શતપથબ્રાહ્મણમ્ · શ્લોક 7.1-3

૭.૧.૧ ગાર્હપત્યાગ્નિચયનમ્
ગાર્હપત્યં ચેષ્યન્પલાશશાખયા વ્યુદૂહતિ । અવસ્યતિ હૈતદ્યદ્ગાર્હપત્યં ચિનોતિ ય ઉ વૈ કે ચાગ્નિચિતોઽસ્યામેવ તેઽવસિતાસ્તદ્યદ્વ્યુદૂહત્યવસિતાનેવ તદ્વ્યુદૂહતિ નેદવસિતાનધ્યવસ્યાનીતિ -

અપેત વીત વિ ચ સર્પતાત ઇતિ । અપ ચૈવૈત વિ ચેત વ્યુ ચ સર્પતાત ઇત્યેતદ્ય ઉદરસર્પિણસ્તાનેતદાહ યેઽત્ર સ્થ પુરાણા યે ચ નૂતના ઇતિ યેઽત્ર સ્થ સનાતના યે ચાધુનાતના ઇત્યેતત્ -

અદાદ્યમોઽવસાનં પૃથિવ્યા ઇતિ । યમો હ વા અસ્યા અવસાનસ્યેષ્ટે સ એવાસ્મા અસ્યામવસાનં દદાતિ -

અક્રન્નિમં પિતરો લોકમસ્મા ઇતિ । ક્ષત્રં વૈ યમો વિશઃ પિતરો યસ્મા ઉ વૈ ક્ષત્રિયો વિશા સંવિદાનોઽસ્યામવસાનં દદાતિ તત્સુદત્તં તથો હાસ્મૈ ક્ષત્રં યમો વિશા પિતૃભિઃ સંવિદાનોઽસ્યામવસાનં દદાતિ -

પલાશશાખયા વ્યુદૂહતિ । બ્રહ્મ વૈ પલાશો બ્રહ્મણૈવ તદવસિતાન્વ્યુદૂહતિ મન્ત્રેણ બ્રહ્મ વૈ મન્ત્રો બ્રહ્મણૈવ તદવસિતાન્વ્યુદૂહતિ તામુદીચીમુદસ્યતિ -

અથોષાન્નિવપતિ । અયં વૈ લોકો ગાર્હપત્યઃ પશવ ઊષા અસ્મિંસ્તલ્લોકે પશૂન્દધાતિ
તસ્માદિમેઽસ્મિંલોકે પશવઃ -

યદ્વેવોષાન્નિવપતિ । પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત તા નાનોલ્બા અસૃજત તા ન સમજાનત સોઽકામયત સંજાનીરન્નિતિ તાઃ સમાનોલ્બા અકરોત્તાસામૂષાનુલ્બમકરોત્તાઃ સમજાનત તસ્માદપ્યેતર્હિ સમાનોલ્બાઃ સમેવ જાનતે દેવૈઃ સમાનોલ્બોઽસાનીત્યુ વૈ યજતે યો યજતે તદ્યદૂષાન્નિવપતિ દેવૈરેવ તત્સમાનોલ્બો ભવતિ -

સંજ્ઞાનમસીતિ । સમજાનત હ્યેતેન કામધરણમિતિ પશવો વા ઊષાઃ કામધરણમ્મયિ તે કામધરણં ભૂયાદિતિ મયિ તે પશવો ભૂયાસુરિત્યેતત્તૈઃ સર્વં ગાર્હપત્યં પ્રચ્છાદયતિ યોનિર્વૈ ગાર્હપત્યા ચિતિરુલ્બમૂષાઃ સર્વાં તદ્યોનિમુલ્બેન પ્રચ્છાદયતિ -

અથ સિકતા નિવપતિ । અગ્નેરેતદ્વૈશ્વાનરસ્ય ભસ્મ યત્સિકતા અગ્નિમુ વા એતં વૈશ્વાનરં ચેષ્યન્ભવતિ ન વા અગ્નિઃ સ્વં ભસ્માતિદહત્યનતિદાહાય -

યદ્વેવ સિકતા નિવપતિ । અગ્નેરેતદ્વૈશ્વાનરસ્ય રેતો યત્સિકતા અગ્નિમુ વા એતં વૈશ્વાનરં ચેષ્યન્ભવતિ ન વા અરેતસ્કાત્કિં ચન વિક્રિયતેઽસ્માદ્રેતસોઽધિ વિક્રિયાતા ઇતિ -

અગ્નેર્ભસ્માસ્યગ્નેઃ પુરીષમસીતિ । યાતયામ વા અગ્નેર્ભસ્માયાતયામ્ન્યઃ સિકતા અયાતયામમેવૈનદેતત્કરોતિ તાભિઃ સર્વં ગાર્હપત્યં પ્રચ્છાદયતિ યોનિર્વૈ ગાર્હપત્યા ચિતી રેતઃ સિકતાઃ સર્વસ્યાં તદ્યોનૌ રેતો દધાતિ -

અથૈનં પરિશ્રિદ્ભિઃ પરિશ્રયતિ । યોનિર્વૈ પરિશ્રિત ઇદમેવૈતદ્રેતઃ સિક્તં યોન્યા પરિગૃહ્ણાતિ તસ્માદ્યોન્યા રેતઃ સિક્તં પરિગૃહ્યતે -

યદ્વેવૈનં પરિશ્રિદ્ભિઃ પરિશ્રયતિ । અયં વૈ લોકો ગાર્હપત્ય આપઃ પરિશ્રિત ઇમં તં લોકમદ્ભિઃ પરિતનોતિ સમુદ્રેણ હૈનં તત્પરિતનોતિ સર્વતસ્તસ્માદિમં લોકં સર્વતઃ સમુદ્રઃ પર્યેતિ દક્ષિણાવૃત્તસ્માદિમં લોકં દક્ષિણાવૃત્સમુદ્રઃ પર્યેતિ ખાતેન તસ્માદિમં લોકં ખાતેન સમુદ્રઃ પર્યેતિ -

ચિત સ્થેતિ । ચિનોતિ હ્યેનાઃ પરિચિત સ્થેતિ પરિ હ્યેનાશ્ચિનોત્યૂર્ધ્વચિતઃ શ્રયધ્વમિત્યૂર્ધ્વા ઉપદધદાહ તસ્માદૂર્ધ્વ એવ સમુદ્રો વિજતેઽથ યત્તિરશ્ચીરુપદધ્યાત્સકૃદ્ધૈવેદં સર્વં સમુદ્રો નિર્મૃજ્યાન્ન સાદયત્યસન્ના હ્યાપો ન સૂદદોહસાધિવદતિ -

અસ્થીનિ વૈ પરિશ્રિતઃ । પ્રાણઃ સૂદદોહા ન વા અસ્થિષુ પ્રાણોઽસ્ત્યેકેન યજુષા બહ્વીરિષ્ટકા ઉપદધાત્યેકં હ્યેતદ્રૂપં યદાપોઽથ યદ્બહ્વ્યઃ પરિશ્રિતો ભવન્તિ બહ્વ્યો હ્યાપઃ -

તદ્વૈ યોનિઃ પરિશ્રિતઃ । ઉલ્બમૂષા રેતઃ સિકતા બાહ્યાઃ પરિશ્રિતો ભવન્ત્યન્તર ઊષા
બાહ્યા હિ યોનિરન્તરમુલ્બં બાહ્ય ઊષા ભવન્ત્યન્તરાઃ સિકતા બાહ્યં હ્યુલ્બમન્તરં રેત એતેભ્યો વૈ જાયમાનો જાયતે તેભ્ય એવૈનમેતજ્જનયતિ -

અથૈનમતશ્ચિનોતિ । ઇદમેવૈતદ્રેતઃ સિક્તં વિકરોતિ તસ્માદ્યોનૌ રેતઃ સિક્તં વિક્રિયતે -

સ ચતસ્રઃ પ્રાચીરુપદધાતિ । દ્વે પશ્ચાત્તિરશ્ચ્યૌ દ્વે પુરસ્તાત્તદ્યાશ્ચતસ્રઃ પ્રાચીરુપદધાતિ સ આત્મા તદ્યત્તાશ્ચતસ્રો ભવન્તિ ચતુર્વિધો હ્યયમાત્માથ યે પશ્ચાત્તે સક્થ્યૌ યે પુરસ્તાત્તૌ બાહૂ યત્ર વા આત્મા તદેવ શિરઃ -

તં વા એતમ્ । અત્ર પક્ષપુચ્છવન્તં વિકરોતિ યાદૃગ્વૈ યોનૌ રેતો વિક્રિયતે તાદૃગ્જાયતે તદ્યદેતમત્ર પક્ષપુચ્છવન્તં વિકરોતિ તસ્માદેષોઽમુત્ર પક્ષપુચ્છવાન્જાયતે -

તં વૈ પક્ષપુચ્છવન્તમેવ સન્તમ્ । ન પક્ષપુચ્છવન્તમિવ પશ્યન્તિ તસ્માદ્યોનૌ ગર્ભં ન યથારૂપં પશ્યન્ત્યથૈનમમુત્ર પક્ષપુચ્છવન્તમ્પશ્યન્તિ તસ્માજ્જાતં ગર્ભં યથારૂપં પશ્યન્તિ -

સ ચતસ્રઃ પૂર્વા ઉપદધાતિ । આત્મા હ્યેવાગ્રે સમ્ભવતઃ સમ્ભવતિ દક્ષિણત ઉદઙ્ઙાસીન ઉત્તરાર્ધ્યાં પ્રથમામુપદધાતિ તથો હાસ્યૈષોઽભ્યાત્મમેવાગ્નિશ્ચિતો ભવતિ -

અયં સો અગ્નિઃ । યસ્મિન્ત્સોમમિન્દ્રઃ સુતં દધ ઇત્યયં વૈ લોકો ગાર્હપત્ય આપઃ સોમઃ સુતોઽસ્મિંસ્તલ્લોકેઽપ ઇન્દ્રોઽધત્ત જઠરે વાવશાન ઇતિ મધ્યં વૈ જઠરં સહસ્રિયં વાજમત્યં ન સપ્તિમિત્યાપો વૈ સહસ્રિયો વાજઃ સસવાન્ત્સન્ત્સ્તૂયસે જાતવેદ ઇતિ ચિતઃ સંશ્ચીયસે જાતવેદ ઇત્યેતત્ -

અગ્ને યત્તે દિવિ વર્ચ ઇતિ । આદિત્યો વા અસ્ય દિવિ વર્ચઃ પૃથિવ્યામિત્યયમગ્નિઃ પૃથિવ્યાં યદોષધીષ્વપ્સ્વા યજત્રેતિ ય એવૌષધિષુ ચાપ્સુ ચાગ્નિસ્તમેતદાહ યેનાન્તરિક્ષમુર્વાતતન્થેતિ વાયુઃ સ ત્વેષઃ સ ભાનુરર્ણવો નૃચક્ષા ઇતિ મહાન્ત્સ ભાનુરર્ણવો નૃચક્ષા ઇત્યેતત્ -

અગ્ને દિવો અર્ણમચ્છા જિગાસીતિ । આપો વા અસ્ય દિવોઽર્ણસ્તા એષ ધૂમેનાચ્છૈત્યચ્છા દેવાં ઊચિષે ધિષ્ણ્યા ય ઇતિ પ્રાણા વૈ દેવા ધિષ્ણ્યાસ્તે હિ સર્વા ધિય ઇષ્ણન્તિ યા રોચને પરસ્તાત્સૂર્યસ્ય યાશ્ચાવસ્તાદુપતિષ્ઠન્ત આપ ઇતિ રોચનો હ નામૈષ લોકો યત્રૈષ એતત્તપતિ તદ્યાશ્ચૈતં પરેણાપો યાશ્ચાવરેણ તા એતદાહ -

પુરીષ્યાસો અગ્નય ઇતિ । પશવ્યાસોઽગ્નય ઇત્યેતત્પ્રાવણેભિઃ સજોષસ ઇતિ પ્રાયણરૂપમ્પ્રાયણં હ્યેતદગ્નેર્યદ્ગાર્હપત્યો જુષન્તાં યજ્ઞમદ્રુહોઽનમીવા ઇષો મહીરિતિ
જુષન્તાં યજ્ઞમદ્રુહોઽનશનાયા ઇષો મહીરિત્યેતત્ -

નાનોપદધાતિ । યે નાનાકામા આત્મંસ્તાંસ્તદ્દધાતિ સકૃત્સાદયત્યેકં તદાત્માનં કરોતિ સૂદદોહસાધિવદતિ પ્રાણો વૈ સૂદદોહાઃ પ્રાણેનૈવૈનમેતત્સંતનોતિ સંદધાતિ -

અથ જઘનેન પરીત્ય । ઉત્તરતો દક્ષિણાસીનોઽપરયોર્દક્ષિણામગ્ર ઉપદધાતીડામગ્ને પુરુદંસં સનિં ગોરિતિ પશવો વા ઇડા પશૂનામેવાસ્મા એતામાશિષમાશાસ્તે શશ્વત્તમં હવમાનાય સાધેતિ યજમાનો વૈ હવમાનઃ સ્યાન્નઃ સૂનુસ્તનયો વિજાવેતિ પ્રજા વૈ સૂનુરગ્ને સા તે સુમતિર્ભૂત્વસ્મે ઇત્યાશિષમાશાસ્તે -

અથોત્તરામ્ । અયં તે યોનિરૃત્વિયો યતો જાતો અરોચથા ઇત્યયં તે યોનિરૃતવ્યઃ સનાતનો યતો જાતોઽદીપ્યથા ઇત્યેતત્તં જાનન્નગ્ન આરોહાથા નો વર્ધયા રયિમિતિ યથૈવ યજુસ્તથા બન્ધુઃ -

સક્થ્યાવસ્યૈતે । તે નાનોપદધાતિ નાના સાદયતિ નાના સૂદદોહસાધિવદતિ નાના હીમે સક્થ્યૌ દ્વે ભવતો દ્વે હીમે સક્થ્યૌ પશ્ચાદુપદધાતિ પશ્ચાદ્ધીમે સક્થ્યાવગ્રાભ્યાં સંસ્પૃષ્ટે ભવત એવં હીમે સક્થ્યાવગ્રાભ્યાં સંસ્પૃષ્ટે -

અથ તેનૈવ પુનઃ પરીત્ય । દક્ષિણત ઉદઙ્ઙાસીનઃ પૂર્વયોરુત્તરામગ્ર ઉપદધાતિ ચિદસિ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ધ્રુવા સીદેત્યથ દક્ષિણાં પરિચિદસિ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ધ્રુવા સીદેતિ -

બાહૂ અસ્યૈતે । તે નાનોપદધાતિ નાના સાદયતિ નાના સૂદદોહસાધિવદતિ નાના હીમૌ
બાહૂ દ્વે ભવતો દ્વૌ હીમૌ બાહૂ પૂર્વાર્ધ ઉપદધાતિ પુરસ્તાદ્ધીમૌ બાહૂ અગ્રાભ્યાં સંસ્પૃષ્ટે ભવત એવં હીમૌ બાહૂ અગ્રાભ્યાં સંસ્પૃષ્ટૌ સ વા ઇતીમાઽઉપદધાતીતીમે ઇતીમે તદ્દક્ષિણાવૃત્તદ્ધિ દેવત્રા -

અષ્ટાવિષ્ટકા ઉપદધાતિ । અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવન્તમેવૈનમેતચ્ચિનોતિ પઞ્ચ કૃત્વઃ સાદયતિ પઞ્ચચિતિકોઽગ્નિઃ પઞ્ચઽર્તવઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરોઽગ્નિર્યાવનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવન્તમેવૈનમેતચ્ચિનોત્યષ્ટાવિષ્ટકાઃ પઞ્ચ કૃત્વઃ સાદયતિ તત્ત્રયોદશ ત્રયોદશ માસાઃ સંવત્સરસ્ત્રયોદશાગ્નેશ્ચિતિપુરીષાણિ યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવત્તદ્ભવતિ -

અથ લોકમ્પૃણામુપદધાતિ । તસ્યા ઉપરિ બન્ધુસ્તિસ્રઃ પૂર્વાસ્ત્રિવૃદગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવન્તમેવૈનમેતચ્ચિનોતિ દશોત્તરાસ્તાસામુપરિ બન્ધુર્દ્વે વાગ્રેઽથ દશાથૈકામેવં હિ ચિતિં ચિન્વન્તિ તાસ્ત્રયોદશ સમ્પદ્યન્તે તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

તા ઉભય્ય એકવિંશતિઃ સમ્પદ્યન્તે । દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચઽર્તવસ્ત્રય ઇમે લોકા અસાવાદિત્ય એકવિંશોઽમું તદાદિત્યમસ્મિન્નગ્નૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ -

એકવિંશતિર્વેવ પરિશ્રિતઃ । દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચઽર્તવસ્ત્રય ઇમે લોકા અયમગ્નિરમુતોઽધ્યેકવિંશ ઇમં તદગ્નિમમુષ્મિન્નાદિત્યે પ્રતિષ્ઠાપયતિ તદ્યદેતા એવમુપદધાત્યેતાવેવૈતદન્યોઽન્યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠાપયતિ તાવેતાવન્યોઽન્યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતૌ તૌ વા એતાવત્ર દ્વાવેકવિંશૌ સમ્પાદયત્યત્ર હ્યેવેમૌ તદોભૌ ભવત આહવનીયશ્ચ ગાર્હપત્યશ્ચ -

અથ પુરીષં નિવપતિ । તસ્યોપરિ બન્ધુસ્તચ્ચાત્વાલવેલાયા આહરત્યગ્નિરેષ યચ્ચાત્વાલસ્તથો હાસ્યૈતદાગ્નેયમેવ ભવતિ સા સમમ્બિલા સ્યાત્તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

વ્યામમાત્રી ભવતિ । વ્યામમાત્રો વૈ પુરુષઃ પુરુષઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિરગ્નિરાત્મસમ્મિતાં તદ્યોનિં કરોતિ પરિમણ્ડલા ભવતિ પરિમણ્ડલા હિ યોનિરથો અયં વૈ લોકો ગાર્હપત્યઃ પરિમણ્ડલ ઉ વા અયં લોકઃ -

અથૈનૌ સંનિવપતિ । સંજ્ઞામેવાભ્યામેતત્કરોતિ સમિતં સંકલ્પેથાં સં વામ્મનાંસિ સં વ્રતાગ્ને ત્વં પુરીષ્યો ભવતં નઃ સમનસાવિતિ શમયત્યેવૈનાવેતદહિંસાયૈ યથા નાન્યોઽન્યં હિંસ્યાતામ્ -

ચતુર્ભિઃ સંનિવપતિ । તદ્યે ચતુષ્પદાઃ પશવસ્તૈરેવાભ્યામેતત્સંજ્ઞાં કરોત્યથો અન્નં વૈ પશવોઽન્નેનૈવાભ્યામેતત્સંજ્ઞાં કરોતિ -

તાં ન રિક્તામવેક્ષેત । નેદ્રિક્તામવેક્ષા ઇતિ યદ્રિક્તામવેક્ષેત ગ્રસેત હૈનમ્ -

અથાસ્યાં સિકતા આવપતિ । અગ્નેરેતદ્વૈશ્વાનરસ્ય રેતો યત્સિકતા અગ્નિમેવાસ્યામેતદ્વૈશ્વાનરં રેતો ભૂતં સિઞ્ચતિ સા સમમ્બિલા સ્યાત્તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથૈનાં વિમુઞ્ચતિ । અપ્રદાહાય યદ્ધિ યુક્તં ન વિમુચ્યતે પ્ર તદ્દહ્યત એતદ્વા એતદ્યુક્તા રેતોઽભાર્ષીદેતમગ્નિં તમત્રાજીજનદથાપરં ધત્તે યોષા વા ઉખા તસ્માદ્યદા યોષા પૂર્વં રેતઃ પ્રજનયત્યથાપરં ધત્તે -

માતેવ પુત્રં પૃથિવી પુરીષ્યમિતિ । માતેવ પુત્રં પૃથિવી પશવ્યમિત્યેતદગ્નિં સ્વે યોનાવભારુખેત્યગ્નિં સ્વે યોનાવભાર્ષીદુખેત્યેતત્તાં વિશ્વૈર્દેવૈરૃતુભિઃ સંવિદાનઃ પ્રજાપતિર્વિશ્વકર્મા વિમુઞ્ચત્વિત્યૃતવો વૈ વિશ્વે દેવાસ્તદેનાં વિશ્વૈર્દેવૈરૃતુભિઃ સંવિદાનઃ પ્રજાપતિર્વિશ્વકર્મા વિમુઞ્ચતિ તામુત્તરતોઽગ્નેર્નિદધાત્યરત્નિમાત્રે તસ્યોક્તો બન્ધુઃ -

અથાસ્યાં પય આનયતિ । એતદ્વા એતદ્રેતો ધત્તેઽથ પયો ધત્તે યોષા વા ઉખા તસ્માદ્યદા યોષા રેતો ધત્તેઽથ પયો ધત્તેઽધરાઃ સિકતા ભવન્ત્યુત્તરં પયોઽધરં હિ રેત ઉત્તરં પયસ્તન્મધ્ય આનયતિ યથા તત્પ્રતિપુરુષશીર્ષમુપદધ્યાત્ -