Shatapatha Brahmana · Chapter 6.2.1

prajāpatiragnirūpāṇyabhyadhyāyat / sa yo'yaṃ kumāro rūpāṇyanupraviṣṭa āsīttamanvaicchatso'gniravedanu vai mā pitā prajāpatiricchati hanta tadrūpamasāni yanma eṣa na vedeti -

sa etānpañca paśūnapaśyat / puruṣamaśvaṃ gāmavimajaṃ yadapaśyattasmādete paśavaḥ -

sa etānpañca paśūnprāviśat / sa ete pañca paśavo'bhavattamu vai prajāpatiranvevaicchat -

sa etānpañca paśūnapaśyat / yadapaśyattasmādete paśavasteṣvetamapaśyattasmādvevaite paśavaḥ -

sa aikṣata / ime vā agnirimānevātmānamabhisaṃskaravai yathā vā agniḥ samiddho dīpyata evameṣāṃ cakṣurdīpyate yathāgnerdhūma udayata evameṣāmūṣmodayate yathāgnirabhyāhitaṃ dahatyevaṃ bapsati yathāgnerbhasma sīdatyevameṣāmpurīṣaṃ sīdatīme vā agnirimānevātmānamabhisaṃskaravā iti tānnānā devatābhya ālipsata vaiśvakarmaṇaṃ puruṣaṃ vāruṇamaśvamaindramṛṣabhaṃ tvāṣṭramavimāgneyamajam -

sa aikṣata / nānā vā idaṃ devatābhya ālipse'gnervahaṃ rūpāṇi kāmaye hantainānagnibhyaḥ kāmāyālabhā iti tānagnibhyaḥ kāmāyālabhata tadyadagnibhya iti bahūni hyagnirūpāṇyabhyadhyāyadatha yatkāmāyeti kāmena hyālabhata tānāprītānparyagnikṛtānudīco nītvā samajñapayat -

sa aikṣata / yā vai śrīrabhyadhāsiṣamimāstāḥ śīrṣasu hanta śīrṣāṇyevopadadhā iti sa śīrṣāṇyevotkṛtyopādhattāthetarāṇi kusindhānyapsu prāplāvayadajena yajñaṃ samasthāpayannenme yajño vikṛṣṭo'sadityātmā vai yajño nenme'yamātmā vikṛṣṭo'sadityetena paśuneṣṭvā tatprajāpatirapaśyadyathaitasyāgnerantaṃ na paryait -

sa aikṣata / yamimamātmānamapsu prāpiplavaṃ tamanvicchānīti tamanvaicchattadyadeṣāmapsu praviddhānāṃ pratyatiṣṭhattā apaḥ samabharadatha yadasyāṃ tāṃ mṛdaṃ tadubhayaṃ sambhṛtya mṛdaṃ cāpaśceṣṭakāmakarottasmādetadubhayamiṣṭakā bhavati mṛccāpaśca -

sa aikṣata / yadi vā idamitthameva sadātmānamabhisaṃskariṣye- martyaḥ kuṇapo'napahatapāpmā bhaviṣyāmi hantaitadagninā pacānīti tadagnināpacattadenadamṛtamakarodetadvai haviramṛtaṃ bhavati yadagninā pacanti tasmādagnineṣṭakāḥ pacantyamṛtā evaināstatkurvanti -

tadyadiṣṭvā paśunāpaśyat / tasmādiṣṭakāstasmādiṣṭvaiva paśuneṣṭakāḥ kuryādaniṣṭakā ha tā bhavanti yāḥ purā paśoḥ kurvantyatho ha tadanyadeva -

tadyāstāḥ śriyaḥ / etāni tāni paśuśīrṣāṇyatha yāni tāni kusindhānyetāstāḥ pañca
citayastadyatpaśuśīrṣāṇyupadhāya citīścinotyetaireva tacchīrṣabhiretāni kusindhāni saṃdadhāti -

ta ete sarve paśavo yadagniḥ / tasmādagnau paśavo ramante paśubhireva tatpaśavo ramante tasmādyasya paśavo bhavanti tasminnagnirādhīyate 'gnirhyeṣa yatpaśavastato vai prajāpatiragnirabhavat -

taddhaike āhuḥ / atraivaitaiḥ sarvaiḥ paśubhiryajeta yadvā etairatra sarvaiḥ prajāpatirayakṣyata tadevāgnerantaṃ paryaiṣyattadyadetairatra sarvairyajeta tadevāgnerantaṃ parīyāditi na tathā kuryāddevānāṃ taditādiyādatho pathastadiyādatho kiṃ tataḥ sambharedetāni vā etatkusindhānyetāścitīḥ sambharati tasmāttathā na kuryāt -

yadvevaitānpaśūnālabhate / āyatanamevaitadagnaye karoti na hyanāyatane kaścana ramate'nnaṃ vā āyatanaṃ tadetatpurastānnidadhāti tadenaṃ paśyannagnirupāvartate -

puruṣo'śvo gauravirajo bhavanti / etāvanto vai sarve paśavo'nnampaśavastadyāvadannaṃ tadetatpurastānnidadhāti tadenaṃ paśyannagnirupāvartate -

pañca bhavanti / pañca hyete'gnayo yadetāścitayastebhya etatpañcāyatanāni nidadhāti
tadenaṃ paśyannagnirupāvartate -

tadyadagnibhya iti / bahavo hyete'gnayo yadetāścitayo'tha yatkāmāyeti yathā taṃ kāmamāpnuyādyajamāno yatkāma etatkarma kurute -

puruṣaṃ prathamamālabhate / puruṣo hi prathamaḥ paśūnāmathāśvaṃ puruṣaṃ hyanvaśvo'tha gāmaśvaṃ hyanu gaurathāviṃ gāṃ hyanvavirathājamaviṃ hyanvajastadenānyathāpūrvaṃ yathāśreṣṭhamālabhate -

teṣāṃ viṣamā raśanāḥ syuḥ / puruṣasya varṣiṣṭhā'tha hrasīyasyatha hrasīyasī tadyathārūpaṃ paśūnāṃ raśanāḥ karotyapāpavasyasāya sarvāstveva samāḥ syuḥ sarvāḥ sadṛśyaḥ sarve hyete samāḥ sarve sadṛśā agnayo hyucyante'nnaṃ hyucyante tena samāstena sadṛśāḥ -

tadāhuḥ / kathamasyaiṣo'gniḥ pañceṣṭakaḥ sarvaḥ paśuṣvārabdhā bhavatīti puroḍāśakapāleṣu nvevā''pyata iyaṃ prathamā mṛnmayīṣṭakātha yatpaśumālabhate tena paśviṣṭakāpyate'tha yadvapāmabhito hiraṇyaśakalau bhavatastena hiraṇyeṣṭakāpyate'tha yadidhmo yūpaḥ paridhayastena vānaspatyeṣṭakāpyate'tha yadājyaṃ prokṣaṇyaḥ puroḍāśastenānnaṃ pañcamīṣṭakā''pyata evamu hāsyaiṣo'gniḥ pañceṣṭakaḥ sarvaḥ paśuṣvārabdho bhavati -

teṣāṃ caturviṃśatiḥ sāmidhenyaḥ / caturviṃśatyardhamāso vai saṃvatsaraḥ saṃvatsaro'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametatsaminddhe -

yadveva caturviṃśatiḥ / caturviṃśatyakṣarā vai gāyatrī gāyatro'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametatsaminddhe -

yadveva caturviṃśatiḥ / caturviṃśo vai puruṣo daśa hastyā aṅgulayo daśa pādyāścatvāryaṅgāni puruṣaḥ prajāpatiḥ prajāpatiragniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametatsaminddhe -

ubhayīrgāyatrīśca triṣṭubhaścānvāha / prāṇo gāyatryātmā triṣṭupprāṇamevāsya gāyatrībhiḥ saminddha ātmānaṃ triṣṭubbhirmadhye triṣṭubho bhavantyabhito gāyatryo madhye hyayamātmā'bhitaḥ prāṇā bhūyasīḥ purastādgāyatrīranvāha kanīyasīrupariṣṭādbhūyāṃso hīme purastātprāṇāḥ kanīyāṃsa upariṣṭāt -

so'nvāha / samāstvāgna ṛtavo vardhayantviti prajāpatiṃ visrastaṃ yatrāgniḥ samadadhāttamabravīdyā matsaṃmitāḥ sāmidhenyastābhirmā samintsveti -

sa etā apaśyat / samāstvāgna ṛtavo vardhayantviti samāśca tvāgna ṛtavaśca vardhayantvityetatsaṃvatsarā ṛṣayo yāni satyeti saṃvatsarāśca tva'rṣayaśca satyāni ca vardhayantvityetatsaṃ divyena dīdihi rocanenetyasau vā ādityo divyaṃ rocanaṃ tena saṃdīdihītyetadviśvā ābhāhi pradiśaścatasra iti sarvā ābhāhi pradiśaścatasra ityetat -

tā etā ekavyākhyānāḥ / etamevābhi yathaitameva saṃskuryādetaṃ saṃdadhyādetaṃ janayettā āgneyyaḥ prājāpatyā yadagnirapaśyattenāgneyyo yatprajāpatiṃ samainddha tena prājāpatyāḥ -

dvādaśāpriyaḥ / dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadāprīṇāti -

yadveva dvādaśa / dvādaśākṣarā vai jagatīyaṃ vai jagatyasyāṃ hīdaṃ sarvaṃ jagadiyamu vā agnirasyai hi sarvo'gniścīyate yāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadāprīṇāti -

yadveva dvādaśa / dvādaśākṣarā vai jagatī jagatī sarvāṇi chandāṃsi sarvāṇi chandāṃsi prajāpatiḥ prajāpatiragniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametadāprīṇāti -

tā etā ūrdhvā asya samidho bhavantīti / prajāpatiṃ visrastaṃ yatrāgniḥ samadadhāttamabravīdyā matsammitā'āpriyastābhirmā''prīṇīhīti -

sa etā apaśyat / ūrdhvā asya samidho bhavantītyūrdhvā hyetasya samiddhasya samidho bhavantyūrdhvā śukrā śocīṃṣyagnerityūrdhvāni hyetasya śukrāṇi śocīṃṣyarcīṃṣi bhavanti dyumattameti vīryavattametyetatsupratīkasyeti sarvato vā agniḥ supratīkaḥ sūnoriti yadenaṃ janayati tenāsyaiṣa sūnuḥ -

tā etā ekavyākhyānāḥ / etamevābhi yathaitameva saṃskuryādetaṃ saṃdadhyādetaṃ janayettā āgneyyaḥ prājāpatyā yadagnirapaśyattenāgneyyo yatprajāpatimāprīṇāttena prājāpatyāḥ -

tā viṣamā viṣamapadāḥ / viṣamākṣarā viṣamāṇi hi chandāṃsyatho yānyasyādhyātmamaṅgāni viṣamāṇi tānyasyaitābhirāprīṇāti -

vaiśvānaraḥ paśupuroḍāśaḥ / vaiśvānaro vai sarve'gnayaḥ sarveṣāmagnīnāmupāptyai -

yadveva vaiśvānaraḥ / ṛtavo haite yadetāścitayo'gnayo vā ṛtava ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro vaiśvānaro yadagnaya iti syādati tadrecayeddvādaśakapālo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaro vaiśvānara āgneyyo yājyānuvākyā agnirūpāṇāmupātyai kāmavatyaḥ kāmānāmupātyai -

taddhaike / ityevaitāni paśuśīrṣāṇi vittvopadadhatyubhayenaite paśava iti te ha te martyāḥ kuṇapāḥ sambhavantyanāprītāni hi tāni taddha tathā''ṣāḍheḥ sauśromateyasyopadadhuḥ sa ha kṣipra eva tato mamāra -

hiraṇmayānyu haike kurvanti / amṛteṣṭakā iti vadantastā ha tā amṛteṣṭakā na hi tāni paśuśīrṣāṇi -

mṛnmayānyu haike kurvanti / utsannā vā ete paśavo yadvai kiṃcotsannamiyaṃ tasya sarvasya pratiṣṭhā tadyatraite paśavo gatāstata enānadhi sambharāma iti na tathā kuryādyo vā eteṣāmāvṛtaṃ ca brāhmaṇaṃ ca na vidyāttasyaita utsannāḥ syuḥ sa etāneva pañca paśūnālabheta yāvadasya vaśaḥ syāttānhaitānprajāpatiḥ prathama ālebhe śyāparṇaḥ sāyakāyano'ntamo'tha ha smaitānevāntareṇālabhante'thaitarhīmau dvāvevālabhyete prājāpatyaśca vāyavyaśca tayorato brāhmaṇamudyate -