ષિણભાગેઽન્તરતઃ પ્રાગાયતાં મંત્રતદર્થસહિતાં પ્રથમાં સીતા દક્ષિણશ્રોણેરારભ્યોદગાયતાં પશ્ચિમપાર્શ્વે મન્ત્રતદર્થસહિતાં દ્વિતીયાં સીતાં ઉત્તરપાર્શ્વે પ્રાગાયતાં મન્ત્રતદર્થયુતાં તૃતીયાં સીતાં ચ વિધાય પૂર્વપાર્શ્વે દક્ષિણાયતાયા મન્ત્રતદર્થયુતાયાશ્ચતુર્થ્યાઃ સીતાયા વિધાનમ્ , ઉક્તં કર્ષણં સમન્ત્રકમનૂદ્ય તત્પ્રશંસનમ્ , અમન્ત્રકં દ્વાદશસંખ્યાકાનાં સીતાનાં કર્ષણં વિધાય તત્પ્રશંસનં, વિહિતાનામમન્ત્રકાણાં ચતસૃણાં સીતાનાં પ્રત્યેકં ત્રિત્વં વિધાય પ્રશંસનમ્ , અમન્ત્રકસીતાસંખ્યાં સમ્ભૂય તસ્યાઃ પ્રશંસન, વિકર્ષણમનૂદ્ય તસ્ય પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનં, સમંત્રકં કર્ષણમનૂદ્ય તસ્ય સંખ્યાદ્વારા પ્રશંસનં, અમંત્રકં કર્ષણં પુનરનૂદ્ય તત્પ્રશંસનં, કર્ષણાનન્તરમનુડુહાં વિમોચનં વિધાય તત્ર મંત્રં વિનિયુજ્ય તસ્ય પાદશો વ્યાખ્યાનં, સ્તાવકાર્થવાદાતિદેશસહિતમુત્તરપૂર્વસ્યાં દિશિ તેષામનુડુહાં પ્રસ્થાપનં વિધાય તેષાં દક્ષિણાકાલે દાનવિધાનં દાને કાલવિશેષવિધાનં ચેત્યાદિ ।
તૃતીયં બ્રાહ્મણમ્ દર્ભસ્તમ્બોપધાનમ્
૩ દર્ભસ્તમ્બોપધાનમ્-તત્ર દર્ભસ્તમ્બાનાં કૃષ્ટક્ષેત્રમધ્યે દર્ભનામનિર્વચનસહિતં સપ્રયોજનં સાર્થવાદં સોપપત્તિકં તૂષ્ણીમુપધાનકરણવિધાનં, સાર્થવાદં પઞ્ચગૃહીતેનાજ્યદ્રવ્યેણાભિહોમં વિધાય તસ્ય બહુપ્રકારેણ પ્રશંસનં; અભિહોમે મન્ત્રં વિધાય વ્યાહૃતિરૂપેણ ત્રયોદશધા વિભજ્ય ચ તસ્ય ચિતિપુરીષાત્મના પ્રશંસનં, ત્રયોદશધા વિભક્તા મન્ત્રાવયવા વ્યાહૃતિરૂપાઃ સ્યુરિતિ સોપપત્તિકમભિધાનમ્ , આજ્યસ્ય હોમસાધનત્વં પઞ્ચગૃહીતત્વં ચાનૂદ્ય તયોઃ પ્રશંસનમ્ , અભિહોમે સ્રુચામુદ્ગૃહીતત્વં વિધાય તત્પ્રશંસનં ચેતિ ।
ચતુર્થં બ્રાહ્મણમ્ અપાં નિનયનં સર્વૌષધવપનં ચ

૪ અપાં નિનયનં સર્વોષધવપનં ચ - તત્રાદૌ કૃષ્ટે ક્ષેત્રે કર્ષણક્રમેણોદચમસકરણકમપાં નિનયનવિધાનમ્, ઉદકનિનયને ચમસકરણત્વં વિધાય તત્પ્રશંસનં, ચમસસ્યૌદુમ્બરત્વં ચતુષ્કોણત્વં ચ વિધાય તયોઃ પ્રશંસનં, ચતસૃષુ ચતસૃષુ સીતાસુ ત્રયાણાં ત્રયાણામુદચમસાનાં નિનયનં વિધાય તત્પ્રશંસનં, કૃષ્ટપ્રદેશે દ્વાદશભિરુદચમસૈર્નિનયનં વિધાય તત્પ્રશંસનં, તસ્યોદકનિનયનસ્ય કૃષ્ટક્ષેત્રાધિકરણત્વમનૂદ્ય તત્પ્રશંસનં, કૃષ્ટાકૃષ્ટાત્મકે પ્રદેશે યદુદકનિનયનં વિહિતં તત્કરણચમસાનામપિ ત્રિસંખ્યામુપજીવ્ય પ્રશંસનમ્ , ઉક્તેઽર્થે પુરાવૃત્તસ્ય પ્રતિપાદનં, પૂર્વવચ્ચતસૃષુ ચતસૃષુ સીતાસુ ત્રયાણાં ત્રયાણામુદચમસાનાં નિનયનં વિધાય તત્પ્રશંસનં, કૃષ્ટપ્રદેશે દ્વાદશભિરુદચમસૈર્નિનયનં વિધાય । તત્પ્રશંસનં, કૃષ્ટપ્રદેશે ઉદકનિનયનસ્ય પ્રાણાધિકરણનિનયનરૂપતાયાઃ પ્રતિપાદનં, કૃષ્ટાકૃષ્ટયોરુદકનિનયનચમસગતં ત્રિત્વમનૂદ્ય તસ્યાપ્યપાં નિધાનહેતુતાયાઃ પ્રતિપાદનં, પૃથગ્વિહિતામુદચમસસંખ્યાં સમ્ભૂય તસ્યાઃ પ્રશંસનં, પ્રકૃતે ઔદુમ્બરચમસે સર્વધાન્યાનામાવાપવિધાનમ્ , ઉક્તં ધાન્યગતસર્વત્વનૂદ્ય તત્સ્તવનમ્ , ઉપ્તાનામન્નાનાં મધ્યે એકસ્યૌષધિરૂપસ્ય બીજસ્ય વર્જનવિધાનં તત્ર ધર્મવિશેષવિધાનં ચ, ઉદકનિનયનવદ્બીજાવપનેઽપિ ચતુરસ્રસ્યૌદુમ્બરચમસસ્ય કરણત્વેન વિધાનં, બીજાવપનસ્ય મન્ત્રગતછન્દોદ્વારા પ્રશંસનં, બીજાવાપસાધનભૂતો હ્યનુવાકઃ પઞ્ચતૃચાત્મકઃ તત્ર સર્વત્ર ક્રમેણ તૃચૈરેવૌષધિવાપઃ કર્તવ્ય ઇતિ સાર્થવાદં વિધાનં, કૃષ્ટપ્રદેશે દ્વાદશભિરૃગ્ભિર્વપનં વિધાય તત્પ્રશંસનં, બીજાવાપસ્ય ક્ષેત્રાધિકરણત્વમનૂદ્ય તસ્ય પ્રશંસનં, કૃષ્ટાકૃષ્ટાત્મકે યદ્બીજાવપનં વિહિતં તત્કરણમન્ત્રાણામપિ ત્રિસંખ્યામુપજીવ્ય પ્રશંસનં, એવમન્નચિતિરૂપેણ બીજાવાપં પ્રશંસ્ય ભેષજરૂપેણાપિ તસ્ય પ્રશંસનં, પૂર્વવત્સર્વત્વમનૂદ્ય તત્પ્રશંસનં, તૃચકરણકં બીજાવપનમનૂદ્ય તસ્યાપિ ભેષજરૂપત્વેન પ્રશંસનં, ચતસૃષુ સીતાસુ કરણમન્ત્રાણાં દ્વાદશસંખ્યામનૂદ્ય તસ્યા અપિ ભેષજરૂપત્વેન પ્રશંસનં, કૃષ્ટપ્રદેશે વપનસ્ય પ્રાણભૈષજ્યરૂપતાયા અભિધાનં, કૃષ્ટાકૃષ્ટબીજાવપને ચ મન્ત્રગતં ત્રિત્વમનૂદ્ય તસ્યાપિ ભેષજહેતુત્વાભિધાનમ્ , ઉદચમસસંખ્યાં બીજાવાપમન્ત્રસંખ્યાં ચાનૂદ્ય સમ્ભૂય ચ તયોઃ પ્રશંસનં, બીજાવાપમન્ત્રપદાનામનુવાદપૂર્વકમભિપ્રાયપ્રદર્શનપુરઃસરં ચ મન્ત્રવ્યાખ્યાનં, ઉક્તમૃગ્દ્વયવ્યાખ્યાનમુત્તરાસ્વૃક્ષ્વપિ સમાનમિતિ તસ્યાતિદેશકથનમ્ , અતિદિષ્ટસ્ય વ્યાખ્યાનસ્ય યથાવન્નિયોજનં, ઋચાં છન્દોદ્વારા ભેષજહેતુત્વનિરૂપણં, વિહિતાનામનુડુદ્યોજનાદ્યોષધિવાપાન્તાનાં કર્મણાં સમન્ત્રકામન્ત્રકત્વં સમ્ભૂય તત્પ્રશંસનં, નિરુક્તાનિરુક્તાનિ કર્માણ્યનૂદ્ય ચિત્યાગ્નિરૂપસ્ય પ્રજાપતેરપિ નિરુક્તાનિરુક્તભેદેન પરિમિતાપરિમિતભેદેન ચ દ્વિરૂપત્વસ્યાભિધાનં, સમન્ત્રકેણ નિરુક્તેનાનુડુદ્યોજનાદિકર્મણા નિરુક્તભાગસ્યેતરેણેતરભાગસ્ય ચ સંસ્કારં વિભજ્ય તસ્ય યોજનં, વિદ્વદનુષ્ઠાનસ્ય પ્રશંસનં, બાહ્યાભ્યન્તરભાવેન નિરુક્તાનિરુક્તત્વધર્મયોગાચ્ચિત્યાગ્નેઃ પશુરૂપતાં સમ્પાદ્ય તસ્યાઃ પ્રશંસનં ચેત્યાદિ ।