શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 6.7.4

અથ વાત્સપ્રેણોપતિષ્ઠતે । એતદ્વૈ પ્રજાપતિર્વિષ્ણુક્રમૈઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા તાભ્યો વાત્સપ્રેણાયુષ્યમકરોત્તથૈવૈતદ્યજમાનો વિષ્ણુક્રમૈઃ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા તાભ્યો વાત્સપ્રેણાયુષ્યં કરોતિ -

સ હૈષ દાક્ષાયણહસ્તઃ । યદ્વાત્સપ્રં તસ્માદ્યં જાતં કામયેત સર્વમાયુરિયાદિતિ વાત્સપ્રેણૈનમભિમૃશેત્તદસ્મૈ જાતાયાયુષ્યં કરોતિ તથો હ સ સર્વમાયુરેત્યથ યં કામયેત વીર્યવાન્ત્સ્યાદિતિ વિકૃત્યૈનં પુરસ્તાદભિમન્ત્રયેત તથો હ સ વીર્યવાન્ભવતિ -

દિવસ્પરિ પ્રથમં જજ્ઞે અગ્નિરિતિ । પ્રાણો વૈ દિવઃ પ્રાણાદુ વા એષ પ્રથમમજાયતાસ્મદ્દ્વિતીયં પરિ જાતવેદા ઇતિ યદેનમદો દ્વિતીયં પુરુષવિધોઽજનયત્તૃતીયમપ્સ્વિતિ યદેનમદસ્તૃતીયમદ્ભ્યોઽજનયન્નૃમણા અજસ્રમિતિ પ્રજાપતિર્વૈ નૃમણા અગ્નિરજસ્રઽ ઇન્ધાન એનં જરતે સ્વાધીરિતિ યો વા એનમિન્દ્ધે સ એનં જનયતે સ્વાધીઃ -

વિદ્મા તે અગ્ને ત્રેધા ત્રયાણીતિ । અગ્નિર્વાયુરાદિત્ય એતાનિ હાસ્ય તાનિ ત્રેધા ત્રયાણિ વિદ્મા તે ધામ વિભૃતા પુરુત્રેતિ યદિદં બહુધા વિહ્રિયતે વિદ્મા તે નામ પરમં ગુહા યદિતિ યવિષ્ઠ ઇતિ વા અસ્ય તન્નામ પરમં ગુહા વિદ્મા તમુત્સં યત આજગન્થેત્યાપો વા ઉત્સોઽદ્ભ્યો વા એષ પ્રથમમાજગામ -

સમુદ્રે ત્વા નૃમણાઽઅપ્સ્વન્તરિતિ પ્રજાપતિર્વૈ નૃમણા અપ્સુ ત્વા પ્રજાપતિરિત્યેતન્નૃચક્ષા ઈધે દિવો અગ્નઊધન્નિતિ પ્રજાપતિર્વૈ નૃચક્ષા આપો દિવ ઊધસ્તૃતીયે ત્વા રજસિ તસ્થિવાંસમિતિ દ્યૌર્વૈ તૃતીયં રજોઽપામુપસ્થે મહિષા અવર્દ્ધન્નિતિ પ્રાણા વૈ મહિષા દિવિ ત્વા પ્રાણા અવર્દ્ધન્નિત્યેતત્ -

તા એતા એકવ્યાખ્યાનાઃ । એતમેવાભિ તા આગ્નેય્યસ્ત્રિષ્ટુભસ્તા યદાગ્નેય્યસ્તેનાગ્નિરથ યત્ત્રિષ્ટુભો યદેકાદશ તેનેન્દ્ર ઐન્દ્રાગ્નોઽગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદુપતિષ્ઠત ઇન્દ્રાગ્ની વૈ સર્વે દેવાઃ સર્વદેવત્યોઽગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદુપતિષ્ઠતે -

યદ્વેવ વિષ્ણુક્રમવાત્સપ્રે ભવતઃ । વિષ્ણુક્રમૈર્વૈ પ્રજાપતિરિમં લોકમસૃજત વાત્સપ્રેણાગ્નિં વિષ્ણુક્રમૈર્વૈ પ્રજાપતિરન્તરિક્ષમસૃજત વાત્સપ્રેણ વાયું વિષ્ણુક્રમૈર્વૈ પ્રજાપતિર્દિવમસૃજત વાત્સપ્રેણાદિત્યં વિષ્ણુક્રમૈર્વૈ પ્રજાપતિર્દિશોઽસૃજત વાત્સપ્રેણ ચન્દ્રમસં વિષ્ણુક્રમૈર્વૈ પ્રજાપતિર્ભૂતમસૃજત વાત્સપ્રેણ ભવિષ્યદ્વિષ્ણુક્રમૈર્વૈ પ્રજાપતિર્વિત્તમસૃજત વાત્સપ્રેણાશાં વિષ્ણુક્રમૈર્વૈ પ્રજાપતિરહરસૃજત વાત્સપ્રેણ રાત્રિં વિષ્ણુક્રમૈર્વૈ પ્રજાપતિઃ પૂર્વપક્ષાનસૃજત વાત્સપ્રેણાપરપક્ષાન્વિષ્ણુક્રમૈર્વૈ પ્રજાપતિરર્દ્ધમાસાનસૃજત વાત્સપ્રેણ માસાન્વિષ્ણુક્રમૈર્વૈ પ્રજાપતિરૃતૂનસૃજત વાત્સપ્રેણ સંવત્સરં તદ્યદ્વિષ્ણુક્રમવાત્સપ્રે ભવત એતદેવ તેન સર્વં સૃજતે -

યદ્વેવ વિષ્ણુક્રમવાત્સપ્રે ભવતઃ । વિષ્ણુક્રમૈર્વૈ પ્રજાપતિઃ સ્વર્ગંલોકમભિપ્રાયાત્સ એતદવસાનમપશ્યદ્વાત્સપ્રં તેનાવાસ્યદપ્રદાહાય યદ્ધિ યુક્તં ન વિમુચ્યતે પ્ર તદ્દહ્યતે તથૈવૈતદ્યજમાનો વિષ્ણુક્રમૈરેવ સ્વર્ગંલોકમભિપ્રયાતિ વાત્સપ્રેણાવસ્યતિ -

સ વૈ વિષ્ણુક્રમાન્ક્રાન્ત્વા । અથ તદાનીમેવ વાત્સપ્રેણોપતિષ્ઠતે યથા પ્રયાયાથતદાનીમેવ વિમુઞ્ચેત્તાદૃક્તદ્દેવાનાં વૈ વિધામનુ મનુષ્યાસ્તસ્માદુ હેદમુત માનુષો ગ્રામઃ પ્રયાયાથ તદાનીમેવાવસ્યતિ -

તદ્વા અહોરાત્રે એવ વિષ્ણુક્રમા ભવન્તિ । અહોરાત્રે વાત્સપ્રમહોરાત્રે એવ તદ્યાત્યહોરાત્રે ક્ષેમ્યો ભવતિ તસ્માદુ હેદમુત માનુષો ગ્રામોઽહોરાત્રે યાત્વાઽહોરાત્રે ક્ષેમ્યો ભવતિ -

સ વા અર્દ્ધમેવ સંવત્સરસ્ય વિષ્ણુક્રમાન્ક્રમતે । અર્દ્ધં વાત્સપ્રેણોપતિષ્ઠતે મધ્યે હ સંવત્સરસ્ય સ્વર્ગો લોકઃ સ યત્કનીયોઽર્દ્ધાત્ક્રમેત ન હૈતં સ્વર્ગંલોકમભિપ્રાપ્નુયાદથ યદ્ભૂયોઽર્દ્ધાત્પરાઙ્હૈતં સ્વર્ગંલોકમતિપ્રણશ્યેદથ યદર્દ્ધં ક્રમતેઽર્દ્ધમુપતિષ્ઠતે તત્સમ્પ્રતિ સ્વર્ગંલોકમાપ્ત્વા વિમુઞ્ચતે -

તાભ્યાં વૈ વિપર્યાસમેતિ । યથા મહાન્તમધ્વાનં વિમોકં સમશ્નુવીત તાદૃક્તત્સ વૈ પુરસ્તાચ્ચોપરિષ્ટાચ્ચોભે વિષ્ણુક્રમવાત્સપ્રે સમસ્યત્યહર્વૈ વિષ્ણુક્રમા રાત્રિર્વાત્સપ્રમેમેતદ્વા ઇદં સર્વં પ્રજાપતિઃ પ્રજનયિષ્યંશ્ચ પ્રજનયિત્વા ચાહોરાત્રાભ્યામુભયતઃ પરિગૃહ્ણાતિ -

તદાહુઃ । યદહર્વિષ્ણુક્રમા રાત્રિર્વાત્સપ્રમથોભે એવાહન્ભવતો ન રાત્ર્યાં કથમસ્યાપિ રાત્ર્યાં કૃતે ભવત ઇત્યેતદ્વા એને અદો દીક્ષમાણઃ પુરસ્તાદપરાહ્ણ ઉભે સમસ્યતિ રાત્રિર્હૈતદ્યદપરાહ્ણોઽથૈને એતત્સંનિવપ્સ્યન્નુપરિષ્ટાત્પૂર્વાહ્ણ ઉભે સમસ્યત્યહર્હૈતદ્યત્પૂર્વાહ્ણ એવમુ હાસ્યોભે એવાહન્કૃતે ભવત ઉભે રાત્ર્યામ્ -

સ યદહઃ સંનિવપ્સ્યન્ત્સ્યાત્ તદહઃ પ્રાતરુદિત આદિત્યે ભસ્મૈવ પ્રથમમુદ્વપતિ ભસ્મોદુપ્ય વાચં વિસૃજતે વાચં વિસૃજ્ય સમિધમાદધાતિ સમિધમાધાય ભસ્માપોઽભ્યવહરતિ યથૈવ તસ્યાભ્યવહરણં તથાઽપાદાય ભસ્મનઃ પ્રત્યેત્યોખાયામોપ્યોપતિષ્ઠતેઽથ પ્રાયશ્ચિત્તી કરોતિ -

સ યદિ વિષ્ણુક્રમીયમહઃ સ્યાત્ । વિષ્ણુક્રમાન્ક્રાન્ત્વા વાત્સપ્રેણોપતિષ્ઠેતાથ યદિ વાત્સપ્રીયં વાત્સપ્રેણોપસ્થાય વિષ્ણુક્રમાન્ક્રાન્ત્વા વાત્સપ્રમન્તતઃ કુર્યાન્ન વિષ્ણુક્રમાનન્તતઃ કુર્યાદ્યથા પ્રયાય ન વિમુઞ્ચેત્તાદૃક્તદથ યદ્વાત્સપ્રમન્તતઃ કરોતિ પ્રતિષ્ઠા વૈ વાત્સપ્રં યથા પ્રતિષ્ઠાપયેદવસાયયેત્તાદૃક્તત્તસ્માદુ વાત્સપ્રમેવાન્તતઃ કુર્યાત્ -