શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 6.2

બ્રાહ્મણમ્

૧ આદૌ પઞ્ચપશ્વાલમ્ભપક્ષં વિધાતું પ્રજાપતિવૃત્તાન્તકથનં, પશ્યતિયોગાત્પશુશબ્દઃ સમ્પન્ન ઇતિ પ્રદર્શનં, પશૂનામન્યાત્મકત્વપ્રદર્શનં, તેષાં બહુદેવતાર્થમાલમ્ભનમિતિ પૂર્વપક્ષયિત્વાઽગ્નિભ્યઃ કામાય પશવે ઇતિ સિદ્ધાન્તપ્રતિષ્ઠાપનં, પશુશીર્ષોપધાનં વિધાતું પ્રજાપતિકર્તૃકસ્ય તદુપધાનસ્ય નિરૂપણમ્ , અજેતરપશુશરીરાણામપ્સુ પ્રપ્લાવનમભિધાયાજેન પશુના સકારણં સોપપત્તિકં યજ્ઞસમાપનવિધાનમ્ , અપ્સુ પશુચતુષ્ટયકાયપ્રાસનસ્ય પ્રયોજનકથનમ્ , અગ્નિપક્કા ઇષ્ટકાશ્ચેતવ્યા ઇતિ પ્રતિપાદનમ્ , ઇષ્ટકાકરણકાલસ્ય કથનં, પશુશીર્ષોપધાનાનન્તરમિષ્ટકોપધાનં પશુશિરઃ - કબન્ધસન્ધાનરૂપેણ પ્રશંસ્ય પ્રાગુક્તસ્ય પશૂનામગ્ન્યાત્મકત્વસ્ય પ્રશંસનમ્, એકેષાં મતેનાલબ્ધૈઃ સર્વૈઃ પશુભિર્યાગકરણમુક્ત્વાઽપરમતેન તત્સકારણં દૂષયિત્વા પઞ્ચાનામપિ પશૂનામાલમ્ભસ્તત્રૈકેનાજેન પશુના યાગ ઇતિ પ્રાગુક્તઃ પક્ષોઽર્થસિદ્ધો ભવતીતિ નિરૂપણં, પશ્વાલમ્ભનસ્યાયતનકરણાત્મના પ્રશંસનં, પશૂનામનુક્રમણં, પશુગતપઞ્ચસંખ્યાયાઃ પ્રશંસનં, પશૂનામાલમ્ભનક્રમવિધાનમ, પશૂનાં બન્ધનાર્થાયા રશનાયાઃ સવિશેષં સોપપત્તિકં પક્ષદ્વયાત્મકં વિધાનં, પ્રશ્નપૂર્વકં પશુષ્વેવ પઞ્ચેષ્ટકાનાં સમ્પાદનં, સાર્થવાદં સામિધેનીનાં ચતુર્વિંશતિસંખ્યાકત્વપ્રતિપાદનં, સામિધેનીગતચતુર્વિંશતિસંખ્યાયાઃ પ્રકારાન્તરેણ પ્રશંસનં, સામિધેનીગતગાયત્રીત્રિષ્ટુપ્છન્દસાં પ્રાણાત્મસમિન્ધનરૂપેણપ્રશંસનં, મધ્યે નિધીયમાનાનામૃચામનુવાચનં વિધાય તાસાં પ્રજાપતિસમિન્ધનાર્થત્વમગ્નિદૃષ્ટત્વં ચ દર્શયિત્વા તત્રાદ્યાયાં ઋચઃ પ્રતિપાદમનૂદ્ય વ્યાખ્યાનં, નવાનામપ્યૃચામેકાભિધેયતાં પ્રદર્શ્યાગ્ન્યાર્ષેયત્વપ્રજાપતિદેવત્વયોઃ પ્રદર્શનં, દ્વાદશાપ્રિયસંજ્ઞકાઃ પ્રયાજયાજ્યા વિધાય તાસાં સંવત્સરાત્મના પ્રશંસનં, દ્વાદશસંખ્યાયાઃ સર્વચ્છન્દોરૂપદ્વાદશાક્ષરજગત્યાત્મના પ્રશંસનમ્ , એતાસામાપ્રીસંજ્ઞકાનામૃચાં પ્રજાપતેરાપ્રીણનાર્થત્વાગ્નિદૃષ્ટત્વે પ્રદર્શ્ય તત્રાદ્યાયા ઋચઃ પ્રતિપાદમનૂદ્ય વ્યાખ્યાનમ્ , એતાસાં દ્વાદશા । પ્રીસંજ્ઞકાનામૃચામેકાભિધેયત્વં પ્રતિપાદ્ય પૂર્વવદગ્નિપ્રજાપતિસમ્બન્ધપ્રદર્શનં, વિહિતાનાં પ્રયાજયાજ્યામંત્રાણાં પાદાક્ષરછન્દોભિર્વૈષમ્યમુક્ત્વા તદ્દ્વારા વિષમાણાં પ્રજા । પત્યઙ્ગાનામાપ્રીણનાભિધાનં, પ્રાગુક્તાન્પુરુષાદીપઞ્ચપશૂનનુલક્ષ્ય નિર્વાપણીયસ્ય । વિશ્વાનરદેવત્યપશુપુરોડાશસ્ય વિધાનં, સર્વાસાં ચિતીનામૃત્વાત્મકત્વોક્તેરગ્નીનામૃતુત્વમુક્તં ભવત્યેવેત્યભિધાય વૈશ્વાનરાયેત્યત્ર કેષાઞ્ચિન્મતેનાગ્નય ઇતિ ગુણપદમાશંક્ય તદ્દૂષયિત્વા વૈશ્વાનરપુરોડાશસ્ય દ્વાદશકપાલવત્ત્વસ્ય વપાપુરોડાશહવિષામગ્નિદેવત્યાનાં કામપદયુક્તાનાં યાજ્યાઽનુવાક્યાનાં ચ વિધાનં, પશુશીર્ષોપધાને આલભ્ય પ્રાગુક્તપુરુષાદિપઞ્ચપશુશિરસાં નિધાનં હિરણ્મયશીર્ષોપધાન મૃણ્મયશીર્ષોપધાનં ચેતિ પક્ષત્રયં પ્રતિપાદ્ય તત્ર પ્રથમપક્ષં કુણપમર્ત્યત્વદોષાભ્યાં સદૃષ્ટાન્તં દૂષયિત્વા દ્વિતીયં તૃતીયં ચ પક્ષં સાક્ષાત્પશુશીર્ષત્વાભાવદોષેણ દૂષયિત્વા પુનઃપ્રથમસ્ય પઞ્ચપશ્વાલમ્ભપક્ષસ્યૈવ સિદ્ધાન્તતયાઽનુષ્ઠાતૃસમ્પ્રદાયપ્રામાણ્યાવષ્ટમ્ભેન પ્રતિષ્ઠાપનં, એતાવત્પર્યન્તં પઞ્ચપશ્વાલમ્ભપક્ષમુક્ત્વાઽધુના પ્રાજાપત્યવાયવ્યપશોર્દ્વયોરાલમ્ભનપક્ષ ઉચ્યત ઇતિ પ્રતિપાદનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણમ્

૨ પ્રાજાપત્યપશ્વનુષ્ઠાને સફલં ચરકાધ્વર્યૂણાં સમ્પ્રદાયસ્ય પ્રદર્શનં, તસ્ય પશોઃ સોપપત્તિકં શ્યામત્વતૂપરત્વાદિગુણવિધાનં પ્રાજાપત્યપશુપક્ષે સામિધેનીષુ સમિધ્યમાનસમિદ્ધવત્યોરૃચોર્મધ્યે ષટ્ધાય્યા નિદધ્યાદિતિ વિધાનં, પ્રાકૃતા નિવિષ્ટાશ્ચોભયીર્મિલિત્વૈકવિંશતિસામિધેન્ય ઇતિ દર્શયિત્વાઽસ્યા એકવિંશતિસંખ્યાયાઃ પૂર્વવત્પ્રકારદ્વયેન પ્રશંસનં, સામિધેનીષ્વાદૌ ભૂયસ્યો ગાયત્ર્યો મધ્યે ત્રિષ્ટુભોઽન્તે પુનર્ગાયત્ર્યઃ પ્રજાપતિસંધાનાર્થાસ્તાસાં વિધાયકસ્ય બ્રાહ્મણસ્યાતિદેશઃ, પૂર્વાઘારો હિરણ્યગર્ભવત્યર્ચા કર્તવ્યો દેવતાસામાન્યાદિતિ સોપપત્તિકં પૂર્વપક્ષયિત્વા સિદ્ધાન્તે તૂત્તરાઘાર એવ હિરણ્યગર્ભવત્યર્ચા કર્તવ્યો મંત્રવત્ત્વસામાન્યાદિતિ નિગમનમ્ , આપ્રીણામૃચાં સંખ્યાયાઃ સ્તાવકબ્રાહ્મણસ્ય પ્રજાપતિસંસ્કારસન્ધાનજનનલક્ષણૈકાર્થવ્યાખ્યાનબ્રહ્મણસ્ય પ્રાજાપત્યપશુપુરોડાશબ્રાહ્મણસ્ય ચાતિદેશઃ, કદ્વતીનામૃચાં પ્રજાપતિદેવત્યત્વપ્રદર્શનં, વાયવ્યપશુપક્ષવિધાનં તત્ર સોપપત્તિકં વાયોર્નિયુત્વદ્ગુણકત્વસ્ય પશોઃ શુક્લત્વતૂપરત્વાદિગુણકત્વસ્ય ચ પ્રદર્શનં, અસ્ય વાયવ્યપશોઃ સપ્તદશ સામિધેનીરભિધાય તદ્ગતસંખ્યાયા માસર્તુરૂપસંવત્સરાત્મના સપ્તદશાવયવકપુરુષાત્મના ચ પ્રશંસનં, સામિધેનીગતગાત્ર્યાદીનાં સ્તાવકબ્રાહ્મણસ્ય પૂર્વવદતિદેશઃ, વાયવ્યપશૌ પ્રાજાપત્યપશુકરણસ્ય પ્રશંસનં, પ્રાજાપત્યપુરોડાશસ્ય કદ્વત્યોર્યાજ્યાઽનુવાક્યયોર્વિધાનં કશબ્દસ્ય પ્રજાપતિવાચકત્વકથનં ચ, વપાપુરોડાશપશ્વઙ્ગાનાં સાર્થવાદમનુક્રમવિધાનં વપાહવિષોર્નિયુત્વત્પદવત્યોર્યાજ્યાઽનુવાક્યયોર્વિધાનં, શાખાન્તરાનુસારેણ વપાયા એવ શુક્લપદયુક્તે યાજ્યાઽનુવાક્યે પશુહવિષસ્તુ શુક્લવન્નિયુત્વવત્પદયુક્તે યાજ્યાઽનુવાક્યે ભવત ઇતિ પ્રદર્શનમ્, એકસ્યાપિ વાયવ્યપશોઃ પઞ્ચપશુરૂપતાપ્રતિપાદનમ્ , પ્રાગુક્તઃ પઞ્ચપશ્વાદિપક્ષાણામન્યતમઃ પક્ષઃ સ્વેચ્છયાઽનુષ્ઠાતવ્ય, ઇતિ નિરૂપણં, પશ્વાલમ્ભકાલસ્ય વિધાનં-તત્ર કેષાઞ્ચિન્મતેનામાવાસ્યાયાં પશ્વાલંભનં કર્તવ્યમિતિ સોપપત્તિકં તન્મતમનૂદ્ય સિદ્ધાન્તતયોત્તરસ્યાં ફાલ્ગુન્યાં પૌર્ણમાસેષ્ટ્યનન્તરં પશ્વાલંભનં વિધેયમિતિ સદૃષ્ટાન્તં સોપપત્તિકં સ્વમતપ્રતિષ્ઠાપનં, તચ્ચેદં પશ્વનુષ્ઠાનમુપાંશુ કર્તવ્યમિતિ સોપપત્તિકં સાર્થવાદં નિરૂપણમ્ , અષ્ટમ્યામગ્નિધારણાર્થમુખાસમ્ભરણસ્ય સાર્થવાદં વિધાનમ્ , અષ્ટમ્યામુખાસમ્મરણસ્ય પ્રશંસાર્થમનેકેઽર્થવાદાઃ, સાગ્નિકસ્ય સોમયાગસ્ય દીક્ષાગ્રહણે સાર્થવાદં, કાલવિધાનં, દીક્ષાકરણસ્ય પ્રકાન્તરેણ પ્રશંસનં, સાગ્નિકે ક્રતો " સંવત્સરભૃતમેવ ચિન્વીત " ઇત્યામ્નાતત્વાત્તતો ન્યૂનાતિરેકપક્ષયોર્દોષમુદ્ભાવ્ય સંવત્સરપર્યન્તમેવ દીક્ષા કર્તવ્યેત્યસ્ય સિદ્ધાન્તસ્ય સોપપત્તિકં પ્રતિષ્ઠાપનમ્ , અત્ર કાલવિષયે વેદવાદિનાં શંકાં પ્રદર્શ્ય તસ્યાઃ અર્થાન્તરપરિકલ્પનયા સમાધાનકથનં, પશ્વા લમ્ભોખાસમ્ભરણદીક્ષાકાલા યે ઉક્તાસ્તેષાં પ્રાથમ્યમુપજીવ્ય પ્રશંસનં, પઞ્ચપશુપ્રાજાપત્યવાયવ્યરૂપપક્ષત્રયેઽપિ સંવત્સરાગ્નિના સહ સમ્પત્તેઃ પ્રશ્નપૂર્વકં સોપપત્તિકં સાર્થવાદં નિરૂપણં, પશ્વનુષ્ઠાનસ્ય ચયનકર્માદિત્વાત્તદવસાનઃ કર્તવ્યઃ; દેવતાવિસર્ગરૂપસમિષ્ટયજુર્હોમઃ સમાપ્તિરૂપાવભૃથશ્ચ ન કર્તવ્યાવિતિ કેષાઞ્ચિન્મતં સોપપત્તિકમુપન્યસ્ય તસ્ય સહેતુકં પ્રત્યાખ્યાનં, પશુયાગાન્તે ચયનકર્મણિ : યજમાનકર્તવ્યાનાં નિયમાનાં મીમાંસાયૈ પ્રતિજ્ઞાકરણમ્, અનુષ્ઠેયતયાઽનનુષ્ઠેયતા ચ કર્તવ્યાનાં યજમાનનિયમાનાં પૂર્વોત્તરપક્ષાભ્યાં સવિશેષં નિરૂપણં, નિયમવિધાયકબ્રાહ્મણસ્યાતિદેશકથનમ્ , અસ્મિન્યજ્ઞે બ્રહ્મસમ્પ્રદાનકદક્ષિણાદાનસ્ય પૂર્વોત્તરપક્ષાભ્યાં નિષેધદર્શનં, પશૌ દેયાયા દક્ષિણાયાઃ કાલપ્રદર્શનં ચેત્યાદિ ।
બ્રાહ્મણમ્

૩ ચિત્યાર્ષેયમ્--તત્ર ભૂમ્યાત્મકપ્રથમસ્વયમાતૃણ્ણેષ્ટકાપ્રધાનાયાઃ પ્રથમાયાશ્ચિતેરૃષિદેવતાસંબન્ધેન સવિશેષમુત્પત્તિપ્રકારનિરૂપણમ્, અન્તરિક્ષાત્મકદ્વિતીયસ્વયમાતૃણ્ણેષ્ટકાપ્રધાનાયાસ્તૃતીયચિતેરૃષિદેવતાસમ્બન્ધેન સવિશેષમુત્પત્તિપ્રકારકથનમ્ , દ્યુલોકાત્મકતૃતીયસ્વયમાતૃણ્ણેષ્ટકાપ્રધાનાયાઃ પઞ્ચમ્યાશ્ચિતેરૃષિદેવતાસમ્બન્ધેન સવિશેષમુત્પત્તિપ્રકારકથનમ્ , દ્વિતીયચતુર્થ્યોશ્ચિત્યોરુત્પત્તિપ્રકારમભિધાતું નિરુક્તચિતિત્રયે ઋષિદેવતાનાં પરિગણનમ્ , દ્વિતીય ચતુર્થ્યોશ્ચિત્યોરુત્પત્તિપ્રકારકથનમ્ , ચિતિશબ્દસ્ય નિર્વચનમ્ , પઞ્ચાનામપિ ચિતીનામાર્ષેયસ્ય પ્રદર્શનમ્ ચિત્યાર્ષેયં વેદિતુઃ ફલકથનઞ્ચેતિ ।