Shatapatha Brahmana · Chapter 6.7.4

atha vātsapreṇopatiṣṭhate / etadvai prajāpatirviṣṇukramaiḥ prajāḥ sṛṣṭvā tābhyo vātsapreṇāyuṣyamakarottathaivaitadyajamāno viṣṇukramaiḥ prajāḥ sṛṣṭvā tābhyo vātsapreṇāyuṣyaṃ karoti -

sa haiṣa dākṣāyaṇahastaḥ / yadvātsapraṃ tasmādyaṃ jātaṃ kāmayeta sarvamāyuriyāditi vātsapreṇainamabhimṛśettadasmai jātāyāyuṣyaṃ karoti tatho ha sa sarvamāyuretyatha yaṃ kāmayeta vīryavāntsyāditi vikṛtyainaṃ purastādabhimantrayeta tatho ha sa vīryavānbhavati -

divaspari prathamaṃ jajñe agniriti / prāṇo vai divaḥ prāṇādu vā eṣa prathamamajāyatāsmaddvitīyaṃ pari jātavedā iti yadenamado dvitīyaṃ puruṣavidho'janayattṛtīyamapsviti yadenamadastṛtīyamadbhyo'janayannṛmaṇā ajasramiti prajāpatirvai nṛmaṇā agnirajasra' indhāna enaṃ jarate svādhīriti yo vā enaminddhe sa enaṃ janayate svādhīḥ -

vidmā te agne tredhā trayāṇīti / agnirvāyurāditya etāni hāsya tāni tredhā trayāṇi vidmā te dhāma vibhṛtā purutreti yadidaṃ bahudhā vihriyate vidmā te nāma paramaṃ guhā yaditi yaviṣṭha iti vā asya tannāma paramaṃ guhā vidmā tamutsaṃ yata ājaganthetyāpo vā utso'dbhyo vā eṣa prathamamājagāma -

samudre tvā nṛmaṇā'apsvantariti prajāpatirvai nṛmaṇā apsu tvā prajāpatirityetannṛcakṣā īdhe divo agnaūdhanniti prajāpatirvai nṛcakṣā āpo diva ūdhastṛtīye tvā rajasi tasthivāṃsamiti dyaurvai tṛtīyaṃ rajo'pāmupasthe mahiṣā avarddhanniti prāṇā vai mahiṣā divi tvā prāṇā avarddhannityetat -

tā etā ekavyākhyānāḥ / etamevābhi tā āgneyyastriṣṭubhastā yadāgneyyastenāgniratha yattriṣṭubho yadekādaśa tenendra aindrāgno'gniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadupatiṣṭhata indrāgnī vai sarve devāḥ sarvadevatyo'gniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadupatiṣṭhate -

yadveva viṣṇukramavātsapre bhavataḥ / viṣṇukramairvai prajāpatirimaṃ lokamasṛjata vātsapreṇāgniṃ viṣṇukramairvai prajāpatirantarikṣamasṛjata vātsapreṇa vāyuṃ viṣṇukramairvai prajāpatirdivamasṛjata vātsapreṇādityaṃ viṣṇukramairvai prajāpatirdiśo'sṛjata vātsapreṇa candramasaṃ viṣṇukramairvai prajāpatirbhūtamasṛjata vātsapreṇa bhaviṣyadviṣṇukramairvai prajāpatirvittamasṛjata vātsapreṇāśāṃ viṣṇukramairvai prajāpatiraharasṛjata vātsapreṇa rātriṃ viṣṇukramairvai prajāpatiḥ pūrvapakṣānasṛjata vātsapreṇāparapakṣānviṣṇukramairvai prajāpatirarddhamāsānasṛjata vātsapreṇa māsānviṣṇukramairvai prajāpatirṛtūnasṛjata vātsapreṇa saṃvatsaraṃ tadyadviṣṇukramavātsapre bhavata etadeva tena sarvaṃ sṛjate -

yadveva viṣṇukramavātsapre bhavataḥ / viṣṇukramairvai prajāpatiḥ svargaṃlokamabhiprāyātsa etadavasānamapaśyadvātsapraṃ tenāvāsyadapradāhāya yaddhi yuktaṃ na vimucyate pra taddahyate tathaivaitadyajamāno viṣṇukramaireva svargaṃlokamabhiprayāti vātsapreṇāvasyati -

sa vai viṣṇukramānkrāntvā / atha tadānīmeva vātsapreṇopatiṣṭhate yathā prayāyāthatadānīmeva vimuñcettādṛktaddevānāṃ vai vidhāmanu manuṣyāstasmādu hedamuta mānuṣo grāmaḥ prayāyātha tadānīmevāvasyati -

tadvā ahorātre eva viṣṇukramā bhavanti / ahorātre vātsapramahorātre eva tadyātyahorātre kṣemyo bhavati tasmādu hedamuta mānuṣo grāmo'horātre yātvā'horātre kṣemyo bhavati -

sa vā arddhameva saṃvatsarasya viṣṇukramānkramate / arddhaṃ vātsapreṇopatiṣṭhate madhye ha saṃvatsarasya svargo lokaḥ sa yatkanīyo'rddhātkrameta na haitaṃ svargaṃlokamabhiprāpnuyādatha yadbhūyo'rddhātparāṅhaitaṃ svargaṃlokamatipraṇaśyedatha yadarddhaṃ kramate'rddhamupatiṣṭhate tatsamprati svargaṃlokamāptvā vimuñcate -

tābhyāṃ vai viparyāsameti / yathā mahāntamadhvānaṃ vimokaṃ samaśnuvīta tādṛktatsa vai purastāccopariṣṭāccobhe viṣṇukramavātsapre samasyatyaharvai viṣṇukramā rātrirvātsapramemetadvā idaṃ sarvaṃ prajāpatiḥ prajanayiṣyaṃśca prajanayitvā cāhorātrābhyāmubhayataḥ parigṛhṇāti -

tadāhuḥ / yadaharviṣṇukramā rātrirvātsapramathobhe evāhanbhavato na rātryāṃ kathamasyāpi rātryāṃ kṛte bhavata ityetadvā ene ado dīkṣamāṇaḥ purastādaparāhṇa ubhe samasyati rātrirhaitadyadaparāhṇo'thaine etatsaṃnivapsyannupariṣṭātpūrvāhṇa ubhe samasyatyaharhaitadyatpūrvāhṇa evamu hāsyobhe evāhankṛte bhavata ubhe rātryām -

sa yadahaḥ saṃnivapsyantsyāt tadahaḥ prātarudita āditye bhasmaiva prathamamudvapati bhasmodupya vācaṃ visṛjate vācaṃ visṛjya samidhamādadhāti samidhamādhāya bhasmāpo'bhyavaharati yathaiva tasyābhyavaharaṇaṃ tathā'pādāya bhasmanaḥ pratyetyokhāyāmopyopatiṣṭhate'tha prāyaścittī karoti -

sa yadi viṣṇukramīyamahaḥ syāt / viṣṇukramānkrāntvā vātsapreṇopatiṣṭhetātha yadi vātsaprīyaṃ vātsapreṇopasthāya viṣṇukramānkrāntvā vātsapramantataḥ kuryānna viṣṇukramānantataḥ kuryādyathā prayāya na vimuñcettādṛktadatha yadvātsapramantataḥ karoti pratiṣṭhā vai vātsapraṃ yathā pratiṣṭhāpayedavasāyayettādṛktattasmādu vātsapramevāntataḥ kuryāt -