શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 6.2.1

પ્રજાપતિરગ્નિરૂપાણ્યભ્યધ્યાયત્ । સ યોઽયં કુમારો રૂપાણ્યનુપ્રવિષ્ટ આસીત્તમન્વૈચ્છત્સોઽગ્નિરવેદનુ વૈ મા પિતા પ્રજાપતિરિચ્છતિ હન્ત તદ્રૂપમસાનિ યન્મ એષ ન વેદેતિ -

સ એતાન્પઞ્ચ પશૂનપશ્યત્ । પુરુષમશ્વં ગામવિમજં યદપશ્યત્તસ્માદેતે પશવઃ -

સ એતાન્પઞ્ચ પશૂન્પ્રાવિશત્ । સ એતે પઞ્ચ પશવોઽભવત્તમુ વૈ પ્રજાપતિરન્વેવૈચ્છત્ -

સ એતાન્પઞ્ચ પશૂનપશ્યત્ । યદપશ્યત્તસ્માદેતે પશવસ્તેષ્વેતમપશ્યત્તસ્માદ્વેવૈતે પશવઃ -

સ ઐક્ષત । ઇમે વા અગ્નિરિમાનેવાત્માનમભિસંસ્કરવૈ યથા વા અગ્નિઃ સમિદ્ધો દીપ્યત એવમેષાં ચક્ષુર્દીપ્યતે યથાગ્નેર્ધૂમ ઉદયત એવમેષામૂષ્મોદયતે યથાગ્નિરભ્યાહિતં દહત્યેવં બપ્સતિ યથાગ્નેર્ભસ્મ સીદત્યેવમેષામ્પુરીષં સીદતીમે વા અગ્નિરિમાનેવાત્માનમભિસંસ્કરવા ઇતિ તાન્નાના દેવતાભ્ય આલિપ્સત વૈશ્વકર્મણં પુરુષં વારુણમશ્વમૈન્દ્રમૃષભં ત્વાષ્ટ્રમવિમાગ્નેયમજમ્ -

સ ઐક્ષત । નાના વા ઇદં દેવતાભ્ય આલિપ્સેઽગ્નેર્વહં રૂપાણિ કામયે હન્તૈનાનગ્નિભ્યઃ કામાયાલભા ઇતિ તાનગ્નિભ્યઃ કામાયાલભત તદ્યદગ્નિભ્ય ઇતિ બહૂનિ હ્યગ્નિરૂપાણ્યભ્યધ્યાયદથ યત્કામાયેતિ કામેન હ્યાલભત તાનાપ્રીતાન્પર્યગ્નિકૃતાનુદીચો નીત્વા સમજ્ઞપયત્ -

સ ઐક્ષત । યા વૈ શ્રીરભ્યધાસિષમિમાસ્તાઃ શીર્ષસુ હન્ત શીર્ષાણ્યેવોપદધા ઇતિ સ શીર્ષાણ્યેવોત્કૃત્યોપાધત્તાથેતરાણિ કુસિન્ધાન્યપ્સુ પ્રાપ્લાવયદજેન યજ્ઞં સમસ્થાપયન્નેન્મે યજ્ઞો વિકૃષ્ટોઽસદિત્યાત્મા વૈ યજ્ઞો નેન્મેઽયમાત્મા વિકૃષ્ટોઽસદિત્યેતેન પશુનેષ્ટ્વા તત્પ્રજાપતિરપશ્યદ્યથૈતસ્યાગ્નેરન્તં ન પર્યૈત્ -

સ ઐક્ષત । યમિમમાત્માનમપ્સુ પ્રાપિપ્લવં તમન્વિચ્છાનીતિ તમન્વૈચ્છત્તદ્યદેષામપ્સુ પ્રવિદ્ધાનાં પ્રત્યતિષ્ઠત્તા અપઃ સમભરદથ યદસ્યાં તાં મૃદં તદુભયં સમ્ભૃત્ય મૃદં ચાપશ્ચેષ્ટકામકરોત્તસ્માદેતદુભયમિષ્ટકા ભવતિ મૃચ્ચાપશ્ચ -

સ ઐક્ષત । યદિ વા ઇદમિત્થમેવ સદાત્માનમભિસંસ્કરિષ્યે- મર્ત્યઃ કુણપોઽનપહતપાપ્મા ભવિષ્યામિ હન્તૈતદગ્નિના પચાનીતિ તદગ્નિનાપચત્તદેનદમૃતમકરોદેતદ્વૈ હવિરમૃતં ભવતિ યદગ્નિના પચન્તિ તસ્માદગ્નિનેષ્ટકાઃ પચન્ત્યમૃતા એવૈનાસ્તત્કુર્વન્તિ -

તદ્યદિષ્ટ્વા પશુનાપશ્યત્ । તસ્માદિષ્ટકાસ્તસ્માદિષ્ટ્વૈવ પશુનેષ્ટકાઃ કુર્યાદનિષ્ટકા હ તા ભવન્તિ યાઃ પુરા પશોઃ કુર્વન્ત્યથો હ તદન્યદેવ -

તદ્યાસ્તાઃ શ્રિયઃ । એતાનિ તાનિ પશુશીર્ષાણ્યથ યાનિ તાનિ કુસિન્ધાન્યેતાસ્તાઃ પઞ્ચ
ચિતયસ્તદ્યત્પશુશીર્ષાણ્યુપધાય ચિતીશ્ચિનોત્યેતૈરેવ તચ્છીર્ષભિરેતાનિ કુસિન્ધાનિ સંદધાતિ -

ત એતે સર્વે પશવો યદગ્નિઃ । તસ્માદગ્નૌ પશવો રમન્તે પશુભિરેવ તત્પશવો રમન્તે તસ્માદ્યસ્ય પશવો ભવન્તિ તસ્મિન્નગ્નિરાધીયતે ઽગ્નિર્હ્યેષ યત્પશવસ્તતો વૈ પ્રજાપતિરગ્નિરભવત્ -

તદ્ધૈકે આહુઃ । અત્રૈવૈતૈઃ સર્વૈઃ પશુભિર્યજેત યદ્વા એતૈરત્ર સર્વૈઃ પ્રજાપતિરયક્ષ્યત તદેવાગ્નેરન્તં પર્યૈષ્યત્તદ્યદેતૈરત્ર સર્વૈર્યજેત તદેવાગ્નેરન્તં પરીયાદિતિ ન તથા કુર્યાદ્દેવાનાં તદિતાદિયાદથો પથસ્તદિયાદથો કિં તતઃ સમ્ભરેદેતાનિ વા એતત્કુસિન્ધાન્યેતાશ્ચિતીઃ સમ્ભરતિ તસ્માત્તથા ન કુર્યાત્ -

યદ્વેવૈતાન્પશૂનાલભતે । આયતનમેવૈતદગ્નયે કરોતિ ન હ્યનાયતને કશ્ચન રમતેઽન્નં વા આયતનં તદેતત્પુરસ્તાન્નિદધાતિ તદેનં પશ્યન્નગ્નિરુપાવર્તતે -

પુરુષોઽશ્વો ગૌરવિરજો ભવન્તિ । એતાવન્તો વૈ સર્વે પશવોઽન્નમ્પશવસ્તદ્યાવદન્નં તદેતત્પુરસ્તાન્નિદધાતિ તદેનં પશ્યન્નગ્નિરુપાવર્તતે -

પઞ્ચ ભવન્તિ । પઞ્ચ હ્યેતેઽગ્નયો યદેતાશ્ચિતયસ્તેભ્ય એતત્પઞ્ચાયતનાનિ નિદધાતિ
તદેનં પશ્યન્નગ્નિરુપાવર્તતે -

તદ્યદગ્નિભ્ય ઇતિ । બહવો હ્યેતેઽગ્નયો યદેતાશ્ચિતયોઽથ યત્કામાયેતિ યથા તં કામમાપ્નુયાદ્યજમાનો યત્કામ એતત્કર્મ કુરુતે -

પુરુષં પ્રથમમાલભતે । પુરુષો હિ પ્રથમઃ પશૂનામથાશ્વં પુરુષં હ્યન્વશ્વોઽથ ગામશ્વં હ્યનુ ગૌરથાવિં ગાં હ્યન્વવિરથાજમવિં હ્યન્વજસ્તદેનાન્યથાપૂર્વં યથાશ્રેષ્ઠમાલભતે -

તેષાં વિષમા રશનાઃ સ્યુઃ । પુરુષસ્ય વર્ષિષ્ઠાઽથ હ્રસીયસ્યથ હ્રસીયસી તદ્યથારૂપં પશૂનાં રશનાઃ કરોત્યપાપવસ્યસાય સર્વાસ્ત્વેવ સમાઃ સ્યુઃ સર્વાઃ સદૃશ્યઃ સર્વે હ્યેતે સમાઃ સર્વે સદૃશા અગ્નયો હ્યુચ્યન્તેઽન્નં હ્યુચ્યન્તે તેન સમાસ્તેન સદૃશાઃ -

તદાહુઃ । કથમસ્યૈષોઽગ્નિઃ પઞ્ચેષ્ટકઃ સર્વઃ પશુષ્વારબ્ધા ભવતીતિ પુરોડાશકપાલેષુ ન્વેવાઽઽપ્યત ઇયં પ્રથમા મૃન્મયીષ્ટકાથ યત્પશુમાલભતે તેન પશ્વિષ્ટકાપ્યતેઽથ યદ્વપામભિતો હિરણ્યશકલૌ ભવતસ્તેન હિરણ્યેષ્ટકાપ્યતેઽથ યદિધ્મો યૂપઃ પરિધયસ્તેન વાનસ્પત્યેષ્ટકાપ્યતેઽથ યદાજ્યં પ્રોક્ષણ્યઃ પુરોડાશસ્તેનાન્નં પઞ્ચમીષ્ટકાઽઽપ્યત એવમુ હાસ્યૈષોઽગ્નિઃ પઞ્ચેષ્ટકઃ સર્વઃ પશુષ્વારબ્ધો ભવતિ -

તેષાં ચતુર્વિંશતિઃ સામિધેન્યઃ । ચતુર્વિંશત્યર્ધમાસો વૈ સંવત્સરઃ સંવત્સરોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતત્સમિન્દ્ધે -

યદ્વેવ ચતુર્વિંશતિઃ । ચતુર્વિંશત્યક્ષરા વૈ ગાયત્રી ગાયત્રોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતત્સમિન્દ્ધે -

યદ્વેવ ચતુર્વિંશતિઃ । ચતુર્વિંશો વૈ પુરુષો દશ હસ્ત્યા અઙ્ગુલયો દશ પાદ્યાશ્ચત્વાર્યઙ્ગાનિ પુરુષઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિરગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતત્સમિન્દ્ધે -

ઉભયીર્ગાયત્રીશ્ચ ત્રિષ્ટુભશ્ચાન્વાહ । પ્રાણો ગાયત્ર્યાત્મા ત્રિષ્ટુપ્પ્રાણમેવાસ્ય ગાયત્રીભિઃ સમિન્દ્ધ આત્માનં ત્રિષ્ટુબ્ભિર્મધ્યે ત્રિષ્ટુભો ભવન્ત્યભિતો ગાયત્ર્યો મધ્યે હ્યયમાત્માઽભિતઃ પ્રાણા ભૂયસીઃ પુરસ્તાદ્ગાયત્રીરન્વાહ કનીયસીરુપરિષ્ટાદ્ભૂયાંસો હીમે પુરસ્તાત્પ્રાણાઃ કનીયાંસ ઉપરિષ્ટાત્ -

સોઽન્વાહ । સમાસ્ત્વાગ્ન ઋતવો વર્ધયન્ત્વિતિ પ્રજાપતિં વિસ્રસ્તં યત્રાગ્નિઃ સમદધાત્તમબ્રવીદ્યા મત્સંમિતાઃ સામિધેન્યસ્તાભિર્મા સમિન્ત્સ્વેતિ -

સ એતા અપશ્યત્ । સમાસ્ત્વાગ્ન ઋતવો વર્ધયન્ત્વિતિ સમાશ્ચ ત્વાગ્ન ઋતવશ્ચ વર્ધયન્ત્વિત્યેતત્સંવત્સરા ઋષયો યાનિ સત્યેતિ સંવત્સરાશ્ચ ત્વઽર્ષયશ્ચ સત્યાનિ ચ વર્ધયન્ત્વિત્યેતત્સં દિવ્યેન દીદિહિ રોચનેનેત્યસૌ વા આદિત્યો દિવ્યં રોચનં તેન સંદીદિહીત્યેતદ્વિશ્વા આભાહિ પ્રદિશશ્ચતસ્ર ઇતિ સર્વા આભાહિ પ્રદિશશ્ચતસ્ર ઇત્યેતત્ -

તા એતા એકવ્યાખ્યાનાઃ । એતમેવાભિ યથૈતમેવ સંસ્કુર્યાદેતં સંદધ્યાદેતં જનયેત્તા આગ્નેય્યઃ પ્રાજાપત્યા યદગ્નિરપશ્યત્તેનાગ્નેય્યો યત્પ્રજાપતિં સમૈન્દ્ધ તેન પ્રાજાપત્યાઃ -

દ્વાદશાપ્રિયઃ । દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરોઽગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદાપ્રીણાતિ -

યદ્વેવ દ્વાદશ । દ્વાદશાક્ષરા વૈ જગતીયં વૈ જગત્યસ્યાં હીદં સર્વં જગદિયમુ વા અગ્નિરસ્યૈ હિ સર્વોઽગ્નિશ્ચીયતે યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદાપ્રીણાતિ -

યદ્વેવ દ્વાદશ । દ્વાદશાક્ષરા વૈ જગતી જગતી સર્વાણિ છન્દાંસિ સર્વાણિ છન્દાંસિ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતિરગ્નિર્યાવાનગ્નિર્યાવત્યસ્ય માત્રા તાવતૈવૈનમેતદાપ્રીણાતિ -

તા એતા ઊર્ધ્વા અસ્ય સમિધો ભવન્તીતિ । પ્રજાપતિં વિસ્રસ્તં યત્રાગ્નિઃ સમદધાત્તમબ્રવીદ્યા મત્સમ્મિતાઽઆપ્રિયસ્તાભિર્માઽઽપ્રીણીહીતિ -

સ એતા અપશ્યત્ । ઊર્ધ્વા અસ્ય સમિધો ભવન્તીત્યૂર્ધ્વા હ્યેતસ્ય સમિદ્ધસ્ય સમિધો ભવન્ત્યૂર્ધ્વા શુક્રા શોચીંષ્યગ્નેરિત્યૂર્ધ્વાનિ હ્યેતસ્ય શુક્રાણિ શોચીંષ્યર્ચીંષિ ભવન્તિ દ્યુમત્તમેતિ વીર્યવત્તમેત્યેતત્સુપ્રતીકસ્યેતિ સર્વતો વા અગ્નિઃ સુપ્રતીકઃ સૂનોરિતિ યદેનં જનયતિ તેનાસ્યૈષ સૂનુઃ -

તા એતા એકવ્યાખ્યાનાઃ । એતમેવાભિ યથૈતમેવ સંસ્કુર્યાદેતં સંદધ્યાદેતં જનયેત્તા આગ્નેય્યઃ પ્રાજાપત્યા યદગ્નિરપશ્યત્તેનાગ્નેય્યો યત્પ્રજાપતિમાપ્રીણાત્તેન પ્રાજાપત્યાઃ -

તા વિષમા વિષમપદાઃ । વિષમાક્ષરા વિષમાણિ હિ છન્દાંસ્યથો યાન્યસ્યાધ્યાત્મમઙ્ગાનિ વિષમાણિ તાન્યસ્યૈતાભિરાપ્રીણાતિ -

વૈશ્વાનરઃ પશુપુરોડાશઃ । વૈશ્વાનરો વૈ સર્વેઽગ્નયઃ સર્વેષામગ્નીનામુપાપ્ત્યૈ -

યદ્વેવ વૈશ્વાનરઃ । ઋતવો હૈતે યદેતાશ્ચિતયોઽગ્નયો વા ઋતવ ઋતવઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરો વૈશ્વાનરો યદગ્નય ઇતિ સ્યાદતિ તદ્રેચયેદ્દ્વાદશકપાલો દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ સંવત્સરો વૈશ્વાનર આગ્નેય્યો યાજ્યાનુવાક્યા અગ્નિરૂપાણામુપાત્યૈ કામવત્યઃ કામાનામુપાત્યૈ -

તદ્ધૈકે । ઇત્યેવૈતાનિ પશુશીર્ષાણિ વિત્ત્વોપદધત્યુભયેનૈતે પશવ ઇતિ તે હ તે મર્ત્યાઃ કુણપાઃ સમ્ભવન્ત્યનાપ્રીતાનિ હિ તાનિ તદ્ધ તથાઽઽષાઢેઃ સૌશ્રોમતેયસ્યોપદધુઃ સ હ ક્ષિપ્ર એવ તતો મમાર -

હિરણ્મયાન્યુ હૈકે કુર્વન્તિ । અમૃતેષ્ટકા ઇતિ વદન્તસ્તા હ તા અમૃતેષ્ટકા ન હિ તાનિ પશુશીર્ષાણિ -

મૃન્મયાન્યુ હૈકે કુર્વન્તિ । ઉત્સન્ના વા એતે પશવો યદ્વૈ કિંચોત્સન્નમિયં તસ્ય સર્વસ્ય પ્રતિષ્ઠા તદ્યત્રૈતે પશવો ગતાસ્તત એનાનધિ સમ્ભરામ ઇતિ ન તથા કુર્યાદ્યો વા એતેષામાવૃતં ચ બ્રાહ્મણં ચ ન વિદ્યાત્તસ્યૈત ઉત્સન્નાઃ સ્યુઃ સ એતાનેવ પઞ્ચ પશૂનાલભેત યાવદસ્ય વશઃ સ્યાત્તાન્હૈતાન્પ્રજાપતિઃ પ્રથમ આલેભે શ્યાપર્ણઃ સાયકાયનોઽન્તમોઽથ હ સ્મૈતાનેવાન્તરેણાલભન્તેઽથૈતર્હીમૌ દ્વાવેવાલભ્યેતે પ્રાજાપત્યશ્ચ વાયવ્યશ્ચ તયોરતો બ્રાહ્મણમુદ્યતે -