Shatapatha Brahmana · Chapter 6.3.1

etadvai devā abruvan / cetayadhvamiti citimicchateti vāva tadabruvaṃsteṣāṃ cetayamānānāṃ savitaitāni sāvitrāṇyapaśyadyatsavitā'paśyattasmātsāvitrāṇi sa etāmaṣṭāgṛhītāmāhutimajuhottāṃ hutvemāmaṣṭadhāvihitāmaṣāḍhāmapaśyatpuraiva sṛṣṭāṃ satīm -

te yadabruvan cetayadhvamiti citimicchateti vāva tadabruvanyaccetayamānā apaśyaṃstasmāccitirāhutirvai yajño yadiṣṭvā'paśyattasmādiṣṭakā -

tāṃ vā etām / ekāṃ satīmaṣṭāgṛhītāmaṣṭābhiryajurbhirjuhoti tasmādiyamekā satyaṣṭadhā vihitā -

tāmūrdhvāmudgṛhṇanjuhoti / imāṃ tadūrdhvāṃ rūpairudgṛhṇāti tasmādiyamūrdhvā rūpaiḥ -

tāṃ saṃtatāṃ juhoti / etadvai devā abibhayuryadvai na iha rakṣāṃsi nāṣṭrā nānvaveyuriti ta etaṃ saṃtatahomamapaśyanrakṣasāṃ nāṣṭrāṇāmananvavāyanāya tasmātsaṃtatāṃ juhoti -

yadvevaitāmāhutiṃ juhoti / savitaiṣo'gnistametayā''hutyā purastātprīṇāti tamiṣṭvā prītvā'thainaṃ sambharati tadyadetayā savitāraṃ prīṇāti tasmātsāvitrāṇi tasmādvā etāmāhutiṃ juhoti -

yadvevaitāmāhutiṃ juhoti / savitaiṣo'gnistametayā''hutyā purastādretobhūtaṃ siñcati yādṛgvai yonau retaḥ sicyate tādṛgjāyate tadyadetayā savitāraṃ reto bhūtaṃ siñcati tasmātsāvitrāṇi tasmādvā etāmāhutiṃ juhoti -

sruvaścātra srukca prayujyete / vāgvai srukprāṇaḥ sruvo vācā ca vai prāṇena caitadagre devāḥ karmānvaicchaṃstasmātsruvaśca srukca -

yadveva sruvaśca srukca / yo vai sa prajāpatirāsīdeṣa sa sruvaḥ prāṇo vai sruvaḥ prāṇaḥ prajāpatiratha yā sā vāgāsīdeṣā sā srugyoṣā vai vāgyoṣā srugatha yāstā āpa āyanvāco lokādetāstā yāmetāmāhutiṃ juhoti -

tāṃ saṃtatāṃ juhoti / saṃtatā hi tā āpa āyannatha yaḥ sa prajāpatistrayyā vidyayā sahāpaḥ prāviśadeṣa sa yairetadyajurbhirjuhoti -

tadyāni trīṇi prathamāni / ime te lokā atha yaccaturthaṃ yajustrayī sā vidyā jagatī sā bhavati jagatī sarvāṇi chandāṃsi sarvāṇi chandāṃsi trayī vidyā'tha yāni catvāryuttamāni diśastānīme ca vai lokā diśaśca prajāpatirathaiṣā trayī vidyā -

sa juhoti / yuñjānaḥ prathamaṃ mana iti prajāpatirvai yuñjānaḥ sa mana etasmai karmaṇe 'yuṅkta tadyanmana etasmai karmaṇe'yuṅkta tasmātprajāpatiryuñjānaḥ -

tattvāya savitā dhiya iti / mano vai savitā prāṇā dhiyo'gnerjyotirnicāyyetyagnerjyotirdṛṣṭvetyetatpṛthivyā adhyābharaditi pṛthivyai hyenadadhyābharati -

yuktena manasā vayamiti / mana evaitadetasmai karmaṇe yuṅkte na hyayuktena manasā kiṃ cana samprati śaknoti kartuṃ devasya savituḥ sava iti devena savitrā prasūtā ityetatsvargyāya śaktyeti yathaitena karmaṇā svargaṃ lokamiyādevametadāha śaktyeti śaktyā hi svargaṃ lokameti -

yuktvāya savitā devāniti / mano vai savitā prāṇā devāḥ svaryato dhiyā divamiti svargaṃ haināṃ lokaṃ yato dhiyaitasmai karmaṇe yuyuje bṛhajjyotiḥ kariṣyata ityasau vā ādityo bṛhajjyotireṣa u eṣo'gniretamvete saṃskariṣyanto bhavanti savitā prasuvāti tāniti savitṛprasūtā etatkarma karavannityetat -

yuñjate mana uta yuñjate dhiya iti / manaścaivaitatprāṇāṃścaitasmai karmaṇe yuṅkte viprā viprasyeti prajāpatirvai vipro devā viprā bṛhato vipaścita iti prajāpatirvai bṛhanvipaścidvi hotrā dadha iti yadvā eṣa cīyate tadeṣa hotrā vidhatte cite hyetasminhotrā adhividhīyante vayunāvidityeṣa hīdaṃ vayunamavindadeka idityeko hyeṣa idaṃ sarvaṃ vayunamavindanmahī devasya savituḥ pariṣṭutiriti mahatī devasya savituḥ pariṣṭutirityetat -

yuje vāṃ brahma pūrvyaṃ namobhiriti / prāṇo vai brahma pūrvyamannaṃ namastattadeṣaivāhutirannametayaiva tadāhutyaitenānnena prāṇānetasmai karmaṇe yuṅkte vi śloka etu pathyeva sūreriti yathobhayeṣu devamanuṣyeṣu kīrti śloko yajamānasya syādevametadāha śṛṇvantu viśve amṛtasya putrā iti prajāpatirvā amṛtastasya viśve devāḥ putrā ā ye dhāmāni divyāni tasthuritīme vai lokā divyāni dhāmāni tadya eṣu lokeṣu devāstānetadāha -

yasya prayāṇamanvanya idyayuriti / prajāpatirvā etadagre karmākarottattato devā akurvandevā devasya mahimānamojaseti yajño vai mahimā devā devasya yajñaṃ vīryamojasetyetadyaḥ pārthivāni vimame sa etaśa iti yadvai kiṃ cāsyāṃ tatpārthivaṃ tadeṣa sarvaṃ vimimīte raśmibhirhyenadabhyavatanoti rajāṃsi devaḥ savitā mahitvanetīme vai lokā rajāṃsyasāvādityo devaḥ savitā tāneṣa mahimnā vimimīte -

deva savitaḥ prasuva yajñaṃ prasuva yajñapatiṃ bhagāyeti / asau vā ādityo devaḥ savitā yajño bhagastametadāha prasuva yajñaṃ prasuva yajñapatiṃ bhagāyeti divyo gandharvaḥ ketapūḥ ketaṃ naḥ punātvityasau vā ādityo divyo gandharvo'nnaṃ keto'nnapūrannaṃ naḥ punātvityetadvācaspatirvācaṃ naḥ svadatviti vāgvā idaṃ karma prāṇo vācaspatiḥ prāṇo na idaṃ karma svadatvityetat -

imaṃ no deva savitaryajñaṃ praṇayeti / asau vā ādityo devaḥ savitā yadu vā eṣa yajñiyaṃ karma praṇayati tadanārtaṃ svastyudṛcamaśnute devāvyamiti yo devānavadityetatsakhividaṃ satrājitaṃ dhanajitaṃ svarjitamiti ya etatsarvaṃ vindādityetadṛcetyṛcā stomaṃ samardhaya gāyatreṇa rathantaraṃ bṛhadgāyatravartanīti sāmāni svāheti yajūṃṣi saiṣā trayī vidyā prathamaṃ jāyate yathaivādo'mutrājāyataivamatha yaḥ so'gnirasṛjyataiṣa sa yo'ta ūrddhvamagniścīyate -

tānyetānyaṣṭau sāvitrāṇi / aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatro'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadreto bhūtaṃ siñcati tāni nava bhavanti svāhākāro navamo nava diśo diśo'gnirnava prāṇāḥ prāṇā agniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadreto bhūtaṃ siñcati tāni daśa bhavantyāhutirdaśamī daśākṣarā virāḍvirāḍagnirdaśa diśo diśo'gnirdaśa prāṇāḥ prāṇā agniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvattadbhavati -

etasyāmāhutyāṃ hutāyām / agnirdevebhya udakrāmatte devā abruvanpaśurvā agniḥ paśubhirimamanvicchāma sa svāya rūpāyāvirbhaviṣyatīti taṃ paśubhiranvaicchantsa svāya rūpāyāvirabhavattasmādu haitatpaśuḥ svāya rūpāyāvirbhavati gaurvā gave'śvo vā'śvāya puruṣo vā puruṣāya -

te'bruvan / yadyaha sarvairanveṣiṣyāmo yātayāmā anupajīvanīyā bhaviṣyanti yadyu asarvairasarvamanuvetsyāma iti ta etamekaṃ paśuṃ dvābhyāṃ paśubhyāṃ pratyapaśyanrāsabhaṃ goścāveśca tadyadetamekaṃ paśuṃ dvābhyāṃ paśubhyāṃ pratyapaśyaṃstasmādeṣa ekaḥ sandviretāḥ -

anaddhāpuruṣaṃ puruṣāt / eṣa ha vā anaddhāpuruṣo yo na devānavati na pitṝnna manuṣyāṃstatsarvairaha paśubhiranvaicchanno yātayāmā anupajīvanīyā abhavan -

tribhiranvicchati / trivṛdagniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadanvicchati pañca sampadā bhavanti pañcacitiko'gniḥ pañca'rtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvattadbhavati -

te mauñjībhirabhidhānībhirabhihitā bhavanti / agnirdevebhya udakrāmatsa muñjaṃ prāviśattasmātsa suṣirastasmādvevāntarato dhūmarakta iva saiṣā yoniragneryanmuñco'gnirime paśavo na vai yonirgarbhaṃ hinastyahiṃsāyai yonirvai jāyamāno jāyate yonerjāyamāno jāyātā iti -

trivṛto bhavanti / trivṛddhyagniraśvābhidhānīkṛtā bhavanti sarvato vā aśvābhidhānī mukhaṃ pariśete sarvato yonirgarbhaṃ pariśete yonirūpametatkriyate -

te prāñcastiṣṭhanti / aśvaḥ prathamo'tha rāsabho'thāja evaṃ hyete'nupūrvaṃ yadvai tadaśru saṃkṣaritamāsīdeṣa so'śvo'tha yattadarasadivaiṣa rāsabho'tha yaḥ sa kapāle raso lipta āsīdeṣa so'jo'tha yattatkapālamāsīdeṣā sā mṛdyāmetadāhariṣyanto bhavantyetebhyo vā eṣa rūpebhyo'gre'sṛjyata tebhya evainametajjanayati -

te dakṣiṇatastiṣṭhanti / etadvai devā abibhayuryadvai no yajñaṃ dakṣiṇato rakṣāṃsi nāṣṭrā na hanyuriti ta etaṃ vajramapaśyannamumevādityamasau vā āditya eṣo'śvasta etena vajreṇa dakṣiṇato rakṣāṃsi nāṣṭrā apahatyābhaye'nāṣṭra etaṃ yajñamātanvata tathaivaitadyajamāna etena vajreṇa dakṣiṇato rakṣāṃsi nāṣṭrā apahatyābhaye'nāṣṭra etaṃ yajñaṃ tanute -

dakṣiṇata āhavanīyo bhavati / uttarata eṣābhrirupaśete vṛṣā vā āhavanīyo yoṣā'bhrirdakṣiṇato vai vṛṣā yoṣāmupaśete'ratnimātre'ratnimātrāddhi vṛṣā yoṣāmupaśete -

sā vaiṇavī syāt / agnirdevebhya udakrāmatsa veṇuṃ prāviśattasmātsa suṣiraḥ sa etāni varmāṇyabhito'kuruta parvāṇyananuprajñānāya yatrayatra nirdadāha tāni kalmāṣāṇyabhavan -

sā kalmāṣī syāt / sā hyāgneyī yadi kalmāṣīṃ na vindedapyakalmāṣī syātsuṣirā tu syātsaivāgneyī saiṣā yoniragneryadveṇuragniriyaṃ mṛnna vai yonirgarbhaṃ hinastyahiṃsāyai yonervai jāyamāno jāyate yonerjāyamāno jāyātā iti -

prādaśamātrī syāt / prādeśamātraṃ hīdamabhi vāgvadatyaratnimātrī tveva bhavati bāhurvā aratnirbāhuno vai vīryaṃ kriyate vīryasammitaiva tadbhavati -

anyataḥ kṣṇutsyāt / anyatarato hīdaṃ vācaḥ kṣṇutamubhayataḥ kṣṇuttveva bhavatyubhayato hīdaṃ vācaḥ kṣṇutaṃ yadenayā daivaṃ ca vadati mānuṣaṃ cātho yatsatyaṃ cānṛtaṃ ca tasmādubhayataḥ kṣṇut -

yadvevobhayataḥ kṣṇut / ato vā abhrervīryaṃ yato'syai kṣṇutamubhayata evāsyāmetadvīryaṃ dadhāti -

yadvevobhayataḥ kṣṇut / etadvā enaṃ devā anuvidyaibhyo lokebhyo'khanaṃstathaivainamayametadanuvidyaibhyo lokebhyaḥ khanati -

sa yaditi khanati / tadenamasmāllokātkhanatyatha yadūrdhvoccaratitadamuṣmāllokādatha yadantareṇa saṃcarati tadantarikṣalokātsarvebhyaevainametadebhyo lokebhyaḥ khanati -

tāmādatte / devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāmādade gāyatreṇa cchandasāṅgirasvaditi savitṛprasūta evaināmetadetābhirdevatābhirādatte gāyatreṇa cchandasā'tho asyāṃ gāyatraṃ cchando dadhāti pṛthivyāḥ sadhasthādagniṃ purīṣyamaṅgirasvadābhareti paśavo vai purīṣaṃ pṛthivyā upasthādagniṃ paśavyamagnivadābharetyetattraiṣṭubhena cchandasā'ṅgirasvaditi tadenāṃ traiṣṭubhena cchandasā''datte'tho asyāṃ traiṣṭubhaṃ chando dadhāti -

abhrirasīti / abhrirhyeṣā tadenaṃ satyenādatte nāryasīti vajro vā abhriryoṣā nārī na vai yoṣā kaṃ cana hinasti śamayatyevaināmetadahiṃsāyai tvayā vayamagniṃ śakema khanituṃ sadhastha etīdaṃ vai sadhasthaṃ tvayā vayamagniṃ śakema khanitumasmintsadhastha ityetajjāgatena cchandasāṅgirasvaditi tadenāṃ jāgatena cchandasā''datte'tho asyāṃ jāgataṃ cchando dadhāti -

tribhirādatte / trivṛdagniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivaināmetadādatte tribhirādāyāthaināṃ caturthenābhimantrayata etadvā enāṃ devāstribhirādāyāthāsyāṃ caturthena vīryamadadhustathaivaināmayametattribhirādāyāthāsyāṃ caturthena vīryaṃ dadhāti -

hasta ādhāya saviteti / haste hyasyāhitā bhavati bibhradabhrimiti bibharti hyenāṃ hiraṇyayīmiti hiraṇmayī hyeṣā yā cchandomayyagnerjyotirnicāyyetyagnerjyotirdṛṣṭvetyetatpṛthivyā adhyābharaditi pṛthivyai hyenadadhyābharatyānuṣṭubhena cchandasā'ṅgirasvaditi tadenāmānuṣṭubhena cchandasā''datte'tho asyāmānuṣṭubhaṃ cchando dadhāti tānyetānyeva chandāṃsyeṣābhrirārambhāyaiveyaṃ vaiṇavī kriyate -

tāṃ haike hiraṇmayīṃ kurvanti / hiraṇyayīti vā abhyukteti na tathā kuryādyadvā eṣā chandāṃsi tenaiṣā hiraṇyamamṛtaṃ hiraṇyamamṛtāni cchandāṃsi -

tāṃ caturbhirādatte / caturakṣarā vai sarvā vāgvāgityekamakṣaramakṣaramiti tryakṣaraṃ tadyattadvāgityekamakṣaraṃ yaivaiṣānuṣṭubuttamā sā sā'tha yadakṣaramiti tryakṣarametāni tāni pūrvāṇi yajūṃṣi sarvayaivaitadvācāgniṃ khanati sarvayā vācā sambharati tasmāccaturbhiḥ -

yadveva caturbhiḥ / catasro vai diśaścatasṛṣu taddikṣu vācaṃ dadhāti tasmāccatasṛṣu dikṣu vāgvadati cchandobhiśca yajurbhiścādatte tadaṣṭau catasro diśaścatasro'vāntaradiśaḥ sarvāsu taddikṣu vācaṃ dadhāti tasmātsarvāsu dikṣu vāgvadati -