Language

ENहिગુ
Scripture Library

Shatapatha Brahmana · Chapter 6.2

6.2.1

brāhmaṇam

6.2.2

१ ādau pañcapaśvālambhapakṣaṃ vidhātuṃ prajāpativṛttāntakathanaṃ, paśyatiyogātpaśuśabdaḥ sampanna iti pradarśanaṃ, paśūnāmanyātmakatvapradarśanaṃ, teṣāṃ bahudevatārthamālambhanamiti pūrvapakṣayitvā'gnibhyaḥ kāmāya paśave iti siddhāntapratiṣṭhāpanaṃ, paśuśīrṣopadhānaṃ vidhātuṃ prajāpatikartṛkasya tadupadhānasya nirūpaṇam , ajetarapaśuśarīrāṇāmapsu praplāvanamabhidhāyājena paśunā sakāraṇaṃ sopapattikaṃ yajñasamāpanavidhānam , apsu paśucatuṣṭayakāyaprāsanasya prayojanakathanam , agnipakkā iṣṭakāścetavyā iti pratipādanam , iṣṭakākaraṇakālasya kathanaṃ, paśuśīrṣopadhānānantaramiṣṭakopadhānaṃ paśuśiraḥ - kabandhasandhānarūpeṇa praśaṃsya prāguktasya paśūnāmagnyātmakatvasya praśaṃsanam, ekeṣāṃ matenālabdhaiḥ sarvaiḥ paśubhiryāgakaraṇamuktvā'paramatena tatsakāraṇaṃ dūṣayitvā pañcānāmapi paśūnāmālambhastatraikenājena paśunā yāga iti prāguktaḥ pakṣo'rthasiddho bhavatīti nirūpaṇaṃ, paśvālambhanasyāyatanakaraṇātmanā praśaṃsanaṃ, paśūnāmanukramaṇaṃ, paśugatapañcasaṃkhyāyāḥ praśaṃsanaṃ, paśūnāmālambhanakramavidhānama, paśūnāṃ bandhanārthāyā raśanāyāḥ saviśeṣaṃ sopapattikaṃ pakṣadvayātmakaṃ vidhānaṃ, praśnapūrvakaṃ paśuṣveva pañceṣṭakānāṃ sampādanaṃ, sārthavādaṃ sāmidhenīnāṃ caturviṃśatisaṃkhyākatvapratipādanaṃ, sāmidhenīgatacaturviṃśatisaṃkhyāyāḥ prakārāntareṇa praśaṃsanaṃ, sāmidhenīgatagāyatrītriṣṭupchandasāṃ prāṇātmasamindhanarūpeṇapraśaṃsanaṃ, madhye nidhīyamānānāmṛcāmanuvācanaṃ vidhāya tāsāṃ prajāpatisamindhanārthatvamagnidṛṣṭatvaṃ ca darśayitvā tatrādyāyāṃ ṛcaḥ pratipādamanūdya vyākhyānaṃ, navānāmapyṛcāmekābhidheyatāṃ pradarśyāgnyārṣeyatvaprajāpatidevatvayoḥ pradarśanaṃ, dvādaśāpriyasaṃjñakāḥ prayājayājyā vidhāya tāsāṃ saṃvatsarātmanā praśaṃsanaṃ, dvādaśasaṃkhyāyāḥ sarvacchandorūpadvādaśākṣarajagatyātmanā praśaṃsanam , etāsāmāprīsaṃjñakānāmṛcāṃ prajāpaterāprīṇanārthatvāgnidṛṣṭatve pradarśya tatrādyāyā ṛcaḥ pratipādamanūdya vyākhyānam , etāsāṃ dvādaśā / prīsaṃjñakānāmṛcāmekābhidheyatvaṃ pratipādya pūrvavadagniprajāpatisambandhapradarśanaṃ, vihitānāṃ prayājayājyāmaṃtrāṇāṃ pādākṣarachandobhirvaiṣamyamuktvā taddvārā viṣamāṇāṃ prajā / patyaṅgānāmāprīṇanābhidhānaṃ, prāguktānpuruṣādīpañcapaśūnanulakṣya nirvāpaṇīyasya / viśvānaradevatyapaśupuroḍāśasya vidhānaṃ, sarvāsāṃ citīnāmṛtvātmakatvokteragnīnāmṛtutvamuktaṃ bhavatyevetyabhidhāya vaiśvānarāyetyatra keṣāñcinmatenāgnaya iti guṇapadamāśaṃkya taddūṣayitvā vaiśvānarapuroḍāśasya dvādaśakapālavattvasya vapāpuroḍāśahaviṣāmagnidevatyānāṃ kāmapadayuktānāṃ yājyā'nuvākyānāṃ ca vidhānaṃ, paśuśīrṣopadhāne ālabhya prāguktapuruṣādipañcapaśuśirasāṃ nidhānaṃ hiraṇmayaśīrṣopadhāna mṛṇmayaśīrṣopadhānaṃ ceti pakṣatrayaṃ pratipādya tatra prathamapakṣaṃ kuṇapamartyatvadoṣābhyāṃ sadṛṣṭāntaṃ dūṣayitvā dvitīyaṃ tṛtīyaṃ ca pakṣaṃ sākṣātpaśuśīrṣatvābhāvadoṣeṇa dūṣayitvā punaḥprathamasya pañcapaśvālambhapakṣasyaiva siddhāntatayā'nuṣṭhātṛsampradāyaprāmāṇyāvaṣṭambhena pratiṣṭhāpanaṃ, etāvatparyantaṃ pañcapaśvālambhapakṣamuktvā'dhunā prājāpatyavāyavyapaśordvayorālambhanapakṣa ucyata iti pratipādanaṃ cetyādi /
brāhmaṇam

6.2.3

२ prājāpatyapaśvanuṣṭhāne saphalaṃ carakādhvaryūṇāṃ sampradāyasya pradarśanaṃ, tasya paśoḥ sopapattikaṃ śyāmatvatūparatvādiguṇavidhānaṃ prājāpatyapaśupakṣe sāmidhenīṣu samidhyamānasamiddhavatyorṛcormadhye ṣaṭdhāyyā nidadhyāditi vidhānaṃ, prākṛtā niviṣṭāścobhayīrmilitvaikaviṃśatisāmidhenya iti darśayitvā'syā ekaviṃśatisaṃkhyāyāḥ pūrvavatprakāradvayena praśaṃsanaṃ, sāmidhenīṣvādau bhūyasyo gāyatryo madhye triṣṭubho'nte punargāyatryaḥ prajāpatisaṃdhānārthāstāsāṃ vidhāyakasya brāhmaṇasyātideśaḥ, pūrvāghāro hiraṇyagarbhavatyarcā kartavyo devatāsāmānyāditi sopapattikaṃ pūrvapakṣayitvā siddhānte tūttarāghāra eva hiraṇyagarbhavatyarcā kartavyo maṃtravattvasāmānyāditi nigamanam , āprīṇāmṛcāṃ saṃkhyāyāḥ stāvakabrāhmaṇasya prajāpatisaṃskārasandhānajananalakṣaṇaikārthavyākhyānabrahmaṇasya prājāpatyapaśupuroḍāśabrāhmaṇasya cātideśaḥ, kadvatīnāmṛcāṃ prajāpatidevatyatvapradarśanaṃ, vāyavyapaśupakṣavidhānaṃ tatra sopapattikaṃ vāyorniyutvadguṇakatvasya paśoḥ śuklatvatūparatvādiguṇakatvasya ca pradarśanaṃ, asya vāyavyapaśoḥ saptadaśa sāmidhenīrabhidhāya tadgatasaṃkhyāyā māsarturūpasaṃvatsarātmanā saptadaśāvayavakapuruṣātmanā ca praśaṃsanaṃ, sāmidhenīgatagātryādīnāṃ stāvakabrāhmaṇasya pūrvavadatideśaḥ, vāyavyapaśau prājāpatyapaśukaraṇasya praśaṃsanaṃ, prājāpatyapuroḍāśasya kadvatyoryājyā'nuvākyayorvidhānaṃ kaśabdasya prajāpativācakatvakathanaṃ ca, vapāpuroḍāśapaśvaṅgānāṃ sārthavādamanukramavidhānaṃ vapāhaviṣorniyutvatpadavatyoryājyā'nuvākyayorvidhānaṃ, śākhāntarānusāreṇa vapāyā eva śuklapadayukte yājyā'nuvākye paśuhaviṣastu śuklavanniyutvavatpadayukte yājyā'nuvākye bhavata iti pradarśanam, ekasyāpi vāyavyapaśoḥ pañcapaśurūpatāpratipādanam , prāguktaḥ pañcapaśvādipakṣāṇāmanyatamaḥ pakṣaḥ svecchayā'nuṣṭhātavya, iti nirūpaṇaṃ, paśvālambhakālasya vidhānaṃ-tatra keṣāñcinmatenāmāvāsyāyāṃ paśvālaṃbhanaṃ kartavyamiti sopapattikaṃ tanmatamanūdya siddhāntatayottarasyāṃ phālgunyāṃ paurṇamāseṣṭyanantaraṃ paśvālaṃbhanaṃ vidheyamiti sadṛṣṭāntaṃ sopapattikaṃ svamatapratiṣṭhāpanaṃ, taccedaṃ paśvanuṣṭhānamupāṃśu kartavyamiti sopapattikaṃ sārthavādaṃ nirūpaṇam , aṣṭamyāmagnidhāraṇārthamukhāsambharaṇasya sārthavādaṃ vidhānam , aṣṭamyāmukhāsammaraṇasya praśaṃsārthamaneke'rthavādāḥ, sāgnikasya somayāgasya dīkṣāgrahaṇe sārthavādaṃ, kālavidhānaṃ, dīkṣākaraṇasya prakāntareṇa praśaṃsanaṃ, sāgnike krato " saṃvatsarabhṛtameva cinvīta " ityāmnātatvāttato nyūnātirekapakṣayordoṣamudbhāvya saṃvatsaraparyantameva dīkṣā kartavyetyasya siddhāntasya sopapattikaṃ pratiṣṭhāpanam , atra kālaviṣaye vedavādināṃ śaṃkāṃ pradarśya tasyāḥ arthāntaraparikalpanayā samādhānakathanaṃ, paśvā lambhokhāsambharaṇadīkṣākālā ye uktāsteṣāṃ prāthamyamupajīvya praśaṃsanaṃ, pañcapaśuprājāpatyavāyavyarūpapakṣatraye'pi saṃvatsarāgninā saha sampatteḥ praśnapūrvakaṃ sopapattikaṃ sārthavādaṃ nirūpaṇaṃ, paśvanuṣṭhānasya cayanakarmāditvāttadavasānaḥ kartavyaḥ; devatāvisargarūpasamiṣṭayajurhomaḥ samāptirūpāvabhṛthaśca na kartavyāviti keṣāñcinmataṃ sopapattikamupanyasya tasya sahetukaṃ pratyākhyānaṃ, paśuyāgānte cayanakarmaṇi : yajamānakartavyānāṃ niyamānāṃ mīmāṃsāyai pratijñākaraṇam, anuṣṭheyatayā'nanuṣṭheyatā ca kartavyānāṃ yajamānaniyamānāṃ pūrvottarapakṣābhyāṃ saviśeṣaṃ nirūpaṇaṃ, niyamavidhāyakabrāhmaṇasyātideśakathanam , asminyajñe brahmasampradānakadakṣiṇādānasya pūrvottarapakṣābhyāṃ niṣedhadarśanaṃ, paśau deyāyā dakṣiṇāyāḥ kālapradarśanaṃ cetyādi /
brāhmaṇam

३ cityārṣeyam--tatra bhūmyātmakaprathamasvayamātṛṇṇeṣṭakāpradhānāyāḥ prathamāyāściterṛṣidevatāsaṃbandhena saviśeṣamutpattiprakāranirūpaṇam, antarikṣātmakadvitīyasvayamātṛṇṇeṣṭakāpradhānāyāstṛtīyaciterṛṣidevatāsambandhena saviśeṣamutpattiprakārakathanam , dyulokātmakatṛtīyasvayamātṛṇṇeṣṭakāpradhānāyāḥ pañcamyāściterṛṣidevatāsambandhena saviśeṣamutpattiprakārakathanam , dvitīyacaturthyoścityorutpattiprakāramabhidhātuṃ niruktacititraye ṛṣidevatānāṃ parigaṇanam , dvitīya caturthyoścityorutpattiprakārakathanam , citiśabdasya nirvacanam , pañcānāmapi citīnāmārṣeyasya pradarśanam cityārṣeyaṃ vedituḥ phalakathanañceti /

Original text: śatapathabrāhmaṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc