Shatapatha Brahmana · Chapter 6.1.2

६.१.२ vāyvantarikṣādisṛṣṭiḥ prajāpateścityāgnirūpatā ca
so'kāmayata prajāpatiḥ / bhūya eva syātprajāyeteti so'gninā pṛthivīṃ mithunaṃ samabhavattata āṇḍaṃ samavartata tadabhyamṛśatpuṣyatviti puṣyatu bhūyo'stvityeva tadabravīt -

sa yo garbho'ntarāsīt / sa vāyurasṛjyatātha yadaśru saṃkṣaritamāsīttāni vayāṃsyabhavannatha yaḥ kapāle raso lipta āsīttā marīcayo'bhavannatha yatkapālamāsīttadantarikṣamabhavat -

so'kāmayata / bhūya eva syātprajāyeteti sa vāyunāntarikṣaṃ mithunaṃ samabhavattata āṇḍaṃ samavartata tadabhyamṛśadyaśo bibhṛhīti tato'sāvādityo'sṛjyataiṣa vai yaśo'tha yadaśru saṃkṣaritamāsītso'śmā pṛśnirabhavadaśrurha vai tamaśmetyācakṣate paro'kṣaṃ paro'kṣakāmā hi devā atha yaḥ kapāle raso lipta āsītte raśmayo'bhavannatha yatkapālamāsītsā dyaurabhavat -

so'kāmayata / bhūya eva syātprajāyeteti sa ādityena divaṃ mithunaṃ samabhavattata āṇḍaṃ samavartata tadabhyamṛśadreto bibhṛhīti tataścandramā asṛjyataiṣa vai reto'tha yadaśru saṃkṣaritamāsīttāni nakṣatrāṇyabhavannatha yaḥ kapāle raso lipta āsīttā avāntaradiśo'bhavannatha yatkapālamāsīttā diśo'bhavan -

sa imāṃllokāntsṛṣṭvā'kāmayata / tāḥ prajāḥ sṛjeya yā ma'eṣu lokeṣu syuriti -

sa manasā vācaṃ mithunaṃ samabhavat / so'ṣṭau drapsāngarbhyabhavatte'ṣṭau vasavo'sṛjyanta tānasyāmupādadhāt -

sa manasaiva / vācaṃ mithunaṃ samabhavatsa ekādaśa drapsāngarbhyabhavatta ekādaśa rudrā asṛjyanta tānantarikṣa'upādadhāt -

sa manasaiva / vācaṃ mithunaṃ samabhavatsa dvādaśa drapsāngarbhyabhavatte dvādaśādityā asṛjyanta tāndivyupādadhāt -

sa manasaiva / vācaṃ mithunaṃ samabhavatsa garbhyabhavatsa viśvāndevānasṛjata tāndikṣūpādadhāt -

atho āhuḥ / agnimeva sṛṣṭaṃ vasavo'nvasṛjyanta tānasyāmupādadhādvāyuṃ rudrāstānantarikṣa ādityamādityāstāndivi viśve devāścandramasaṃ tāndikṣūpādadhāditi -

atho āhuḥ / prajāpatirevemāṃllokāntsṛṣṭvā pṛthivyāṃ pratyatiṣṭhattasmā imā oṣadhayo'nnamapacyanta tadāśnātsa garbhyabhavatsa ūrdhvebhya eva prāṇebhyo devānasṛjata ye 'vāñcaḥ prāṇāstebhyo martyāḥ prajā ityato yatamathā'sṛjata tathā'sṛjata prajāpatistvevedaṃ sarvamasṛjata yadidaṃ kiṃ ca -

sa prajāḥ sṛṣṭvā / sarvamājimitvā vyasraṃsata tasmādu haitadyaḥ sarvamājimeti vyeva sraṃsate tasmādvisrastātprāṇo madhyata udakrāmattasminnenamutkrānte devā ajahuḥ -

so'gnimabravīt / tvaṃ mā saṃdhehīti kiṃ me tato bhaviṣyatīti tvayā mā''cakṣāntai yo vai putrāṇāṃ rādhyate tena pitaraṃ pitāmahaṃ putraṃ pautramācakṣate tvayā mā''cakṣāntā atha mā saṃdhehīti tatheti tamagniḥ samadadhāttasmādetaṃ prajāpatiṃ santamagnirityācakṣata ā ha vā enena pitaraṃ pitāmahaṃ putraṃ pautraṃ cakṣate ya evaṃ veda -

tamabravīt / kasmiṃstvopadhāsyāmīti hita evetyabravītprāṇo vai hitaṃ prāṇo hi sarvebhyo bhūtebhyo hitastadyadenaṃ hita upādadhāttasmādāhopadhāsyāmyupadadhāmiti -

tadāhuḥ / kiṃ hitaṃ kimupahitamiti prāṇa eva hitaṃ vāgupahitaṃ prāṇe hīyaṃ vāgupeva hitā prāṇastveva hitamaṅgānyupahitaṃ prāṇe hīmānyaṅgānyupeva hitāni -

so'syaiṣa citya āsīt / cetavyo hyasyāsīttasmāccityaścitya u evāyaṃ yajamānasya bhavati cetavyo hyasya bhavati tasmādveva cityaḥ -

tadetā vā asya tāḥ / pañca tanvo vyasraṃsanta loma tvaṅmāṃsamasthi majjā tā evaitāḥ pañca citayastadyatpañca citīścinotyetābhirevainaṃ tattanūbhiścinoti yaccinoti tasmāccitayaḥ -

sa yaḥ sa prajāpatirvyasraṃsata / saṃvatsaraḥ so'tha yā asyaitāḥ pañca tanvo vyasraṃsanta'rtavaste pañca vā ṛtavaḥ pañcaitāścitayastadyatpañcacitīścinotyṛtubhirevainaṃ taccinoti yaccinoti tasmāccitayaḥ -

sa yaḥ sa saṃvatsaraḥ prajāpatirvyasraṃsata / ayameva sa vāyuryo'yaṃ pavate'tha yā asya tā ṛtavaḥ pañca tanvo vyasraṃsanta diśastāḥ pañca vai diśaḥ pañcaitāścitayastadyatpañca citīścinoti digbhirevainaṃ taccinoti yaccinoti tasmāccitayaḥ -

atha yaścite'gnirnidhīyate / asau sa ādityaḥ sa eṣa evaiṣo'gniścita etāvannu tadyadenamagniḥ samadadhāt -

atho āhuḥ / prajāpatireva visrasto devānabravītsaṃ mā dhatteti te devā agnimabruvaṃstvayīmaṃ pitaraṃ prajāpatiṃ bhiṣajyāmeti sa vā ahametasmintsarvasminneva viśānīti tatheti tasmādetaṃ prajāpatiṃ santamagnirityācakṣate -

taṃ devā agnāvāhutibhirabhiṣajyan / te yāṃ yāmāhutimajuhavuḥ sā sainampakveṣṭakā bhūtvāpyapadyata tadyadiṣṭātsamabhavaṃstasmādiṣṭakāstasmādagnineṣṭakāḥ pacantyāhutīrevaināstatkurvanti -

so'bravīt / yāvadyāvadvai juhutha tāvattāvanma kaṃ bhavatīti tadyadasmā iṣṭe kamabhavattasmādveveṣṭakāḥ -

taddha smāhāktākṣyaḥ / ya eva yajuṣmatīrbhūyasīriṣṭakā vidyātso'gniṃ cinuyādbhūya eva tatpitaraṃ prajāpatiṃ bhiṣajyatīti -

atha ha smāha tāṇḍyaḥ / kṣatraṃ vai yajuṣmatya iṣṭakā viśo lokampṛṇā attā vai kṣatriyo'nnaṃ viḍyatra vā atturanna bhūyo bhavati tadrāṣṭraṃ samṛddhaṃ bhavati tadedhate tasmāllokampṛṇā eva bhūyasīrupadadhyādityetadu ha tayorvaco'nyā tvevāta sthitiḥ -

sa eṣa pitā putraḥ / yadeṣo'gnimasṛjata tenaiṣo'gneḥ pitā yadetamagniḥ samadadhāttenaitasyāgniḥ pitā yadeṣa devānasṛjata tenaiṣa devānāṃ pitā yadetaṃ devāḥ samadadhustenaitasya devāḥ pitaraḥ -

ubhayaṃ haitadbhavati / pitā ca putraśca prajāpatiścāgniścāgniśca prajāpatiśca prajāpatiśca devāśca prajāpatiśca ya evaṃ veda -

sa upadadhāti / tayā devatayeti vāgvai sā devatāṅgirasvaditi prāṇo vā aṅgirā dhruvā sīdeti sthirā sīdetyetadatho pratiṣṭhitā sīdeti vācā caivainametatprāṇena ca cinoti vāgvā agniḥ prāṇa indra aindrāgno'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametaccinotīndrāgnī vai sarve devāḥ sarvadevatyo'gniryāvānagniryāvatyasya mātrā tāvataivainametaccinoti -

tadāhuḥ / kasmādasyā agniścīyata iti yatra vai sā devatā vyasraṃsata tadimāmeva rasenānu vyakṣarattaṃ yatra devāḥ samaskurvaṃstadenamasyā evādhi samabharantsaiṣaikaiveṣṭakeyameveyaṃ hyagnirasyai hi sarvo'gniścīyate seyaṃ catuḥsraktirdiśo hyasyai sraktayastasmāccatuḥsraktaya iṣṭakā bhavantīmāṃ hyanu sarvā iṣṭakāḥ -

tadāhuḥ / yadevamekeṣṭako'tha kathaṃ pañceṣṭaka itīyaṃ nveva prathamā mṛnmayīṣṭakā tadyatkiṃ cātra mṛnmayamupadadhātyekaiva seṣṭakātha yatpaśuśīrṣāṇyupadadhāti sā paśviṣṭakātha yadrukmapuruṣā upadadhāti yaddhiraṇyaśakalaiḥ prokṣati sā hiraṇyeṣṭakātha yatsrucā upadadhāti yadulūkhalamusale yāḥ samidha ādadhāti sā vānaspatyeṣṭakātha yatpuṣkaraparṇamupadadhāti yatkūrmaṃ yaddadhi madhu ghṛtaṃ yatkiṃcātrānnamupadadhāti saivānnaṃ pañcamīṣṭakaivamu pañceṣṭakaḥ -

tadāhuḥ / katarata iṣṭakāyāḥ śira iti yata upaspṛśya yajurvadatītyu haika āhuḥ sa svayamātṛṇṇāyā evārdhādupaspṛśya yajurvadettatho hāsyaitāḥ sarvāḥ svayamātṛṇṇāmabhyāvṛttā bhavantīti na tathā kuryādaṅgāni vā asyaitāni parūṃṣi yadiṣṭakā yathā vā aṅge'ṅge parvanparvañchiraḥ kuryāttādṛktadyo vāva cite'gnirnidhīyate tadevaitāsāṃ sarvāsāṃ śiraḥ -

tadāhuḥ / kati paśavo'gnā upadhīyanta iti pañceti nveva brūyātpañca hyetānpaśūnupadadhāti -

atho eka iti brūyāt / aviritīyaṃ vā aviriyaṃ hīmāḥ sarvāḥ prajā avatīyamu vā agnirasyai hi sarvo'gniścīyate tasmādeka iti brūyāt -

atho dvāviti brūyāt / avī itīyaṃ cāsau ceme hīmāḥ sarvāḥ prajā avato yanmṛdiyaṃ tadyadāpo'sau tanmṛccāpaśceṣṭakā bhavanti tasmāddvāviti brūyāt -

atho gauriti brūyāt / ime vai lokā gauryaddhi kiṃ ca gacchatīmāṃstallokāngacchatīma u lokā eṣo'gniścitastasmādgauriti brūyāt -

tadāhuḥ / kasmai kāmāyāgniścīyata iti suparṇo mā bhūtvā divaṃ vahādityu haika āhurna tathā vidyādetadvai rūpaṃ kṛtvā prāṇāḥ prajāpatirabhavannetadrūpaṃ kṛtvā prajāpatirdevānasṛjataitadrūpaṃ kṛtvā devā amṛtā abhavaṃstadyadevaitena prāṇā abhavanyatprajāpatiryaddevāstadevaitena bhavati -