શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 6.3.1

એતદ્વૈ દેવા અબ્રુવન્ । ચેતયધ્વમિતિ ચિતિમિચ્છતેતિ વાવ તદબ્રુવંસ્તેષાં ચેતયમાનાનાં સવિતૈતાનિ સાવિત્રાણ્યપશ્યદ્યત્સવિતાઽપશ્યત્તસ્માત્સાવિત્રાણિ સ એતામષ્ટાગૃહીતામાહુતિમજુહોત્તાં હુત્વેમામષ્ટધાવિહિતામષાઢામપશ્યત્પુરૈવ સૃષ્ટાં સતીમ્ -

તે યદબ્રુવન્ ચેતયધ્વમિતિ ચિતિમિચ્છતેતિ વાવ તદબ્રુવન્યચ્ચેતયમાના અપશ્યંસ્તસ્માચ્ચિતિરાહુતિર્વૈ યજ્ઞો યદિષ્ટ્વાઽપશ્યત્તસ્માદિષ્ટકા -

તાં વા એતામ્ । એકાં સતીમષ્ટાગૃહીતામષ્ટાભિર્યજુર્ભિર્જુહોતિ તસ્માદિયમેકા સત્યષ્ટધા વિહિતા -

તામૂર્ધ્વામુદ્ગૃહ્ણન્જુહોતિ । ઇમાં તદૂર્ધ્વાં રૂપૈરુદ્ગૃહ્ણાતિ તસ્માદિયમૂર્ધ્વા રૂપૈઃ -

તાં સંતતાં જુહોતિ । એતદ્વૈ દેવા અબિભયુર્યદ્વૈ ન ઇહ રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા નાન્વવેયુરિતિ ત એતં સંતતહોમમપશ્યન્રક્ષસાં નાષ્ટ્રાણામનન્વવાયનાય તસ્માત્સંતતાં જુહોતિ -

યદ્વેવૈતામાહુતિં જુહોતિ । સવિતૈષોઽગ્નિસ્તમેતયાઽઽહુત્યા પુરસ્તાત્પ્રીણાતિ તમિષ્ટ્વા પ્રીત્વાઽથૈનં સમ્ભરતિ તદ્યદેતયા સવિતારં પ્રીણાતિ તસ્માત્સાવિત્રાણિ તસ્માદ્વા એતામાહુતિં જુહોતિ -

યદ્વેવૈતામાહુતિં જુહોતિ । સવિતૈષોઽગ્નિસ્તમેતયાઽઽહુત્યા પુરસ્તાદ્રેતોભૂતં સિઞ્ચતિ યાદૃગ્વૈ યોનૌ રેતઃ સિચ્યતે તાદૃગ્જાયતે તદ્યદેતયા સવિતારં રેતો ભૂતં સિઞ્ચતિ તસ્માત્સાવિત્રાણિ તસ્માદ્વા એતામાહુતિં જુહોતિ -

સ્રુવશ્ચાત્ર સ્રુક્ચ પ્રયુજ્યેતે । વાગ્વૈ સ્રુક્પ્રાણઃ સ્રુવો વાચા ચ વૈ પ્રાણેન ચૈતદગ્રે દેવાઃ કર્માન્વૈચ્છંસ્તસ્માત્સ્રુવશ્ચ સ્રુક્ચ -

યદ્વેવ સ્રુવશ્ચ સ્રુક્ચ । યો વૈ સ પ્રજાપતિરાસીદેષ સ સ્રુવઃ પ્રાણો વૈ સ્રુવઃ પ્રાણઃ પ્રજાપતિરથ યા સા વાગાસીદેષા સા સ્રુગ્યોષા વૈ વાગ્યોષા સ્રુગથ યાસ્તા આપ આયન્વાચો લોકાદેતાસ્તા યામેતામાહુતિં જુહોતિ -

તાં સંતતાં જુહોતિ । સંતતા હિ તા આપ આયન્નથ યઃ સ પ્રજાપતિસ્ત્રય્યા વિદ્યયા સહાપઃ પ્રાવિશદેષ સ યૈરેતદ્યજુર્ભિર્જુહોતિ -

તદ્યાનિ ત્રીણિ પ્રથમાનિ । ઇમે તે લોકા અથ યચ્ચતુર્થં યજુસ્ત્રયી સા વિદ્યા જગતી સા ભવતિ જગતી સર્વાણિ છન્દાંસિ સર્વાણિ છન્દાંસિ ત્રયી વિદ્યાઽથ યાનિ ચત્વાર્યુત્તમાનિ દિશસ્તાનીમે ચ વૈ લોકા દિશશ્ચ પ્રજાપતિરથૈષા ત્રયી વિદ્યા -

સ જુહોતિ । યુઞ્જાનઃ પ્રથમં મન ઇતિ પ્રજાપતિર્વૈ યુઞ્જાનઃ સ મન એતસ્મૈ કર્મણે ઽયુઙ્ક્ત તદ્યન્મન એતસ્મૈ કર્મણેઽયુઙ્ક્ત તસ્માત્પ્રજાપતિર્યુઞ્જાનઃ -

તત્ત્વાય સવિતા ધિય ઇતિ । મનો વૈ સવિતા પ્રાણા ધિયોઽગ્નેર્જ્યોતિર્નિચાય્યેત્યગ્નેર્જ્યોતિર્દૃષ્ટ્વેત્યેતત્પૃથિવ્યા અધ્યાભરદિતિ પૃથિવ્યૈ હ્યેનદધ્યાભરતિ -

યુક્તેન મનસા વયમિતિ । મન એવૈતદેતસ્મૈ કર્મણે યુઙ્ક્તે ન હ્યયુક્તેન મનસા કિં ચન સમ્પ્રતિ શક્નોતિ કર્તું દેવસ્ય સવિતુઃ સવ ઇતિ દેવેન સવિત્રા પ્રસૂતા ઇત્યેતત્સ્વર્ગ્યાય શક્ત્યેતિ યથૈતેન કર્મણા સ્વર્ગં લોકમિયાદેવમેતદાહ શક્ત્યેતિ શક્ત્યા હિ સ્વર્ગં લોકમેતિ -

યુક્ત્વાય સવિતા દેવાનિતિ । મનો વૈ સવિતા પ્રાણા દેવાઃ સ્વર્યતો ધિયા દિવમિતિ સ્વર્ગં હૈનાં લોકં યતો ધિયૈતસ્મૈ કર્મણે યુયુજે બૃહજ્જ્યોતિઃ કરિષ્યત ઇત્યસૌ વા આદિત્યો બૃહજ્જ્યોતિરેષ ઉ એષોઽગ્નિરેતમ્વેતે સંસ્કરિષ્યન્તો ભવન્તિ સવિતા પ્રસુવાતિ તાનિતિ સવિતૃપ્રસૂતા એતત્કર્મ કરવન્નિત્યેતત્ -

યુઞ્જતે મન ઉત યુઞ્જતે ધિય ઇતિ । મનશ્ચૈવૈતત્પ્રાણાંશ્ચૈતસ્મૈ કર્મણે યુઙ્ક્તે વિપ્રા વિપ્રસ્યેતિ પ્રજાપતિર્વૈ વિપ્રો દેવા વિપ્રા બૃહતો વિપશ્ચિત ઇતિ પ્રજાપતિર્વૈ બૃહન્વિપશ્ચિદ્વિ હોત્રા દધ ઇતિ યદ્વા એષ ચીયતે તદેષ હોત્રા વિધત્તે ચિતે હ્યેતસ્મિન્હોત્રા અધિવિધીયન્તે વયુનાવિદિત્યેષ હીદં વયુનમવિન્દદેક ઇદિત્યેકો હ્યેષ ઇદં સર્વં વયુનમવિન્દન્મહી દેવસ્ય સવિતુઃ પરિષ્ટુતિરિતિ મહતી દેવસ્ય સવિતુઃ પરિષ્ટુતિરિત્યેતત્ -

યુજે વાં બ્રહ્મ પૂર્વ્યં નમોભિરિતિ । પ્રાણો વૈ બ્રહ્મ પૂર્વ્યમન્નં નમસ્તત્તદેષૈવાહુતિરન્નમેતયૈવ તદાહુત્યૈતેનાન્નેન પ્રાણાનેતસ્મૈ કર્મણે યુઙ્ક્તે વિ શ્લોક એતુ પથ્યેવ સૂરેરિતિ યથોભયેષુ દેવમનુષ્યેષુ કીર્તિ શ્લોકો યજમાનસ્ય સ્યાદેવમેતદાહ શૃણ્વન્તુ વિશ્વે અમૃતસ્ય પુત્રા ઇતિ પ્રજાપતિર્વા અમૃતસ્તસ્ય વિશ્વે દેવાઃ પુત્રા આ યે ધામાનિ દિવ્યાનિ તસ્થુરિતીમે વૈ લોકા દિવ્યાનિ ધામાનિ તદ્ય એષુ લોકેષુ દેવાસ્તાનેતદાહ -

યસ્ય પ્રયાણમન્વન્ય ઇદ્યયુરિતિ । પ્રજાપતિર્વા એતદગ્રે કર્માકરોત્તત્તતો દેવા અકુર્વન્દેવા દેવસ્ય મહિમાનમોજસેતિ યજ્ઞો વૈ મહિમા દેવા દેવસ્ય યજ્ઞં વીર્યમોજસેત્યેતદ્યઃ પાર્થિવાનિ વિમમે સ એતશ ઇતિ યદ્વૈ કિં ચાસ્યાં તત્પાર્થિવં તદેષ સર્વં વિમિમીતે રશ્મિભિર્હ્યેનદભ્યવતનોતિ રજાંસિ દેવઃ સવિતા મહિત્વનેતીમે વૈ લોકા રજાંસ્યસાવાદિત્યો દેવઃ સવિતા તાનેષ મહિમ્ના વિમિમીતે -

દેવ સવિતઃ પ્રસુવ યજ્ઞં પ્રસુવ યજ્ઞપતિં ભગાયેતિ । અસૌ વા આદિત્યો દેવઃ સવિતા યજ્ઞો ભગસ્તમેતદાહ પ્રસુવ યજ્ઞં પ્રસુવ યજ્ઞપતિં ભગાયેતિ દિવ્યો ગન્ધર્વઃ કેતપૂઃ કેતં નઃ પુનાત્વિત્યસૌ વા આદિત્યો દિવ્યો ગન્ધર્વોઽન્નં કેતોઽન્નપૂરન્નં નઃ પુનાત્વિત્યેતદ્વાચસ્પતિર્વાચં નઃ સ્વદત્વિતિ વાગ્વા ઇદં કર્મ પ્રાણો વાચસ્પતિઃ પ્રાણો ન ઇદં કર્મ સ્વદત્વિત્યેતત્ -

ઇમં નો દેવ સવિતર્યજ્ઞં પ્રણયેતિ । અસૌ વા આદિત્યો દેવઃ સવિતા યદુ વા એષ યજ્ઞિયં કર્મ પ્રણયતિ તદનાર્તં સ્વસ્ત્યુદૃચમશ્નુતે દેવાવ્યમિતિ યો દેવાનવદિત્યેતત્સખિવિદં સત્રાજિતં ધનજિતં સ્વર્જિતમિતિ ય એતત્સર્વં વિન્દાદિત્યેતદૃચેત્યૃચા સ્તોમં સમર્ધય ગાયત્રેણ રથન્તરં બૃહદ્ગાયત્રવર્તનીતિ સામાનિ સ્વાહેતિ યજૂંષિ સૈષા ત્રયી વિદ્યા પ્રથમં જાયતે યથૈવાદોઽમુત્રાજાયતૈવમથ યઃ સોઽગ્નિરસૃજ્યતૈષ સ યોઽત ઊર્દ્ધ્વમગ્નિશ્ચીયતે -

તાન્યેતાન્યષ્ટૌ સાવિત્રાણિ । અષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદ્રેતો ભૂતં સિઞ્ચતિ તાનિ નવ ભવન્તિ સ્વાહાકારો નવમો નવ દિશો દિશોઽગ્નિર્નવ પ્રાણાઃ પ્રાણા અગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદ્રેતો ભૂતં સિઞ્ચતિ તાનિ દશ ભવન્ત્યાહુતિર્દશમી દશાક્ષરા વિરાડ્વિરાડગ્નિર્દશ દિશો દિશોઽગ્નિર્દશ પ્રાણાઃ પ્રાણા અગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવત્તદ્ભવતિ -

એતસ્યામાહુત્યાં હુતાયામ્ । અગ્નિર્દેવેભ્ય ઉદક્રામત્તે દેવા અબ્રુવન્પશુર્વા અગ્નિઃ પશુભિરિમમન્વિચ્છામ સ સ્વાય રૂપાયાવિર્ભવિષ્યતીતિ તં પશુભિરન્વૈચ્છન્ત્સ સ્વાય રૂપાયાવિરભવત્તસ્માદુ હૈતત્પશુઃ સ્વાય રૂપાયાવિર્ભવતિ ગૌર્વા ગવેઽશ્વો વાઽશ્વાય પુરુષો વા પુરુષાય -

તેઽબ્રુવન્ । યદ્યહ સર્વૈરન્વેષિષ્યામો યાતયામા અનુપજીવનીયા ભવિષ્યન્તિ યદ્યુ અસર્વૈરસર્વમનુવેત્સ્યામ ઇતિ ત એતમેકં પશું દ્વાભ્યાં પશુભ્યાં પ્રત્યપશ્યન્રાસભં ગોશ્ચાવેશ્ચ તદ્યદેતમેકં પશું દ્વાભ્યાં પશુભ્યાં પ્રત્યપશ્યંસ્તસ્માદેષ એકઃ સન્દ્વિરેતાઃ -

અનદ્ધાપુરુષં પુરુષાત્ । એષ હ વા અનદ્ધાપુરુષો યો ન દેવાનવતિ ન પિતૄન્ન મનુષ્યાંસ્તત્સર્વૈરહ પશુભિરન્વૈચ્છન્નો યાતયામા અનુપજીવનીયા અભવન્ -

ત્રિભિરન્વિચ્છતિ । ત્રિવૃદગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદન્વિચ્છતિ પઞ્ચ સમ્પદા ભવન્તિ પઞ્ચચિતિકોઽગ્નિઃ પઞ્ચઽર્તવઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવત્તદ્ભવતિ -

તે મૌઞ્જીભિરભિધાનીભિરભિહિતા ભવન્તિ । અગ્નિર્દેવેભ્ય ઉદક્રામત્સ મુઞ્જં પ્રાવિશત્તસ્માત્સ સુષિરસ્તસ્માદ્વેવાન્તરતો ધૂમરક્ત ઇવ સૈષા યોનિરગ્નેર્યન્મુઞ્ચોઽગ્નિરિમે પશવો ન વૈ યોનિર્ગર્ભં હિનસ્ત્યહિંસાયૈ યોનિર્વૈ જાયમાનો જાયતે યોનેર્જાયમાનો જાયાતા ઇતિ -

ત્રિવૃતો ભવન્તિ । ત્રિવૃદ્ધ્યગ્નિરશ્વાભિધાનીકૃતા ભવન્તિ સર્વતો વા અશ્વાભિધાની મુખં પરિશેતે સર્વતો યોનિર્ગર્ભં પરિશેતે યોનિરૂપમેતત્ક્રિયતે -

તે પ્રાઞ્ચસ્તિષ્ઠન્તિ । અશ્વઃ પ્રથમોઽથ રાસભોઽથાજ એવં હ્યેતેઽનુપૂર્વં યદ્વૈ તદશ્રુ સંક્ષરિતમાસીદેષ સોઽશ્વોઽથ યત્તદરસદિવૈષ રાસભોઽથ યઃ સ કપાલે રસો લિપ્ત આસીદેષ સોઽજોઽથ યત્તત્કપાલમાસીદેષા સા મૃદ્યામેતદાહરિષ્યન્તો ભવન્ત્યેતેભ્યો વા એષ રૂપેભ્યોઽગ્રેઽસૃજ્યત તેભ્ય એવૈનમેતજ્જનયતિ -

તે દક્ષિણતસ્તિષ્ઠન્તિ । એતદ્વૈ દેવા અબિભયુર્યદ્વૈ નો યજ્ઞં દક્ષિણતો રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા ન હન્યુરિતિ ત એતં વજ્રમપશ્યન્નમુમેવાદિત્યમસૌ વા આદિત્ય એષોઽશ્વસ્ત એતેન વજ્રેણ દક્ષિણતો રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા અપહત્યાભયેઽનાષ્ટ્ર એતં યજ્ઞમાતન્વત તથૈવૈતદ્યજમાન એતેન વજ્રેણ દક્ષિણતો રક્ષાંસિ નાષ્ટ્રા અપહત્યાભયેઽનાષ્ટ્ર એતં યજ્ઞં તનુતે -

દક્ષિણત આહવનીયો ભવતિ । ઉત્તરત એષાભ્રિરુપશેતે વૃષા વા આહવનીયો યોષાઽભ્રિર્દક્ષિણતો વૈ વૃષા યોષામુપશેતેઽરત્નિમાત્રેઽરત્નિમાત્રાદ્ધિ વૃષા યોષામુપશેતે -

સા વૈણવી સ્યાત્ । અગ્નિર્દેવેભ્ય ઉદક્રામત્સ વેણું પ્રાવિશત્તસ્માત્સ સુષિરઃ સ એતાનિ વર્માણ્યભિતોઽકુરુત પર્વાણ્યનનુપ્રજ્ઞાનાય યત્રયત્ર નિર્દદાહ તાનિ કલ્માષાણ્યભવન્ -

સા કલ્માષી સ્યાત્ । સા હ્યાગ્નેયી યદિ કલ્માષીં ન વિન્દેદપ્યકલ્માષી સ્યાત્સુષિરા તુ સ્યાત્સૈવાગ્નેયી સૈષા યોનિરગ્નેર્યદ્વેણુરગ્નિરિયં મૃન્ન વૈ યોનિર્ગર્ભં હિનસ્ત્યહિંસાયૈ યોનેર્વૈ જાયમાનો જાયતે યોનેર્જાયમાનો જાયાતા ઇતિ -

પ્રાદશમાત્રી સ્યાત્ । પ્રાદેશમાત્રં હીદમભિ વાગ્વદત્યરત્નિમાત્રી ત્વેવ ભવતિ બાહુર્વા અરત્નિર્બાહુનો વૈ વીર્યં ક્રિયતે વીર્યસમ્મિતૈવ તદ્ભવતિ -

અન્યતઃ ક્ષ્ણુત્સ્યાત્ । અન્યતરતો હીદં વાચઃ ક્ષ્ણુતમુભયતઃ ક્ષ્ણુત્ત્વેવ ભવત્યુભયતો હીદં વાચઃ ક્ષ્ણુતં યદેનયા દૈવં ચ વદતિ માનુષં ચાથો યત્સત્યં ચાનૃતં ચ તસ્માદુભયતઃ ક્ષ્ણુત્ -

યદ્વેવોભયતઃ ક્ષ્ણુત્ । અતો વા અભ્રેર્વીર્યં યતોઽસ્યૈ ક્ષ્ણુતમુભયત એવાસ્યામેતદ્વીર્યં દધાતિ -

યદ્વેવોભયતઃ ક્ષ્ણુત્ । એતદ્વા એનં દેવા અનુવિદ્યૈભ્યો લોકેભ્યોઽખનંસ્તથૈવૈનમયમેતદનુવિદ્યૈભ્યો લોકેભ્યઃ ખનતિ -

સ યદિતિ ખનતિ । તદેનમસ્માલ્લોકાત્ખનત્યથ યદૂર્ધ્વોચ્ચરતિતદમુષ્માલ્લોકાદથ યદન્તરેણ સંચરતિ તદન્તરિક્ષલોકાત્સર્વેભ્યએવૈનમેતદેભ્યો લોકેભ્યઃ ખનતિ -

તામાદત્તે । દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામાદદે ગાયત્રેણ ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદિતિ સવિતૃપ્રસૂત એવૈનામેતદેતાભિર્દેવતાભિરાદત્તે ગાયત્રેણ ચ્છન્દસાઽથો અસ્યાં ગાયત્રં ચ્છન્દો દધાતિ પૃથિવ્યાઃ સધસ્થાદગ્નિં પુરીષ્યમઙ્ગિરસ્વદાભરેતિ પશવો વૈ પુરીષં પૃથિવ્યા ઉપસ્થાદગ્નિં પશવ્યમગ્નિવદાભરેત્યેતત્ત્રૈષ્ટુભેન ચ્છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદિતિ તદેનાં ત્રૈષ્ટુભેન ચ્છન્દસાઽઽદત્તેઽથો અસ્યાં ત્રૈષ્ટુભં છન્દો દધાતિ -

અભ્રિરસીતિ । અભ્રિર્હ્યેષા તદેનં સત્યેનાદત્તે નાર્યસીતિ વજ્રો વા અભ્રિર્યોષા નારી ન વૈ યોષા કં ચન હિનસ્તિ શમયત્યેવૈનામેતદહિંસાયૈ ત્વયા વયમગ્નિં શકેમ ખનિતું સધસ્થ એતીદં વૈ સધસ્થં ત્વયા વયમગ્નિં શકેમ ખનિતુમસ્મિન્ત્સધસ્થ ઇત્યેતજ્જાગતેન ચ્છન્દસાઙ્ગિરસ્વદિતિ તદેનાં જાગતેન ચ્છન્દસાઽઽદત્તેઽથો અસ્યાં જાગતં ચ્છન્દો દધાતિ -

ત્રિભિરાદત્તે । ત્રિવૃદગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનામેતદાદત્તે ત્રિભિરાદાયાથૈનાં ચતુર્થેનાભિમન્ત્રયત એતદ્વા એનાં દેવાસ્ત્રિભિરાદાયાથાસ્યાં ચતુર્થેન વીર્યમદધુસ્તથૈવૈનામયમેતત્ત્રિભિરાદાયાથાસ્યાં ચતુર્થેન વીર્યં દધાતિ -

હસ્ત આધાય સવિતેતિ । હસ્તે હ્યસ્યાહિતા ભવતિ બિભ્રદભ્રિમિતિ બિભર્તિ હ્યેનાં હિરણ્યયીમિતિ હિરણ્મયી હ્યેષા યા ચ્છન્દોમય્યગ્નેર્જ્યોતિર્નિચાય્યેત્યગ્નેર્જ્યોતિર્દૃષ્ટ્વેત્યેતત્પૃથિવ્યા અધ્યાભરદિતિ પૃથિવ્યૈ હ્યેનદધ્યાભરત્યાનુષ્ટુભેન ચ્છન્દસાઽઙ્ગિરસ્વદિતિ તદેનામાનુષ્ટુભેન ચ્છન્દસાઽઽદત્તેઽથો અસ્યામાનુષ્ટુભં ચ્છન્દો દધાતિ તાન્યેતાન્યેવ છન્દાંસ્યેષાભ્રિરારમ્ભાયૈવેયં વૈણવી ક્રિયતે -

તાં હૈકે હિરણ્મયીં કુર્વન્તિ । હિરણ્યયીતિ વા અભ્યુક્તેતિ ન તથા કુર્યાદ્યદ્વા એષા છન્દાંસિ તેનૈષા હિરણ્યમમૃતં હિરણ્યમમૃતાનિ ચ્છન્દાંસિ -

તાં ચતુર્ભિરાદત્તે । ચતુરક્ષરા વૈ સર્વા વાગ્વાગિત્યેકમક્ષરમક્ષરમિતિ ત્ર્યક્ષરં તદ્યત્તદ્વાગિત્યેકમક્ષરં યૈવૈષાનુષ્ટુબુત્તમા સા સાઽથ યદક્ષરમિતિ ત્ર્યક્ષરમેતાનિ તાનિ પૂર્વાણિ યજૂંષિ સર્વયૈવૈતદ્વાચાગ્નિં ખનતિ સર્વયા વાચા સમ્ભરતિ તસ્માચ્ચતુર્ભિઃ -

યદ્વેવ ચતુર્ભિઃ । ચતસ્રો વૈ દિશશ્ચતસૃષુ તદ્દિક્ષુ વાચં દધાતિ તસ્માચ્ચતસૃષુ દિક્ષુ વાગ્વદતિ ચ્છન્દોભિશ્ચ યજુર્ભિશ્ચાદત્તે તદષ્ટૌ ચતસ્રો દિશશ્ચતસ્રોઽવાન્તરદિશઃ સર્વાસુ તદ્દિક્ષુ વાચં દધાતિ તસ્માત્સર્વાસુ દિક્ષુ વાગ્વદતિ -